वामन पुराण · अध्याय 7

इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः
पुलस्त्य उवाच ।
ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः ।
प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्

तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः ।
वसन्तो ऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने

ततश्चाप्सरसो दृष्ट्वा स्वागतेनाभिपूज्य च ।
वसन्तमाह भगवानेह्येहि स्थीयतामिति

ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम् ।
आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे

ऊरूद्भवां स कन्दर्पो दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीम् ।
अमन्यत तदानङ्गः किमियं सा प्रिया रतिः

तदेव वदनं चारु स्वक्षिभ्रूकुटिलालकम् ।
सुनासावंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम्

तावेवाहार्य विरलौ पीवरौ मग्नचूचुकौ ।
राजेते ऽस्यः कुचौ पीनौ सज्जनावि संहतौ

तदेव तनु चार्वङ्ग्या वलित्रयविभूषितम् ।
उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्

रोमावलीच जघनाद् यान्ती स्तनतटं त्वियम् ।
राजते भृङ्गमालेव पुलिनात् कमलाकरम्

जघनं त्वतिविस्तीर्ण भात्यस्या रशनावृतम् ।
श्रीरोदमथने नद्धूं भूजङ्गेनेव मन्दरम्

कदलीस्तम्भसदृशैरूर्ध्वमूलैरथोरुभिः ।
विभाति सा सुचार्वङ्गी पद्मकिढ्जल्कसन्निभा

जानुनी गूढगुल्फे च शुभे जङ्घे त्वरोमशे ।
विभातो ऽस्यास्तथा पादावलक्तकसमत्विषौ

इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम् ।
कामातुरो ऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने

माधवो ऽप्युर्वशीं दृष्ट्वा संचिन्तयत नारद ।
किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता

आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये ।
रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता

इत्थं संचितयन्नेव अवष्टभाप्सरोगणम् ।
तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः

ततः स विस्मितान् सर्वान् कन्दर्पादीन् महामुने ।
दृष्ट्वा प्रोवाच वचनं स्मितं कृत्वा शुभव्रतः

इयं ममोरुसंभृता कामाप्सरस माधव ।
नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च

इत्युक्ताः कम्पमानास्ते जग्मुर्गृह्योर्वशीं दिवम् ।
सहस्राक्षाय तां प्रादाद् रूपयौवनशालिनीम्

आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने ।
देवाराजाय कामाद्यास्ततो ऽभृद् विस्मयः परः

एताद्शं हि चरितं ख्यातिमग्र्यां जगाम ह ।
पातालेषु तथा मर्त्यै दिक्ष्वष्टासु जगाम च

एकदा निहते रौद्रो हिरण्यकशिपौ मुने ।
अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादौ नाम दानवः

तस्मिञ्शासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके ।
मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा

ब्राह्मणाश्च तपो धर्मं तीर्थयात्राश्च कुर्वते ।
वैश्याश्च पशुवृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

चातुर्वर्ण्यं ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि ।
आवर्त्तत ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवान् मुने

ततस्तु च्यवनो नाम भार्गवेन्द्रो महातपाः ।
जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं चैवाकुलीश्वरम्

तत्र दृष्ट्वा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत् ।
अवतीर्णं प्रजग्राह नागः केकरलोहितः

गृहीतस्तेन नागेन सस्मार मनसा हरिम् ।
संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषो ऽभून्महोरगः

नीतस्तेनातिरौद्रेण पन्नगेन रसातलम् ।
निर्विषश्चापि तत्याज च्यवनं भुजगोत्तमः

संत्यक्तमात्रो नागेन च्यवनो भार्गवोत्तमः ।
चचार नागकन्याभिः पूज्यचमानः समन्ततः

विचारन् प्रविवेशाथ दानवानां महत् पुरम् ।
संपूज्यमानो दैत्येन्द्रः प्रह्लादो ऽथ ददर्श तम्

भृगुपुत्रे महातेजाः पूजां चक्रे यथार्हतः ।
संपूजितोपविष्टश्च पृष्टश्चागमनं प्रति

स चोवाच महाराज महातीर्थं महाफलम् ।
स्नातुमेवागतो ऽस्म्यद्य द्रष्टुञ्चैवाकुलीश्वरम्

नद्यामेवावतीर्णो ऽस्मि गृहीतश्चाहिना बलान् ।
समानीतो ऽस्मि पाताले दृष्टश्चात्र भवानपि

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं च्यवनस्य दितीश्वरः ।
प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः

प्रह्लाद उवाच ।
भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे ।
रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं ममार्हसि

च्यवन उवाच ।
पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् ।
चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः

पुलस्त्य उवाच ।
श्रुत्वा तद्भार्गववचो दैत्यराजो महामुने ।
नेमिषै गन्तुकामस्तु दानवानितदब्रवीत्

प्रह्लाद उवाच ।
उत्तिष्ठध्वं गमिष्यामः स्नातुं तीर्थं हि नैमिषम् ।
द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम्

पुलस्त्य उवाच ।
इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते दैत्यदानवाः ।
चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्

ते समभ्येत्य दैतेया दानवाश्च महाबलाः ।
नेमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः

ततो दितीश्वरः श्रीमान् मृगव्यां स चचार ह ।
चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्

तस्यादूरे महाशाखं शलवृक्षं शरैश्चितम् ।
ददर्श बाणानपरान् मुखे लग्नान् परस्परम्

ततस्तानद्भुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान् ।
दृष्ट्वातुलं तदा चक्रे क्रोधं दैत्येश्वरः किल

स ददर्श ततो ऽदूरात्कृष्णाजिनधरौ मुनी ।
समुन्नतजटाभारौ तपस्यासक्तमानसौ

तयोश्च पार्श्वयोर्दिव्ये धनुषी लक्षणान्विते ।
शार्ङ्गमागवं चैव अक्ष्य्यौ च महेषुधी

तौ दृष्ट्वामन्यत तदा दामिबिकाविति दानवः ।
ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ

किं भवद्भ्यां समारःधं दम्भं धर्मविनाशनम् ।
क्व तपः क्व जटाभारः क्व चेमौ प्रवरायुधौ

अथोवाच नरो दैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर ।
सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि

अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह ।
मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके

नरस्तं प्रत्युवाचाथ आवाभ्यां शक्तिरूर्जिता ।
न कश्चिच्छक्नुयाद् योद्धुं नरनारायणौ युधि

दैत्येश्वरस्तस्तः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च ।
यथा कथञ्चिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा दितीश्वरः स्थाप्य बलं वनान्ते ।
वितत्य चापं गुणमाविकृष्य तलध्वनिं घोरतरं चकार

ततो नरस्त्वाजगवं हि चापमानम्य बाणान् सुबहुञ्शिताग्रान् ।
मुमोच तानप्रतिमैः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यस्तपनीयपुङ्खैः

छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान् दैत्येश्वरेणाप्रतिमेव संख्ये ।
क्रुद्धः समानम्य महाधनुस्ततो मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्

एकं नरो द्वौ दितिजेश्वरश्च त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः ।
नरस्तु बाणान् प्रमुमोच पञ्च षड् द्रत्यनाथो निशितान् पृषत्कान्

सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च दैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च दैत्यमुख्ये ।
षट्त्रीणि चैकं च दितीश्वरेण मुक्तानि बाणानि नराय विप्र

एकं च षट् पञ्च नरेण मुक्तास्त्वष्टौ शराः सप्त च दानवेन ।
षट् सप्त चाष्टौ नव षण्नरेण द्विसप्ततिं दैत्यपतिः ससर्ज्ज

शतं नरस्त्रीणि शतानि दैत्यः षड् धर्मपुत्रो दश दैत्यराजः ।
ततो ऽप्यसंख्येयतरान् हि बाणान् मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्

ततो नरो बाणगणैरसख्यैरवास्तरद्भूमिमथो दिशः खम् ।
स चापि दैत्यप्रवरः पृषत्कैश्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्खैः

ततः पतत्त्रिभिर्वीरौ सुभृशं नरदानवौ ।
युद्धे वरास्त्रैर्युध्येतां घोररूपैः परस्परम्

ततस्तु दैत्येन वरास्त्रपाणिना चापे नियुक्तं तु पितामहास्त्रम् ।
महेश्वरास्त्रं पुरुषोत्तमेव समं समाहत्य निपेततुस्तौ

ब्रह्मस्त्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः ।
गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात्

गदापाणिं समायान्तं दैत्यं नारायणस्तदा ।
दृष्ट्वाथ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धूमनाः स्वयम्

ततो दीतीशः सगदः समाद्रवत् सशार्ङ्गपाणिं तपसां निधानम् ।
ख्यातं पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम्