વામન પુરાણ · અધ્યાય 46

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે પઞ્ચચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
યદમી ભવતા પ્રોક્તા મરુતો દિતિજોત્તમાઃ ।
તત્ કેન પૂર્વમાસન્ વૈ મરુન્માર્ગેણ કથ્યતામ્

પૂર્વમન્વન્તરેષ્વેવ સમતીતેષુ સત્તમ્ ।
કે ત્વાસન્ વાયુમાર્ગસ્થાસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શ્રૂયતાં પૂર્વમરુતામુત્પત્તિં કથયામિ તે ।
સ્વાયંભુવં સમારભ્ય યાવન્મન્વન્તરં ત્વિદમ્

સ્વાયંભુવસ્ય પુત્રો ઽભૂન્મનોર્નામ પ્રિયવ્રતઃ ।
તસ્યાસીત્ સવનો નામ પુત્રસ્ત્રૈલોક્યપૂજિતઃ

સ ચાનપત્યો દેવર્ષે નૃપઃ પ્રેતગતિં ગતઃ ।
તતો ઽરુદત્ તસ્ય પત્ની સુદેવા શોકવિહ્વલા

ન દદાતિ તદા દગ્ધું સમાલિઙ્ગ્ય સ્થિતા પતિમ્ ।
નાથ નાતેતિ બહુશો વિલપન્તી ત્વનાથવત્

તામન્તરિક્ષાદશરીરિણી વાક્ પ્રોવાચ મા રાજપત્નીહ રોદીઃ ।
યદ્યસ્તિ તે સત્યમનુત્તમં તદા ભવત્વયં તે પતિના સહાગ્નિઃ

સા તાં વાણીમન્તરિક્ષાન્નિશમ્ય પ્રોવાચેદં રાજપુત્રી સુદેવા ।
શોચામ્યેનં પાર્થિવં પુત્રહીનં નૈવાત્માનં મન્દભાગ્યં વિહઙ્ગ

સો ઽથાબ્રવીન્મા રુદસ્વાયતાક્ષિ પુત્રાસ્ત્વત્તો ભૂમિપાલસ્ય સપ્ત ।
ભવિષ્યન્તિ વહ્નિમારોહ શીઘ્રં સત્યં પ્રોક્તં શ્રદ્દધત્સ્વ ત્વમદ્ય

ઇત્યેવમુક્તા ખચરેણ બાલા ચિતૌ સમારોપ્ય પિતં વરાર્હમ્ ।
હુતાશમાસાદ્ય પતિવ્રતા તં સંચિન્તયન્તી જ્વલનં પ્રવનન્ના

તતો મુહૂર્તાન્નૃપતિઃ શ્રિયા યુતઃ સમુત્તસ્થૌ સહિતો ભાર્યયાસૌ ।
ખમુત્પપાતાથ સ કામચારી સમં મહિષ્યા ચ સુનાભપુત્ર્યા

તસ્યામ્બરે નારદ પાર્થિવસ્ય જાતા રજોગા મહિષી તુ ગચ્છતઃ ।
સ દિવ્યયોગાત્ પ્રતિસંસ્થિતો ઽમ્બરે ભાર્યાસહાયો દિવસાનિ પઞ્ચ

તતસ્તુ ષષ્ઠે ઽહનિ પાર્થિવેન ઋતુર્ન વન્ધ્યો ઽદ્ય ભવેદ્ વિચિન્ત્ય ।
રરામ તન્વ્યા સહ કામચારી તતો ઽમ્બરાત્ પ્રાચ્યવતાસ્ય શુક્રમ્

શુક્રોત્સર્ગાવસાને તુ નૃપતિર્ભાર્યયા સહ ।
જગામ દિવ્યયા ગત્યા બ્રહ્મલોકં તપોધન ।
। ।
46.14 ॥
તદમ્બરાત્ પ્રચલિતમભ્રવર્ણં શુક્રં સમાના નલિની વપુષ્મતી ।
ચિત્રા વિશાલા હરિતાલિની ચ સપ્તર્ષિપત્ન્યો દદૃશુર્યથેચ્છયા

તદ્ દૃષ્ટ્વા પુષ્કરે ન્યસ્તં પ્રત્યૈચ્છન્ત તપોધન ।
મન્યમાનાસ્તદમૃતં સદા યૌવનલિપ્સયા

તતઃ સ્નાત્વા ચ વિધિવત્ સંપૂજ્ય તાન્ નિજાન્ પતીન્ ।
પતિભિઃ સમનુજ્ઞાતાઃ પપુઃ પુષ્કરસંસ્થિતમ્

તચ્છુક્રં પાર્થિવેન્દ્રસ્ય મન્યમાનાસ્તદામૃતમ્ ।
પીતમાત્રેણ શુક્રેણ પાર્થિવેન્દ્રોદ્ભવેન તાઃ

બ્રહ્મતેજોવિહીનાસ્તા જાતાઃ પત્ન્યસ્તપસ્વિતામ્ ।
તતસ્તુ તત્યજુઃ સર્વે સદોષાસ્તાશ્ચ પત્નયઃ

સુષુવુઃ સપ્ત તનયાન્ રુદતો ભૈરવં મુને ।
તેષાં રુદિતશબ્દેન સર્વમાપૂરિતં જગત્

અથાજગામ ભગવાન્ બ્રહ્મ લોકપિતામહઃ ।
સમભ્યેત્યાબ્રવીદ્ બાલાન્ મા રુદધ્વં મહાબલાઃ

મરુતો નામ યૂયં વૈ ભવિષ્યધ્વં વિયચ્ચરાઃ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા દેવેશો બ્રહ્મ લોકપિતામહઃ

તાનાદાય વિયચ્ચારી મારુતાનાદિદેશ હ ।
તે ત્વાસન્ મરુતસ્ત્વાદ્યા મનોઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે

સ્વારેચિષે તુ મરુતો વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ ।
સ્વારોચિષસ્ય પુત્રસ્તુ શ્રીમાનાસીત્ ક્રતુધ્વજઃ

તસ્ય પુત્રાભવન્ સપ્ત સપ્તાર્ચ્ચિઃપ્રતિમા મુને ।
તપોર્ઽથં તે ગતાઃ શૈલં મહામેરું નરેશ્વરાઃ

આરાધયન્તો બ્રહ્મણં પદમૈન્દ્રમથેપ્સવઃ ।
તતો વિપશ્ચિન્નામાથ સહસ્રાક્ષો ભયાતુરઃ

પૂતનામપ્સરોમુખ્યાં પ્રાહ નારદ વાક્યવિત્ ।
ગચ્છસ્વ પૂતને શૈલં મહામેરું વિશાલિનમ્

તત્ર તપ્યન્તિ હિ તપઃ ક્રતુધ્વજસુતા મહત્ ।
યથા હિ તપસો વિઘ્નં તેષાં ભવતિ સુન્દરિ

તથા કુરુષ્વ મા તેષાં સિદ્ધિર્ભવતુ સુન્દરિ ।
ઇત્યેવમુક્તા શક્રેણ પૂતના રૂપશાલિની

તત્રાજગામ ત્વરિતા યત્રાતપ્યન્ત તે તપઃ ।
આશ્રમસ્યાવિદૂરે તુ નદી મન્દોદવાહિની

તસ્યાં સ્નાતું સમાયાતાઃ સર્વ એવ સહોદરાઃ ।
સાપિ સ્નાતું સુચાર્વઙ્ગી ત્વવતીર્ણા મહાનદીમ્

દદૃશુસ્તે નૃપાઃ સ્નાતાં તતશ્ચુક્ષુભિરે મુને ।
તેષાં ચ પ્રાચ્યવચ્છુક્રં તત્પપૌ જલચારિણી

શઙ્ખિના ગ્રાહમુખ્યસ્ય મહાશઙ્ખસ્ય વલ્લભા ।
તે ઽપિ વિભ્રષ્ટતપસો જગ્મૂ રાજ્યં તુ ષૈતૃકમ્

સા ચાપસરાઃ શક્રમેત્ય યાથાતથ્યં ન્યવેદયત્ ।
તતો બહુતિથે કાલે સા ગ્રાહી શઙ્ખરૂપિણી

સમુદ્ધૃતા મહાજાલૌર્મત્સ્યબન્ધેન માનિની ।
સ તાં દૃષ્ટ્વા મહાશઙ્ખી સ્થલાસ્થાં મત્સ્યજીવિકઃ

નિવેદયામાસ તદા ક્રતુધ્વજસુતેષુ વૈ ।
તથાભ્યેત્ય મહાત્માનો યોગિનો યોગધારિણઃ

નીત્વા સ્વમન્દિરં સર્વે પુરવાપ્યાં સમુત્સૃજન્ ।
તતઃ પ્રમાચ્છઙ્ખિની સી સુષુવે સપ્ત વૈ શિશૂન્

જાતમાત્રેષુ પુત્રેષુ મોક્ષભાવમગાચ્ચ સા ।
અમાતૃપિતૃકા બાલા જલમધ્યવિહારિણઃ

સ્તાન્યાર્થિનો વૈ રુરુદુરાથાભ્યાગાત્ પિતામહઃ ।
મા રુદધ્વમિતીત્યાહ મરુતો નામ પુત્રકાઃ

યૂયં દેવા ભવિષ્યધ્વં વાયુસ્કન્ધવિચારિણઃ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વાથાદાય સર્વાસ્તાન્ દૈવતાન્ પ્રતિ

નિયોજ્ય ચ મરુમાર્ગે વૈરાજં ભવનં ગતઃ ।
એવમાસંશ્ચ મરુતો મનોઃ સ્વારોચિષે ઽન્તરે

ઉત્તમે મરુતો યે ચ તાઞ્છૃણુષ્વ તપોધન ।
ઉત્તમસ્યાન્વવાયે તુ રાજાસીન્નિષધાધિપઃ

વપુષ્માનિતિ વિખ્યાતો વપુષા ભાસ્કરોપમઃ ।
તસ્ય પુત્રો ગુણશ્રેષ્ઠો જ્યોતિષ્માન્ ધાર્મિકો ઽભવત્

સ પુત્રાર્થો તપસ્તેપે નદીં મન્દાકિનીમનુ ।
તસ્ય ભાર્યા ચ સુશ્રોણી દેવાચાર્યાસુતા શુભા

તપશ્ચારણયુક્તસ્ય બભૂવ પરિચારિકા ।
સા સ્વયં ફલપુષ્પામ્બુસમિત્કુશં સમાહરત્

ચકાર પદ્મપત્રાક્ષી સમ્યક્ ચાતિથિપૂજનમ્ ।
પતિં શુશ્રૂષમાણા સા કૃશા ધમનિસંતતા

તેજોયુક્તા સુચાર્વઙ્ગીં દૃષ્ટા સપ્તર્ષિભિર્વને ।
તાં તથા ચારુસર્વાઙ્ગીં દૃષ્ટ્વાથ તપસા કૃસામ્

પપ્રચ્છુસ્તપસો હેતું તસ્યાસ્તદ્ભર્તુરેવ ચ ।
સાબ્રવીત્ તનયાર્થાય આવાભ્યાં વૈ તપઃક્રિયા

તે ચાસ્યૈ વરદા બ્રહ્મન્ જાતાઃ સપ્ત સહર્ષયાઃ ।
વ્રજધ્વં તનયાઃ સપ્ત ભવિષ્યન્તિ ન સશં યઃ

યુવયોર્ગુણસંયુક્તા મહર્ષીણાં પ્રસાદતઃ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા જગ્મુસ્તે સર્વ એવ મહર્ષયઃ

સ ચાપિ રાજર્ષિરગાત્ સભાર્યો નગરં નિરમ્ ।
તતો બહુતિથે કાલે સા રાજ્ઞો મહિષી પ્રિયા

અવાપ ગર્ભં તન્વઙ્ગી તસ્માન્નૃપતિસત્તમાત્ ।
ગુર્વિણ્યામથ ભાર્યાયાં મમારાસૌ નરાધિપઃ

સા ચાપ્યારોઢુમિચ્છન્તી ભર્તારં વૈ પતિવ્રતા ।
નિવારિતા તદામાત્યૈર્ન તથાપિ વ્યતિષ્ઠતા

સમારોપ્યાથ ભર્તારં ચિતાયામારુહચ્ચ સા ।
તતો ઽગ્નિમધ્યાત્ સલિલે માંસપેશ્યપતન્મુને

સામ્ભસા સુખશીતેન સંસિક્તા સપ્તધાભવત્ ।
તે ઽજાયન્તાથ મરુત ઉત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ

તામસસ્યાન્તરે યે ચ મરુતો ઽપ્યભવન્ પુરા ।
તાનહં કીર્તયિષ્યામિ ગીતનૃત્યકલિપ્રિય

તામસસ્ય મનોઃ પુત્રો ઋતધ્વજ ઇતિ શ્રુતઃ ।
સ પુત્રર્થો જુહાવાગ્નૌ સ્વમાંસં રુધિરં તથા

અસ્થીનિ રોમકેશાંશ્ચ સ્નાયુમજ્જાયકૃદ્ઃઅનમ્ ।
શુક્રં ચ ચિત્રગૌ રાજા સુતાર્થો ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

સપ્તસ્વેવાર્ચિષુ તતઃ શુક્રપાતાદનન્તરમ્ ।
મા મા ક્ષિપસ્વેત્યભવચ્છબ્દઃ સો ઽપિ મૃતો નૃપઃ

તતસ્તસ્માદ્ધુતવહાત્ સપ્ત તત્તેજસોપમાઃ ।
શિશવઃ સમજાયન્ત તે રુદન્તો ઽભવન્ મુને

તેષાં તુ ધ્વનિમાકર્ણ્ય ભગવાન્ પદ્મસંભવઃ ।
સમાગમ્ય નિવાર્ય્યાથ સ ચક્રે મરુતઃ સુતાન્

તે ત્વાસન્ મરુતો બ્રહ્મંસ્તમસે દેવતાગણાઃ ।
યે ઽભવન્ રૈવતે તાંશ્ચ શૃણુષ્વ ત્વં તપોધનઃ

રૈવતસ્યાન્વવાયે તુ રાજાસીદ્ રિપુજિદ્ વશી ।
રિપુજિન્નામતઃ ખ્યાતો ન તસ્યાસીત્ સુતઃ કિલ

સ સમારાધ્ય તપસા ભાસ્કરં તેજસાં નિધિમ્ ।
અવાપ કન્યાં સુરતિં તાં પ્રગૃહ્ય ગૃહં યયૌ

તસ્યાં પિતૃગૃહે બ્રહ્મન્ વસન્ત્યાં સ પિતા મૃતઃ ।
સાપિ દુઃખપરીતાઙ્ગીં સ્વાં તનું ત્યક્તુમુદ્યતા

તતસ્તાં વારયામાસુરૃષયઃ સપ્ત માનસાઃ ।
તસ્યામાસક્તચિત્તાસ્તુ સર્વ એવ તપોધનાઃ

અપારયન્તી તદ્દુઃખં પ્રજ્વાલ્યાગ્નિં વિવેશ હ ।
તે ચાપશ્યન્ત ઋષયસ્તચ્ચિત્તા ભાવિતાસ્તથા

તાં મૃતામૃષયો દૃષ્ટ્વા કષ્ટં કષ્ટેતિ વાદિનઃ ।
પ્રજગ્મુર્જ્વલનાચ્ચાપિ સપ્તાજાયન્ત દારકાઃ

તે ચ માત્રા વિનાભૂતા રુરુદુસ્તાન્ પિતામહઃ ।
નિવારયિત્વા કૃતવાંલ્લોકનાથો મરુદ્ગણાન્

રૈવતસ્યાન્તરે જાતા મરુતો ઽમી તપોધન ।
શૃણુષ્વ કીર્તયિષ્યામિ ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ

આસીન્મઙ્કિરિતિ ખ્યાતસ્તપસ્વી સત્યવાક્ શુચિઃ ।
સપ્તસારસ્વતે તીર્થે સો ઽતપ્યત મહત્ તપઃ

વિઘ્નાર્થં તસ્ય તુષિતા દેવાઃ સંપ્રેષયન્ વપુમ્ ।
સા ચાભ્યેત્ય નદીતીરે ક્ષોભયામાસ ભામિની

તતો ઽસ્ય પ્રાચ્યવચ્છ્રુક્રં સપ્તસારસ્વતે જલે ।
તાં ચૈવાપ્યશપન્મૂઢાં મુનિર્મઙ્કણકો વપુમ્

ગચ્છ લબ્ધાસિ મૂઢે ત્વં પાપસ્યાસ્ય મહત્ ફલમ્ ।
વિધ્વંસયિષ્યતિ હયો ભવતીં યજ્ઞસંસદિ

એવં શપ્ત્વા ઋષિઃ શ્રીમાન્ જગામાથ સ્વમાશ્રમમ્ ।
સરસ્વતીભ્યઃ સપ્તભયઃ સપ્ત વૈ મરુતો ઽભવન્

એતત્ તવોક્તા મરુતઃ પુરા યથા જાતા વિયદ્વ્યાપ્તિકરા મહર્ષે ।
યેષાં શ્રુતે જન્મનિ પાપહાનિર્ભવેચ્ચ ધર્માભ્યુદયો મહાન્ વૈ