વામન પુરાણ · અધ્યાય 47

ઇતિ શ્રીવામુપુરાણે ષટ્ચત્વિરિંશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એતદર્થં બલિર્દૈત્યઃ કૃતો રાજા કલિપ્રિય ।
મન્ત્રપ્રદાતા પ્રહ્લાદઃ શુક્રશ્ચાસીત્ પુરોહિતઃ

જ્ઞાત્વાભિષિક્તં દૈતેયં વિરોચનસુતં બલિમ્ ।
દિદૃક્ષવઃ સમાયાતાઃ સમયાઃ સર્વ એવ હિ

તાનાગતાન્નિરીક્ષ્યૈવ પૂજયિત્વા યતાક્રમમ ।
પપ્રચ્છ કુલજાન્ સર્વાન્ કિંનુ શ્રેયસ્કરં મમ

તમુચુઃ સર્વ એવૈનં શૃણુષ્વ સુરમર્દન ।
યત્ તે શ્રેયસ્કરં કર્મ યદસ્માકં હિતં તથા

પિતામહસ્તવ 7લી આસીદ્ દાનવપાલકઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્વીરઃ સ શક્રો ઽભૂજ્જગત્ત્રયે

તમાગમ્ય સુરશ્રેષ્ઠો વિષ્ણુઃ સિંહવપુર્ધરઃ ।
પ્રત્યક્ષં દાનવેન્દ્રાણાં નખૈસ્તં હિ વ્યદારયત્

અપકૃષ્ટં તથા રાજ્યમાન્ધકસ્ય મહાત્મનઃ ।
તેષામર્થે મહાબાહો શઙ્કરેમ ત્રિશૂલિના

તથા તવ પિતૃવ્યો ઽપિ જમ્ભઃ શક્રેણ ઘાતિતઃ ।
કુજમ્ભો વિષ્ણુના ચાપિ પ્રત્યક્ષં પશુવત્ તવ

શમ્ભુઃ પાકો મહેન્દ્રેણ ભ્રાતા તવ સુદર્શનઃ ।
વિરોચનસ્તવ પિતા નિહતઃ કથયામિ તે

શ્રુત્વા ગો6ક્ષયં બ્રહ્મન્ કૃત શક્રેણ દાનવઃ ।
ઉદ્યોગં કારયામાસ સહ સર્વૈર્મહાસુરૈઃ

રથૈરન્યે ગજૈરન્યે વાજિભિશ્ચાપરે ઽસુરાઃ ।
પદાતયસ્તથૈવાન્યે જગ્મુર્યુદ્ધાય દૈવતૈઃ

મયો ઽગ્રે યાતિ બલવાન્ સેનાનાથો ભયઙ્કરઃ ।
સૈન્યસ્ય મધ્યે ચ બલિઃ કાલનેમિશ્ચ ષૃષ્ઠતઃ

વામપાર્શ્વમવષ્ટભ્ય શાલવઃ પ્રથિતવિક્રમઃ ।
પ્રયાતિ દક્ષિણં ઘોરં તારકાખ્યો ભયઙ્કરઃ

દાનવાનાં સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। સંપ્રયાતાનિ યુદ્ધાય દેવૈઃ સહ કલિપ્રિય

શ્રુત્વાસુરાણામુદ્યોગં શક્રઃ સુરપતિઃ સુરાન્ ।
ઉવાચ યામ દૈત્યાંસ્તાન્ યોદ્ધું સબલસંયુતાન્

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં સુરરાટ્ સ્યન્દનં બલી ।
સમારુરોહ ભગવાન્ યતમાતલિવાજિનમ્

સમારૂઢે સહસ્રાક્ષે સ્યન્દનં દેવતાગણઃ ।
સ્વં સ્વં વાહનમારુહ્ય નિશ્ચેરુર્યુદ્ધકાઙ્ક્ષિમઃ

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યા વિશ્વે ઽશ્વિનૌ તથા ।
વિદ્યાધરા ગુહ્યકાશ્ચ યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ

રાજર્ષયસ્તથા સિદ્ધા નાનાભૂતાશ્ ચ સંહતાઃ ।
ગજાનન્યે રથાનન્યે હયાનન્યે સમારુહન્

વિમાનાનિ ચ સુભ્રાણિ પક્ષિવાહ્યાનિ નારદ ।
સમારુહ્યાદ્રવન્ સર્વે યતો દૈત્યબલં સ્થિતમ્

એતસ્મિન્ વિષ્ણુઃ સુરશ્રેષ્ઠ અધિરુહ્ય સમભ્યગાત્

તમાગતં સહસ્રાક્ષસ્ત્રૈલોક્યપતિમવ્યયમ્ ।
વવન્દ મૂર્ધ્નાવનતઃ સહ સર્વૈઃ સુરોત્તમૈઃ

તતો ઽગ્રે દેવસૈન્યસ્ય કાર્તિકેયો ગદાધરઃ ।
પાલયઞ્જઘનં વિષ્ણુર્યાતિ મધ્યે સહસ્રદૃક્

વામં પાર્શ્વંમવષ્ભ્ય જન્તો વ્રજતે મુને ।
દક્ષિણં વરુણઃ પાર્શ્વમવષ્ટભ્યાવ્રજદ્ બલી

તતો ઽમરાણાં પૃતના યશસ્વિની સ્કન્દેન્દ્રવિષ્ણુવમ્બુપસૂર્યપાલિતા ।
નાનાસ્ત્રશસ્ત્રોદ્યતદોઃસમૂહા સમાસસાદારિબલં મહીધ્રે

ઉદયાદ્રિતટે રમ્યે શુભે સમશિલાતલે ।
નિર્વૃક્ષે પક્ષિરહિતે જાતો દેવાસુરો રણઃ

સંનિપાતસ્તયો રૌદ્રઃ સૈન્યયોરભવન્મુને ।
મહીધરોત્તમે પૂર્વં યથા વાનરહસ્તિનોઃ

રણરેણુ રથોદ્ધૂતઃ પિઙ્ગલો રણમૂર્ધનિ ।
સંદ્યાનુરક્તઃ સદૃશો મેઘઃ ખે સુરતાપસ

તદાસીત્ તુમુલં યુદ્ધં ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ।
શ્રૂયતે ત્વનિશં શબ્દઃ છિન્ધિ ભિન્ધીતિ સર્વતઃ

તતો વિશસનો રૌદ્રો દૈત્યાનાં દૈવતૈઃ સહ ।
જાતો રુધિરનિષ્યન્દો રજઃસયમનાત્મકઃ

શાન્તે રજસિ દેવાદ્યાસ્તદ્ દાનવબલં મહત્ ।
અભિદ્રવન્તિ સહિતાઃ સમં સ્કન્દેન ધીમતા

નિજઘ્નુર્દાનવાન્ દેવાઃ કુમારભુજપાલિતાઃ ।
દેવાન્ નિજઘ્નુર્દૈત્યાશ્ચ મયગુપ્તાઃ પ્રહારિણઃ

તતો ઽમૃતરસાસ્વાદાદ્ વિના ભૂતાઃ સુરત્તમાઃ ।
નિર્જિતાઃ સમરે દૈત્યૈઃ સમં સ્કન્દેન નારદ

વિનિર્જિતાન્ સુરાન્ દૃષ્ટ્વા વૈનતેયધ્વજો ઽરિહા ।
શાર્ઙ્ગમાનમ્ય બાણૈઘૈર્નિજઘાન તતસ્તતઃ

તે વિષ્ણુના હન્યમાનાઃ પતત્ત્રિભિરયોમુખૈઃ ।
દૈતેયાઃ શરણં જગ્મુઃ કાલનેમિં મહાસુરામ્

તેભ્યઃ સ ચાભયં દત્ત્વા જ્ઞાત્વાજેયં ચ માધવમ્ ।
વિવૃદ્ધિમગમદ્ બ્રહ્મન્ યથા વ્યાધિરુપેક્ષિતઃ

યં યં કરેણ સ્પૃશતિ દેવં યક્ષં સકિન્નરમ્ ।
તં તમાદાય ચિક્ષેપ વિસ્તૃતે વદને બલી

સંરમ્ભાદ્ દાનવેન્દ્રો વિમૃદતિ દિતિજૈઃ સંયુતો દેવસૈન્યં સેન્દ્રં સાર્ક સચન્દ્રં કરચરણનખૈરસ્ક્ષત્રહીનો ઽપિ વેગાત્ ।
ચક્રૈર્વૈશ્વાનરાભૈસ્ત્વવનિગગનયોસ્તિર્યગૂર્ધ્વં સમન્તાત્ પ્રાપ્તે ઽન્તે કાલવહ્નેર્જગદખિલમિદં રૂપમાસીદ્ દિધક્ષોઃ

તં દૃષ્ટ્વા વર્દ્ધમાનં રિપમતિબલિનં દેવગન્ધર્વમુખ્યાઃ સિદ્ધાઃસાધ્યાશ્વિમુખ્યા ભયતરલદૃશઃ પ્રાદ્રવન્ દિક્ષુ સર્વે ।
પોપ્લૂયન્તશ્ચ દૈત્યા હરિમમરગણૈરર્ચિતં ચારુમૌલિં નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપાતૈર્વિગલિતયશસંચક્રુરુત્સિક્તદર્પાઃ

તાનિત્થંપ્રેક્ષ્ય દૈત્યાન્ મયબલિપુરગાન્ કાલનેમિપ્રધાનાન્ બાણૈરાકૃષ્ય શાર્ઙ્ગ ત્વનવરતમુરોભેદિબિર્વજ્રકલ્પૈઃ ।
કોપાદારક્તદૃષ્ટિઃ સરથગજહયાન્ દૃષ્ટિનિર્ધૂતવીર્યાન્ નારાચખ્યૈઃ સુપુઙ્ખૈર્જલદ્ ઇવ ગિરીન્ છાદયામાસ વિષ્ણુઃ

તૈર્વાણૈશ્છાદ્યમાના હરિકરનુદિતૈઃ કાલદણ્ડપ્રકાશૈર્નારાચૈરર્ધચન્દ્રૈર્બાલિમયપુરાગા ભીતભીતાસ્ત્વારન્તઃ ।
પ્રારમ્બે દાનવેન્દ્રં શતવદનમથો પ્રેષયન્ કાલનેમિં સ પ્રાયાદ્ દેવસૈન્યપ્રભુમમિતબલં કેશવં લોકનાથમ્

તં દૃષ્ટ્વા શતશીર્ષમુદ્યતગદં શૈલેન્દ્રશૃઙ્ગાકૃતિં વિષ્ણુઃ શાર્ઙ્ગમપાસ્ય સત્વરમથો જગ્રાહ ચક્રં કરે ।
સો ઽપ્યેનં પ્રસમીક્ષ્ય દૈત્યવિટપપ્રચ્છેદનં માનિનં પ્રોવાચાથ વિહસ્ય તં ચ સુચિરં મેઘસ્વનો દાનવઃ

અયં સ દનુપુત્રસૈન્યવિત્રાસકૃદ્રિષુઃ પરમકોપિતઃ સ મધોર્વિઘાતકૃત્ ।
હિરણ્યનયનાન્તકઃ કુસુમપૂજારતિઃ ક્વ યાતિ મમ દૃષ્ટિગોચરે નિપતિતઃ ખલઃ

યદ્યેષ સંપ્રતિ મમાહવમભ્યુષૈતિ નૃનં ન યાતિ નિલયં નિજમમ્બુજાક્ષઃ ।
મન્મુષ્ટિપિષ્ટશિથિલાઙ્ગમુપાત્તભસ્મ સંદ્રક્ષ્યતે સુરજનો ભયકાતરાક્ષઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા મધુસૂદનં વૈ સ કાલનેમિઃ સ્ફુરિતાધરોષ્ઠઃ ।
ગદાં ખગેન્દ્રોપરિ જાતકોપો મુમોચ શૈલે કુલિશં યથેન્દ્રઃ

તામાપતન્તીં પ્રસમીક્ષ્ય વિષ્ણુર્ઘોરાં ગદાં દાનવબાહુમુક્તામ્ ।
ચક્રેણ ચિચ્છેદ સુદુર્ગતસ્ય મનોરથં પૂર્વકૃતેન કર્મ

ગદાં છિત્ત્વા દાનવાભ્યાશમેત્ય ભુજૌ પીનૌ સંપ્રચિચ્છેદ વેગાત્ ।
ભુજાભ્યાં કૃત્તાભ્યાં દગ્ધશૈલપ્રકાશઃ સંદૃશ્યેતાપ્યપરઃ કાલનેમિ

તતો ઽસ્ય માધવઃ કોપાત્ શિરશ્ચક્રેણ ભૂતલે ।
છિત્ત્વા નિપાતયામાસ પક્વં તાલફલં યથા

તથા વિબાહુર્વિશિરા મુણ્ડતાલો યથા વને ।
તસ્થૌ મેરુરિવાકમ્પ્યઃ કબન્ધઃ ક્ષ્માધરેશ્વરઃ

તં વૈનતેયો ઽપ્યુપસા ખગોત્ત્મો નિપાતયામાસ મુને ધરણ્યામ્ ।
યથામ્બરાદ્ બાહુશિરઃ પ્રણષ્ટબલં મહેન્દ્રઃ કુલિશેન ભૂમ્યામ્

તસ્મિન્ હતે દાનવસૈન્યપાલે સંપીડ્યમાનાસ્ત્રિદશૈસ્તુ દૈત્યાઃ ।
વિમુક્તશસ્ત્રાલકચર્મવસ્ત્રાઃ સંપ્રાદ્રવન્ બાણમૃતે ઽસુરેન્દ્રાઃ