વામન પુરાણ · અધ્યાય 7

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતો ઽનઙ્ગં વિભુર્દ્દષ્ટ્વા બ્રહ્મન્ નારાયણો મુનિઃ ।
પ્રહસ્યૈવં વચઃ પ્રાહ કન્દર્વ ઇહ આસ્યતામ્

તદક્ષુબ્ધત્વમીક્ષ્યાસ્ય કામો વિસ્મયમાગતઃ ।
વસન્તો ઽપિ મહાચિન્તાં જગામાશુ મહામુને

તતશ્ચાપ્સરસો દૃષ્ટ્વા સ્વાગતેનાભિપૂજ્ય ચ ।
વસન્તમાહ ભગવાનેહ્યેહિ સ્થીયતામિતિ

તતો વિહસ્ય ભગવાન્ મઞ્જરીં કુસુમાવૃતામ્ ।
આદાય પ્રાક્સુવર્ણાઙ્ગીમૂર્વોર્બાલાં વિનિર્મમે

ઊરૂદ્ભવાં સ કન્દર્પો દૃષ્ટ્વા સર્વાઙ્ગસુન્દરીમ્ ।
અમન્યત તદાનઙ્ગઃ કિમિયં સા પ્રિયા રતિઃ

તદેવ વદનં ચારુ સ્વક્ષિભ્રૂકુટિલાલકમ્ ।
સુનાસાવંશાધરોષ્ઠમાલોકનપરાયણમ્

તાવેવાહાર્ય વિરલૌ પીવરૌ મગ્નચૂચુકૌ ।
રાજેતે ઽસ્યઃ કુચૌ પીનૌ સજ્જનાવિ સંહતૌ

તદેવ તનુ ચાર્વઙ્ગ્યા વલિત્રયવિભૂષિતમ્ ।
ઉદરં રાજતે શ્લક્ષ્ણં રોમાવલિવિભૂષિતમ્

રોમાવલીચ જઘનાદ્ યાન્તી સ્તનતટં ત્વિયમ્ ।
રાજતે ભૃઙ્ગમાલેવ પુલિનાત્ કમલાકરમ્

જઘનં ત્વતિવિસ્તીર્ણ ભાત્યસ્યા રશનાવૃતમ્ ।
શ્રીરોદમથને નદ્ધૂં ભૂજઙ્ગેનેવ મન્દરમ્

કદલીસ્તમ્ભસદૃશૈરૂર્ધ્વમૂલૈરથોરુભિઃ ।
વિભાતિ સા સુચાર્વઙ્ગી પદ્મકિઢ્જલ્કસન્નિભા

જાનુની ગૂઢગુલ્ફે ચ શુભે જઙ્ઘે ત્વરોમશે ।
વિભાતો ઽસ્યાસ્તથા પાદાવલક્તકસમત્વિષૌ

ઇતિ સંચિન્તયન્ કામસ્તામનિન્દિતલોચનામ્ ।
કામાતુરો ઽસૌ સંજાતઃ કિમુતાન્યો જનો મુને

માધવો ઽપ્યુર્વશીં દૃષ્ટ્વા સંચિન્તયત નારદ ।
કિંસ્વિત્ કામનરેન્દ્રસ્ય રાજધાની સ્વયં સ્થિતા

આયાતા શશિનો નૂનમિયં કાન્તિર્નિશાક્ષયે ।
રવિરશ્મિપ્રતાપાર્તિભીતા શરણમાગતા

ઇત્થં સંચિતયન્નેવ અવષ્ટભાપ્સરોગણમ્ ।
તસ્થૌ મુનિરિવ ધ્યાનમાસ્થિતઃ સ તુ માધવઃ

તતઃ સ વિસ્મિતાન્ સર્વાન્ કન્દર્પાદીન્ મહામુને ।
દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચ વચનં સ્મિતં કૃત્વા શુભવ્રતઃ

ઇયં મમોરુસંભૃતા કામાપ્સરસ માધવ ।
નીયતાં સુરલોકાય દીયતાં વાસવાય ચ

ઇત્યુક્તાઃ કમ્પમાનાસ્તે જગ્મુર્ગૃહ્યોર્વશીં દિવમ્ ।
સહસ્રાક્ષાય તાં પ્રાદાદ્ રૂપયૌવનશાલિનીમ્

આચક્ષુશ્ચરિતં તાભ્યાં ધર્મજાભ્યાં મહામુને ।
દેવારાજાય કામાદ્યાસ્તતો ઽભૃદ્ વિસ્મયઃ પરઃ

એતાદ્શં હિ ચરિતં ખ્યાતિમગ્ર્યાં જગામ હ ।
પાતાલેષુ તથા મર્ત્યૈ દિક્ષ્વષ્ટાસુ જગામ ચ

એકદા નિહતે રૌદ્રો હિરણ્યકશિપૌ મુને ।
અભિષિક્તસ્તદા રાજ્યે પ્રહ્લાદૌ નામ દાનવઃ

તસ્મિઞ્શાસતિ દૈત્યેન્દ્રે દેવબ્રાહ્મણપૂજકે ।
મખાનિ ભુવિ રાજાનો યજન્તે વિધિવત્તદા

બ્રાહ્મણાશ્ચ તપો ધર્મં તીર્થયાત્રાશ્ચ કુર્વતે ।
વૈશ્યાશ્ચ પશુવૃત્તિસ્થાઃ શૂદ્રાઃ શુશ્રૂષણે રતાઃ

ચાતુર્વર્ણ્યં તતઃ સ્વે સ્વે આશ્રમે ધર્મકર્મણિ ।
આવર્ત્તત તતો દેવા વૃત્ત્યા યુક્તાભવાન્ મુને

તતસ્તુ ચ્યવનો નામ ભાર્ગવેન્દ્રો મહાતપાઃ ।
જગામ નર્મદાં સ્નાતું તીર્થં ચૈવાકુલીશ્વરમ્

તત્ર દૃષ્ટ્વા મહાદેવં નદીં સ્નાતુમવાતરત્ ।
અવતીર્ણં પ્રજગ્રાહ નાગઃ કેકરલોહિતઃ

ગૃહીતસ્તેન નાગેન સસ્માર મનસા હરિમ્ ।
સંસ્મૃતે પુણ્ડરીકાક્ષે નિર્વિષો ઽભૂન્મહોરગઃ

નીતસ્તેનાતિરૌદ્રેણ પન્નગેન રસાતલમ્ ।
નિર્વિષશ્ચાપિ તત્યાજ ચ્યવનં ભુજગોત્તમઃ

સંત્યક્તમાત્રો નાગેન ચ્યવનો ભાર્ગવોત્તમઃ ।
ચચાર નાગકન્યાભિઃ પૂજ્યચમાનઃ સમન્તતઃ

વિચારન્ પ્રવિવેશાથ દાનવાનાં મહત્ પુરમ્ ।
સંપૂજ્યમાનો દૈત્યેન્દ્રઃ પ્રહ્લાદો ઽથ દદર્શ તમ્

ભૃગુપુત્રે મહાતેજાઃ પૂજાં ચક્રે યથાર્હતઃ ।
સંપૂજિતોપવિષ્ટશ્ચ પૃષ્ટશ્ચાગમનં પ્રતિ

સ ચોવાચ મહારાજ મહાતીર્થં મહાફલમ્ ।
સ્નાતુમેવાગતો ઽસ્મ્યદ્ય દ્રષ્ટુઞ્ચૈવાકુલીશ્વરમ્

નદ્યામેવાવતીર્ણો ઽસ્મિ ગૃહીતશ્ચાહિના બલાન્ ।
સમાનીતો ઽસ્મિ પાતાલે દૃષ્ટશ્ચાત્ર ભવાનપિ

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં ચ્યવનસ્ય દિતીશ્વરઃ ।
પ્રોવાચ ધર્મસંયુક્તં સ વાક્યં વાક્યકોવિદઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
ભગવન્ કાનિ તીર્થાનિ પૃથિવ્યાં કાનિ ચામ્બરે ।
રસાતલે ચ કાનિ સ્યુરેતદ્ વક્તું મમાર્હસિ

ચ્યવન ઉવાચ ।
પૃથિવ્યાં નૈમિષં તીર્થમન્તરિક્ષે ચ પુષ્કરમ્ ।
ચક્રતીર્થં મહાબાહો રસાતલતલે વિદુઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શ્રુત્વા તદ્ભાર્ગવવચો દૈત્યરાજો મહામુને ।
નેમિષૈ ગન્તુકામસ્તુ દાનવાનિતદબ્રવીત્

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
ઉત્તિષ્ઠધ્વં ગમિષ્યામઃ સ્નાતું તીર્થં હિ નૈમિષમ્ ।
દ્રક્ષ્યામઃ પુણ્ડરીકાક્ષં પીતવાસસમચ્યુતમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તા દાનવેન્દ્રેણ સર્વે તે દૈત્યદાનવાઃ ।
ચક્રુરુદ્યોગમતુલં નિર્જગ્મુશ્ચ રસાતલાત્

તે સમભ્યેત્ય દૈતેયા દાનવાશ્ચ મહાબલાઃ ।
નેમિષારણ્યમાગત્ય સ્નાનં ચક્રુર્મુદાન્વિતાઃ

તતો દિતીશ્વરઃ શ્રીમાન્ મૃગવ્યાં સ ચચાર હ ।
ચરન્ સરસ્વતીં પુણ્યાં દદર્શ વિમલોદકામ્

તસ્યાદૂરે મહાશાખં શલવૃક્ષં શરૈશ્ચિતમ્ ।
દદર્શ બાણાનપરાન્ મુખે લગ્નાન્ પરસ્પરમ્

તતસ્તાનદ્ભુતાકારાન્ બાણાન્ નાગોપવીતકાન્ ।
દૃષ્ટ્વાતુલં તદા ચક્રે ક્રોધં દૈત્યેશ્વરઃ કિલ

સ દદર્શ તતો ઽદૂરાત્કૃષ્ણાજિનધરૌ મુની ।
સમુન્નતજટાભારૌ તપસ્યાસક્તમાનસૌ

તયોશ્ચ પાર્શ્વયોર્દિવ્યે ધનુષી લક્ષણાન્વિતે ।
શાર્ઙ્ગમાગવં ચૈવ અક્ષ્ય્યૌ ચ મહેષુધી

તૌ દૃષ્ટ્વામન્યત તદા દામિબિકાવિતિ દાનવઃ ।
તતઃ પ્રોવાચ વચનં તાવુભૌ પુરુષોત્તમૌ

કિં ભવદ્ભ્યાં સમારઃધં દમ્ભં ધર્મવિનાશનમ્ ।
ક્વ તપઃ ક્વ જટાભારઃ ક્વ ચેમૌ પ્રવરાયુધૌ

અથોવાચ નરો દૈત્યં કા તે ચિન્તા દિતીશ્વર ।
સામર્થ્યે સતિ યઃ કુર્યાત્ તત્સંપદ્યેત તસ્ય હિ

અથોવાચ દિતીશસ્તૌ કા શક્તિર્યુવયોરિહ ।
મયિ તિષ્ઠતિ દૈત્યેન્દ્રે ધર્મસેતુપ્રવર્તકે

નરસ્તં પ્રત્યુવાચાથ આવાભ્યાં શક્તિરૂર્જિતા ।
ન કશ્ચિચ્છક્નુયાદ્ યોદ્ધું નરનારાયણૌ યુધિ

દૈત્યેશ્વરસ્તસ્તઃ ક્રુદ્ધઃ પ્રતિજ્ઞામારુરોહ ચ ।
યથા કથઞ્ચિજ્જેષ્યામિ નરનારાયણૌ રણે

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં મહાત્મા દિતીશ્વરઃ સ્થાપ્ય બલં વનાન્તે ।
વિતત્ય ચાપં ગુણમાવિકૃષ્ય તલધ્વનિં ઘોરતરં ચકાર

તતો નરસ્ત્વાજગવં હિ ચાપમાનમ્ય બાણાન્ સુબહુઞ્શિતાગ્રાન્ ।
મુમોચ તાનપ્રતિમૈઃ પૃષત્કૈશ્ચિચ્છેદ દૈત્યસ્તપનીયપુઙ્ખૈઃ

છિન્નાન્ સમીક્ષ્યાથ નરઃ પૃષત્કાન્ દૈત્યેશ્વરેણાપ્રતિમેવ સંખ્યે ।
ક્રુદ્ધઃ સમાનમ્ય મહાધનુસ્તતો મુમોચ ચાન્યાન્ વિવિધાન્ પૃષત્કાન્

એકં નરો દ્વૌ દિતિજેશ્વરશ્ચ ત્રીન્ ધર્મસૂનુશ્ચતુરો દિતીશઃ ।
નરસ્તુ બાણાન્ પ્રમુમોચ પઞ્ચ ષડ્ દ્રત્યનાથો નિશિતાન્ પૃષત્કાન્

સપ્તર્ષિમુખ્યો દ્વિચતુશ્ચ દૈત્યો નરસ્તુ ષટ્ ત્રીણિ ચ દૈત્યમુખ્યે ।
ષટ્ત્રીણિ ચૈકં ચ દિતીશ્વરેણ મુક્તાનિ બાણાનિ નરાય વિપ્ર

એકં ચ ષટ્ પઞ્ચ નરેણ મુક્તાસ્ત્વષ્ટૌ શરાઃ સપ્ત ચ દાનવેન ।
ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટૌ નવ ષણ્નરેણ દ્વિસપ્તતિં દૈત્યપતિઃ સસર્જ્જ

શતં નરસ્ત્રીણિ શતાનિ દૈત્યઃ ષડ્ ધર્મપુત્રો દશ દૈત્યરાજઃ ।
તતો ઽપ્યસંખ્યેયતરાન્ હિ બાણાન્ મુમોચતુસ્તૌ સુભૃશં હિ કોપાત્

તતો નરો બાણગણૈરસખ્યૈરવાસ્તરદ્ભૂમિમથો દિશઃ ખમ્ ।
સ ચાપિ દૈત્યપ્રવરઃ પૃષત્કૈશ્ચિચ્છેદ વેગાત્ તપનીયપુઙ્ખૈઃ

તતઃ પતત્ત્રિભિર્વીરૌ સુભૃશં નરદાનવૌ ।
યુદ્ધે વરાસ્ત્રૈર્યુધ્યેતાં ઘોરરૂપૈઃ પરસ્પરમ્

તતસ્તુ દૈત્યેન વરાસ્ત્રપાણિના ચાપે નિયુક્તં તુ પિતામહાસ્ત્રમ્ ।
મહેશ્વરાસ્ત્રં પુરુષોત્તમેવ સમં સમાહત્ય નિપેતતુસ્તૌ

બ્રહ્મસ્ત્રે તુ પ્રશમિતે પ્રહ્લાદઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ।
ગદાં પ્રગૃહ્ય તરસા પ્રચસ્કન્દ રથોત્તમાત્

ગદાપાણિં સમાયાન્તં દૈત્યં નારાયણસ્તદા ।
દૃષ્ટ્વાથ પૃષ્ઠતશ્ચક્રે નરં યોદ્ધૂમનાઃ સ્વયમ્

તતો દીતીશઃ સગદઃ સમાદ્રવત્ સશાર્ઙ્ગપાણિં તપસાં નિધાનમ્ ।
ખ્યાતં પુરાણર્ષિમુદારવિક્રમં નારાયણં નારદ લોકપાલમ્