वामन पुराण · अध्याय 46

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः
नारद उवाच ।
यदमी भवता प्रोक्ता मरुतो दितिजोत्तमाः ।
तत् केन पूर्वमासन् वै मरुन्मार्गेण कथ्यताम्

पूर्वमन्वन्तरेष्वेव समतीतेषु सत्तम् ।
के त्वासन् वायुमार्गस्थास्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

पुलस्त्य उवाच ।
श्रूयतां पूर्वमरुतामुत्पत्तिं कथयामि ते ।
स्वायंभुवं समारभ्य यावन्मन्वन्तरं त्विदम्

स्वायंभुवस्य पुत्रो ऽभून्मनोर्नाम प्रियव्रतः ।
तस्यासीत् सवनो नाम पुत्रस्त्रैलोक्यपूजितः

स चानपत्यो देवर्षे नृपः प्रेतगतिं गतः ।
ततो ऽरुदत् तस्य पत्नी सुदेवा शोकविह्वला

न ददाति तदा दग्धुं समालिङ्ग्य स्थिता पतिम् ।
नाथ नातेति बहुशो विलपन्ती त्वनाथवत्

तामन्तरिक्षादशरीरिणी वाक् प्रोवाच मा राजपत्नीह रोदीः ।
यद्यस्ति ते सत्यमनुत्तमं तदा भवत्वयं ते पतिना सहाग्निः

सा तां वाणीमन्तरिक्षान्निशम्य प्रोवाचेदं राजपुत्री सुदेवा ।
शोचाम्येनं पार्थिवं पुत्रहीनं नैवात्मानं मन्दभाग्यं विहङ्ग

सो ऽथाब्रवीन्मा रुदस्वायताक्षि पुत्रास्त्वत्तो भूमिपालस्य सप्त ।
भविष्यन्ति वह्निमारोह शीघ्रं सत्यं प्रोक्तं श्रद्दधत्स्व त्वमद्य

इत्येवमुक्ता खचरेण बाला चितौ समारोप्य पितं वरार्हम् ।
हुताशमासाद्य पतिव्रता तं संचिन्तयन्ती ज्वलनं प्रवनन्ना

ततो मुहूर्तान्नृपतिः श्रिया युतः समुत्तस्थौ सहितो भार्ययासौ ।
खमुत्पपाताथ स कामचारी समं महिष्या च सुनाभपुत्र्या

तस्याम्बरे नारद पार्थिवस्य जाता रजोगा महिषी तु गच्छतः ।
स दिव्ययोगात् प्रतिसंस्थितो ऽम्बरे भार्यासहायो दिवसानि पञ्च

ततस्तु षष्ठे ऽहनि पार्थिवेन ऋतुर्न वन्ध्यो ऽद्य भवेद् विचिन्त्य ।
रराम तन्व्या सह कामचारी ततो ऽम्बरात् प्राच्यवतास्य शुक्रम्

शुक्रोत्सर्गावसाने तु नृपतिर्भार्यया सह ।
जगाम दिव्यया गत्या ब्रह्मलोकं तपोधन ।
। ।
46.14 ॥
तदम्बरात् प्रचलितमभ्रवर्णं शुक्रं समाना नलिनी वपुष्मती ।
चित्रा विशाला हरितालिनी च सप्तर्षिपत्न्यो ददृशुर्यथेच्छया

तद् दृष्ट्वा पुष्करे न्यस्तं प्रत्यैच्छन्त तपोधन ।
मन्यमानास्तदमृतं सदा यौवनलिप्सया

ततः स्नात्वा च विधिवत् संपूज्य तान् निजान् पतीन् ।
पतिभिः समनुज्ञाताः पपुः पुष्करसंस्थितम्

तच्छुक्रं पार्थिवेन्द्रस्य मन्यमानास्तदामृतम् ।
पीतमात्रेण शुक्रेण पार्थिवेन्द्रोद्भवेन ताः

ब्रह्मतेजोविहीनास्ता जाताः पत्न्यस्तपस्विताम् ।
ततस्तु तत्यजुः सर्वे सदोषास्ताश्च पत्नयः

सुषुवुः सप्त तनयान् रुदतो भैरवं मुने ।
तेषां रुदितशब्देन सर्वमापूरितं जगत्

अथाजगाम भगवान् ब्रह्म लोकपितामहः ।
समभ्येत्याब्रवीद् बालान् मा रुदध्वं महाबलाः

मरुतो नाम यूयं वै भविष्यध्वं वियच्चराः ।
इत्येवमुक्त्वा देवेशो ब्रह्म लोकपितामहः

तानादाय वियच्चारी मारुतानादिदेश ह ।
ते त्वासन् मरुतस्त्वाद्या मनोः स्वायंभुवे ऽन्तरे

स्वारेचिषे तु मरुतो वक्ष्यामि शृणु नारद ।
स्वारोचिषस्य पुत्रस्तु श्रीमानासीत् क्रतुध्वजः

तस्य पुत्राभवन् सप्त सप्तार्च्चिःप्रतिमा मुने ।
तपोर्ऽथं ते गताः शैलं महामेरुं नरेश्वराः

आराधयन्तो ब्रह्मणं पदमैन्द्रमथेप्सवः ।
ततो विपश्चिन्नामाथ सहस्राक्षो भयातुरः

पूतनामप्सरोमुख्यां प्राह नारद वाक्यवित् ।
गच्छस्व पूतने शैलं महामेरुं विशालिनम्

तत्र तप्यन्ति हि तपः क्रतुध्वजसुता महत् ।
यथा हि तपसो विघ्नं तेषां भवति सुन्दरि

तथा कुरुष्व मा तेषां सिद्धिर्भवतु सुन्दरि ।
इत्येवमुक्ता शक्रेण पूतना रूपशालिनी

तत्राजगाम त्वरिता यत्रातप्यन्त ते तपः ।
आश्रमस्याविदूरे तु नदी मन्दोदवाहिनी

तस्यां स्नातुं समायाताः सर्व एव सहोदराः ।
सापि स्नातुं सुचार्वङ्गी त्ववतीर्णा महानदीम्

ददृशुस्ते नृपाः स्नातां ततश्चुक्षुभिरे मुने ।
तेषां च प्राच्यवच्छुक्रं तत्पपौ जलचारिणी

शङ्खिना ग्राहमुख्यस्य महाशङ्खस्य वल्लभा ।
ते ऽपि विभ्रष्टतपसो जग्मू राज्यं तु षैतृकम्

सा चापसराः शक्रमेत्य याथातथ्यं न्यवेदयत् ।
ततो बहुतिथे काले सा ग्राही शङ्खरूपिणी

समुद्धृता महाजालौर्मत्स्यबन्धेन मानिनी ।
स तां दृष्ट्वा महाशङ्खी स्थलास्थां मत्स्यजीविकः

निवेदयामास तदा क्रतुध्वजसुतेषु वै ।
तथाभ्येत्य महात्मानो योगिनो योगधारिणः

नीत्वा स्वमन्दिरं सर्वे पुरवाप्यां समुत्सृजन् ।
ततः प्रमाच्छङ्खिनी सी सुषुवे सप्त वै शिशून्

जातमात्रेषु पुत्रेषु मोक्षभावमगाच्च सा ।
अमातृपितृका बाला जलमध्यविहारिणः

स्तान्यार्थिनो वै रुरुदुराथाभ्यागात् पितामहः ।
मा रुदध्वमितीत्याह मरुतो नाम पुत्रकाः

यूयं देवा भविष्यध्वं वायुस्कन्धविचारिणः ।
इत्येवमुक्त्वाथादाय सर्वास्तान् दैवतान् प्रति

नियोज्य च मरुमार्गे वैराजं भवनं गतः ।
एवमासंश्च मरुतो मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे

उत्तमे मरुतो ये च ताञ्छृणुष्व तपोधन ।
उत्तमस्यान्ववाये तु राजासीन्निषधाधिपः

वपुष्मानिति विख्यातो वपुषा भास्करोपमः ।
तस्य पुत्रो गुणश्रेष्ठो ज्योतिष्मान् धार्मिको ऽभवत्

स पुत्रार्थो तपस्तेपे नदीं मन्दाकिनीमनु ।
तस्य भार्या च सुश्रोणी देवाचार्यासुता शुभा

तपश्चारणयुक्तस्य बभूव परिचारिका ।
सा स्वयं फलपुष्पाम्बुसमित्कुशं समाहरत्

चकार पद्मपत्राक्षी सम्यक् चातिथिपूजनम् ।
पतिं शुश्रूषमाणा सा कृशा धमनिसंतता

तेजोयुक्ता सुचार्वङ्गीं दृष्टा सप्तर्षिभिर्वने ।
तां तथा चारुसर्वाङ्गीं दृष्ट्वाथ तपसा कृसाम्

पप्रच्छुस्तपसो हेतुं तस्यास्तद्भर्तुरेव च ।
साब्रवीत् तनयार्थाय आवाभ्यां वै तपःक्रिया

ते चास्यै वरदा ब्रह्मन् जाताः सप्त सहर्षयाः ।
व्रजध्वं तनयाः सप्त भविष्यन्ति न सशं यः

युवयोर्गुणसंयुक्ता महर्षीणां प्रसादतः ।
इत्येवमुक्त्वा जग्मुस्ते सर्व एव महर्षयः

स चापि राजर्षिरगात् सभार्यो नगरं निरम् ।
ततो बहुतिथे काले सा राज्ञो महिषी प्रिया

अवाप गर्भं तन्वङ्गी तस्मान्नृपतिसत्तमात् ।
गुर्विण्यामथ भार्यायां ममारासौ नराधिपः

सा चाप्यारोढुमिच्छन्ती भर्तारं वै पतिव्रता ।
निवारिता तदामात्यैर्न तथापि व्यतिष्ठता

समारोप्याथ भर्तारं चितायामारुहच्च सा ।
ततो ऽग्निमध्यात् सलिले मांसपेश्यपतन्मुने

साम्भसा सुखशीतेन संसिक्ता सप्तधाभवत् ।
ते ऽजायन्ताथ मरुत उत्तमस्यान्तरे मनोः

तामसस्यान्तरे ये च मरुतो ऽप्यभवन् पुरा ।
तानहं कीर्तयिष्यामि गीतनृत्यकलिप्रिय

तामसस्य मनोः पुत्रो ऋतध्वज इति श्रुतः ।
स पुत्रर्थो जुहावाग्नौ स्वमांसं रुधिरं तथा

अस्थीनि रोमकेशांश्च स्नायुमज्जायकृद्ःअनम् ।
शुक्रं च चित्रगौ राजा सुतार्थो इति नः श्रुतम्

सप्तस्वेवार्चिषु ततः शुक्रपातादनन्तरम् ।
मा मा क्षिपस्वेत्यभवच्छब्दः सो ऽपि मृतो नृपः

ततस्तस्माद्धुतवहात् सप्त तत्तेजसोपमाः ।
शिशवः समजायन्त ते रुदन्तो ऽभवन् मुने

तेषां तु ध्वनिमाकर्ण्य भगवान् पद्मसंभवः ।
समागम्य निवार्य्याथ स चक्रे मरुतः सुतान्

ते त्वासन् मरुतो ब्रह्मंस्तमसे देवतागणाः ।
ये ऽभवन् रैवते तांश्च शृणुष्व त्वं तपोधनः

रैवतस्यान्ववाये तु राजासीद् रिपुजिद् वशी ।
रिपुजिन्नामतः ख्यातो न तस्यासीत् सुतः किल

स समाराध्य तपसा भास्करं तेजसां निधिम् ।
अवाप कन्यां सुरतिं तां प्रगृह्य गृहं ययौ

तस्यां पितृगृहे ब्रह्मन् वसन्त्यां स पिता मृतः ।
सापि दुःखपरीताङ्गीं स्वां तनुं त्यक्तुमुद्यता

ततस्तां वारयामासुरृषयः सप्त मानसाः ।
तस्यामासक्तचित्तास्तु सर्व एव तपोधनाः

अपारयन्ती तद्दुःखं प्रज्वाल्याग्निं विवेश ह ।
ते चापश्यन्त ऋषयस्तच्चित्ता भावितास्तथा

तां मृतामृषयो दृष्ट्वा कष्टं कष्टेति वादिनः ।
प्रजग्मुर्ज्वलनाच्चापि सप्ताजायन्त दारकाः

ते च मात्रा विनाभूता रुरुदुस्तान् पितामहः ।
निवारयित्वा कृतवांल्लोकनाथो मरुद्गणान्

रैवतस्यान्तरे जाता मरुतो ऽमी तपोधन ।
शृणुष्व कीर्तयिष्यामि चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

आसीन्मङ्किरिति ख्यातस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः ।
सप्तसारस्वते तीर्थे सो ऽतप्यत महत् तपः

विघ्नार्थं तस्य तुषिता देवाः संप्रेषयन् वपुम् ।
सा चाभ्येत्य नदीतीरे क्षोभयामास भामिनी

ततो ऽस्य प्राच्यवच्छ्रुक्रं सप्तसारस्वते जले ।
तां चैवाप्यशपन्मूढां मुनिर्मङ्कणको वपुम्

गच्छ लब्धासि मूढे त्वं पापस्यास्य महत् फलम् ।
विध्वंसयिष्यति हयो भवतीं यज्ञसंसदि

एवं शप्त्वा ऋषिः श्रीमान् जगामाथ स्वमाश्रमम् ।
सरस्वतीभ्यः सप्तभयः सप्त वै मरुतो ऽभवन्

एतत् तवोक्ता मरुतः पुरा यथा जाता वियद्व्याप्तिकरा महर्षे ।
येषां श्रुते जन्मनि पापहानिर्भवेच्च धर्माभ्युदयो महान् वै