વામન પુરાણ · અધ્યાય 38

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સપ્તત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
દણ્ડ ઉવાચ ।
ચિત્રાઙ્ગદાયાસ્ત્વરજે તત્ર સત્યા યથાસુખમ્ ।
સ્મરન્ત્યાઃ સુરથં વીરં મહાન્ કાલઃ સમભ્યગાત્

વિશ્વકર્માપિ મુનિના શપ્તો વાનરતાં ગતઃ ।
ન્યપતન્મેરુશિખરાદ્ ભૂપૃષ્ઠં વિધિચોદિતઃ

વનં ઘોરં સુગુલ્માઢ્યં નદીં શાલૂકિનીમનુ ।
શાક્વેયં પર્વતશ્રેષ્ઠં સમાવસતિ સુન્દરિ

તત્રાસતો ઽસ્ત સુચિરં ફલમૂલાન્યથાશ્નતઃ ।
કાલો ઽત્યગાદ્ વરારોહે બહુવર્ષગણો વને

એકદા દૈત્યશાર્દૂલઃ કન્દરાખ્યઃ સુતાં પ્રિયામ્ ।
પ્રતિગૃહ્ય સમભ્યાગાત્ ખ્યાતાં દેવવતીમિતિ

તાં ચ તદ્ વનમાયાન્તીં સમં પિત્રા વરાનનામ્ ।
દદર્શ વાનરશ્રેષ્ઠઃ પ્રજગ્રાહ બાલત્ કરે

તતો ગૃહીતાં કપિના સ દૈત્યઃ સ્વસુતાં શુબે ।
કન્દરો વીક્ષ્ય સંક્રુદ્ધઃ ખ્ડ્ગમુદ્યમ્ય ચાદ્રવત્

તમાપતન્તં દૈત્યેન્દ્રં દૃષ્ટ્વા શાખામૃગો બલી ।
તથૈવ સહ ચાર્વઙ્ગ્યા હિમાચલમુપાગતઃ

દદર્શ ચ મહાદેવં શ્રીકણ્ઠં યમુનાતટે ।
તસ્યાવિદૂરે ગહનમાશ્રમં ઋષિવર્જિતમ્

તસ્મિન્ મહાશ્રમે પુણ્યે સ્થાપ્ય દેવવતીં કપિઃ ।
ન્યમઞ્જત સ કાલિન્દ્યાં પશ્યતો દાનવસ્ય હિ

સો ઽજાનત્ તાં મૃતાં પુત્રીં સમં શાખામૃગેણ હિ ।
જગામ ચ મહાતેજાઃ પાતાલં નિલયં નિજમ્

સ ચાપિ વાનરો દેવ્યા કાલિન્દ્યા વેગતે હૃતઃ ।
નીતઃ શિવીતિ વિખ્યાતે દેશં શુભજનાવૃતમ્

તતસ્તીર્ત્વાથ વેગેન સ કપિઃ પર્વતં પ્રતિ ।
ગન્તુકામો મહાતેજા યત્ર ન્યસ્તા સુલોચના

અથાપશ્યત્ સમાયાન્તમઞ્જનં ગુહ્યકોત્તમમ્ ।
નન્દયન્ત્યા સમં પુત્ર્યા ગત્વા જિગમિષુઃ કપિઃ

તાં દૃષ્ટ્વામન્યત શ્રીમાન્ સેયં દેવવતી ધ્રુવમ્ ।
તન્મે વૃથા શ્રમો જાતો જલમજ્જનસંભવઃ

ઇતિ સંચિન્તયન્નેવ સમાદ્રવત્ સુન્ગદરીમ્ ।
સા તદ્ ભયાચ્ચ ન્યપતન્નદીં ચૈવ હિરણ્વતીમ્

ગુહ્યકો વીક્ષ્ય તનયાં પતિતામાપગાજલે ।
દુઃખશોકસમાક્રાન્તો જગામાઞ્જનપર્વતમ્

તત્રાસૌ તપ આસ્થાય મોનવ્રતધરઃ શુચિઃ ।
સમાસ્તે વૈ મહાતેજાઃ સંવત્સરગણાન્ બહૂન્

નન્દયન્ત્યપિ વેગેન હિરણ્યત્યાપવાહિતા ।
નીતા દેશં મહાપુણ્યં કોશલં સાધુભુર્યુતમ્

ગચ્છન્તી સા ચ રુદતી દદૃશો વટપાદપમ્ ।
પ્રરોહપ્રાવૃતતનું જટાધરમિવેશ્વરમ્

તં દૃષ્ટ્વા વિપુલચ્છાયં વિશશ્રામ વરાનના ।
ઉપવિષ્ટા શિલવાપટ્ટે તતો વાચં પ્રશુશ્રવે

ન સો ઽસ્તિ પુરુષઃ કશ્ચિદ્ યસ્તં બ્રૂયાત્ તપોધનમ્ ।
યથા સ તનયસ્તુભ્યમુદ્બદ્ધો વટપાદપે

સા શ્રુત્વા તાં તદા વાર્ણીં વિસ્પષ્ટાક્ષરસંયુતામ્ ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ સમન્તાદવલોકયત્

દદૃશે વૃક્ષશિખરે શિશું પઞ્ચાબ્દિકં સ્થિતમ્ ।
પિઙ્ગલાભિર્જટાભિસ્તુ ઉદ્બ્દ્ધં યત્નતઃ શુભે

તં વિબ્રુવન્તં દૃષ્ટ્વૈવ નન્દયન્તી સુદુઃખિતા ।
પ્રાહ કેનાસિ બદ્ધ્સ્તવં નન્દયન્તી સુદુઃખિતા ।
પ્રાહ કેનાસિ બદ્ધસ્ત્વં પાપિના વદ બાલક

સ તામાહ મહાભાગે બદ્ધો ઽસ્મિ કપિના વટે ।
જટાસ્વેવં સુદુષ્ટેન જીવામિ તપસો બલાત્

પુરોન્મત્તપુરેત્યેવ તત્ર દેવો મહેશ્વરઃ ।
તત્રાસ્તિ તપસો રાશિઃ પિતા મમ ઋતધ્વજઃ

તસ્યાસ્મિ જપમાનસ્ય મહાયોગં મહાત્મનઃ ।
જાતો ઽલિવૃન્દસંયુક્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

તતો મામબ્રવીત્ તાતો નામ કૃત્વા શુભાનને ।
જાબાલીતિ પરિખ્યાય તચ્છૃણુષ્વ શુભાનને

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાલ એવ ભવિષ્યસિ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ સુમારત્વે ચરિષ્યસિ

વિંશતિં યૌવનસ્થાયી વીર્યેણ દ્વિગુણં તતઃ ।
પઞ્ચવર્ષશતાન્ બાલો ભોક્ષ્યસે બન્ધનં દૃઢમ્

દશવર્ષશતાન્યેવ કૌમારે કાયપીડનમ્ ।
યૌવને પારમાન્ ભોગાન્ દ્વિસહસ્રસમાસ્તથા

ચત્વારિશચ્છતાન્યેવ વાર્ધકે ક્લેશમુત્તમમ્ ।
લપ્સ્યસે ભૂમિશય્યાઢ્યં કદન્નાશનભોજનમ્

ઇત્યેવમુક્તઃ પિત્રાહં બાલઃ પઞ્ચાબ્દદેશિકઃ ।
વિચરામિ મહીપૃષ્ઠં ગચ્છન્ સ્નાતું હિરણ્વતીમ્

તતો ઽપશ્યં કપિવરં સો ઽવદન્માં ક્વ યાસ્યસિ ।
ઇમાં દેવવતીં ગૃહ્યં મૂઢ ન્યસ્તાં મહાશ્રમે

તતો ઽસૌ માં સમાદાય વિસ્ફુરન્તં પ્રયત્નતઃ ।
વટાગ્રે ઽસ્મિન્નુદ્બ્બન્ધ જટાભિરપિ સુન્દરિ

તથા ચ રક્ષા કપિના કૃતા ભીરુ નિરન્તરૈઃ ।
લતાપાશૈર્મહાયન્ત્રમધસ્તાદ્ દુષ્ટબુદ્ધિના

અભેદ્યો ઽયમનાક્રમ્ય ઉપરિષ્ટાત્ તથાપ્યધઃ ।
દિશાં મુકેષુ સર્વેષુ કૃતં યન્ત્રં લતામયમ્

સંયમ્ય માં કપિવરઃ પ3યતો ઽમરપર્વતમ્ ।
યથેચ્છયા મયા દૃષ્ટમેતત્ તે ગદિતં શુભે

ભવતી કા મહારણ્યે લલના પરિવર્જિતા ।
સમાયાતા સુચાર્વઙ્ગી કેન સાર્થેન માં વદ

સાબ્રવીદઢ્જનો નામ સુહ્યકેન્દ્રઃ પિતા મમ ।
નન્દયન્તીતિ મે નામ પ્રમ્લોચાગર્ભસંભવા

તત્ર મે જાતકે પ્રોક્તમૃષિણા મુદ્ગલેન હિ ।
ઇયં નરેન્દ્રમહિષી ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

તદ્વાક્યસમકાલં ચ વ્યનદદ્ દેવદુન્દુભિઃ ।
શિવા ચાશિવનિર્ઘોષા તતો ભૂયો ઽબ્રવીનમુનિઃ

ન સંદેહો નરપતેર્મહારાજ્ઞી ભવિષ્યતિ ।
મહાન્તં સંશયં ઘોરં કન્યાભાવે ગમિષ્યતિ ।
તતો જગામ સ ઋષિરેવમુક્ત્વા વચો ઽદ્ભુતમ્

પિતા મામપિ ચાદાય સમાગન્તુમથૈચ્છત ।
તીર્થં તતો હિરણ્વત્યાસ્તીરાત્ કપિરથોત્પતત્

તદ્ ભયાચ્ચ મયા હ્યાત્મા ક્ષિપ્તઃ સાગરગાજલે ।
તયાસ્મિ દેશમાનીતા ઇમં માનુષવર્જિતમ્

શ્રુત્વા જાબાલિરથ તદ્ વચનં વૈ તયોદિતમ્ ।
પ્રાહ સુન્દરિ ગચ્છસ્વ શ્રીકણ્ઠં યમુનાતટે

તત્રાગચ્છતિ મધ્યાહ્ને મત્પિતા શર્વમર્ચિતુમ્ ।
તસ્મૈ નિવેદયાત્માનં તત્ર શ્રેયો ઽધિલપ્સ્યસે

તતસ્તુ ત્વરિતા કાલે નન્દયન્તી તપોનિધિમ્ ।
પરિત્રાણાર્થમગમદ્ધિમાદ્રેર્યમુનાં નદીમ્

સા ત્વદીર્ઘેણ કાલેન કન્દમૂલફલાશના ।
સંપ્રાપ્તા શઙ્કરસ્થાનં યત્રાગચ્છતિ તાપસઃ

તતઃ સા દેવદેવેશં શ્રીકણ્ઠં લોકવન્દિતમ્ ।
પ્રતિવન્દ્ય તતો ઽપશ્યક્ષરાંસ્તાન્મહામુને

તેષામર્થં હિ વિજ્ઞાય સા તદા ચારુહાસિની ।
તજ્જાબાલ્યુદિતં શ્લોકમલિખચ્ચાન્યમાત્મનઃ

મુદ્ગલેનાસ્મિ ગદિતા રાજપત્ની ભવિષ્યતિ ।
સા ચાવસ્થામિમાં પ્રાપ્તા કશ્ચિન્માં ત્રાતુમીશ્વરઃ

ઇત્યુલ્લિખ્ય શિલાપટ્ટે ગતા સ્નાતું યમસ્વસામ્ ।
દદૃસે ચાશ્રમવરં મત્તકોકિલનાદિતમ્

તતો ઽમન્યત સાત્રર્ષિર્નૂનં તિષ્ઠતિ સત્તમઃ ।
ઇત્યેવં ચિન્તયન્તી સા સંપ્રવિષ્ટા મહાશ્રમમ્

તતો દદર્શ દેવાભાં સ્થિતાં દેવવતીં શુભામ્ ।
સંશુષ્કાસ્યાં ચલન્નેત્રાં પરિમ્લાનામિવાબ્જિનીમ્

સા ચાપતન્તીં દદૃશે યક્ષજાં દૈત્યનન્દિની ।
કેયમિત્યેવ સંચિન્ત્ય સમુત્થાય સ્થિતાભવત્

તતો ઽન્યોન્યં સમાલિઙ્ગ્ય ગાઢં ગાઢં સુહૃત્ત્યા ।
પપ્રચ્છતુસ્તથાન્યો ઽયં કથયામાસતુસ્તદા

તે પરિજ્ઞાતતત્ત્વાર્થે અન્યોન્યં લલનોત્તમે ।
સમાસીને કથાભિસ્તે નાનારૂપાભિરાદરાત્

એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તઃ શ્રીકણ્ઠં સ્નાતુમાદરાત્ ।
સ તત્ત્વજ્ઞો મુનિશ્રેષ્ઠો અક્ષરાણ્યવલોકયન્

સ દૃષ્ટ્વા વાચયિત્વા ચ તમર્થમધિગમ્ય ચ ।
મુહૂર્તં ધ્યાનમાસ્થાય વ્યજાનાચ્ચ તપોનિધિઃ

તતઃ સંપૂજ્ય દેવેશં ત્વરયા સ ઋતધ્વજઃ ।
અયોધ્યામગમત્ ક્ષિપ્રં દ્રષ્ટુમિક્ષ્વાકુમીશ્વરમ્

તં દૃષ્ટ્વા નૃપતિશ્રેષ્ઠં તાપસો વાક્યમબ્રવીત્ ।
શ્રૂયતાં નરસાર્દૂલ વિજ્ઞપ્તિર્મમ પાર્થિવ

મમ પુત્રો ગુણૈર્યુક્તઃ સર્વસાસ્ત્રવિશારદઃ ।
ઉદ્બ્દ્ધઃ કપિના રાજન્ વિષયાનતે તવૈવ હિ

તં હિ મોચયિતું નાન્યઃ શક્તસ્ત્વત્તદનયાદૃતે ।
શકુનિર્નામ રાજેન્દ્ર સ હ્યસ્ત્રવિધિપારગઃ

તન્મુનેર્વાક્યમાકર્ણ્ય પિતા મમ કૃશોદરિ ।
આદિદેશ પ્રિયં પુત્રં શકુનિં તાપસાન્વયે

તતઃ સ પ્રહિતઃ પિત્રા ભ્રાતા મમ મહાભુજઃ ।
સંપ્રાપ્તો બન્ધનોદ્દેશં સમં હિ પરમર્ષિણા

દૃષ્ટ્વા ન્યગ્રોધમત્યુચ્ચં પ્રરોહાસ્તૃતદિઙ્મુખમ્ ।
દદર્શ વૃક્ષશિખરે ઉદ્બદ્ધમૃષિપુત્રકમ્

તાશ્ચ સર્વાલ્લતાપાશાન્ દૃષ્ટ્વાન્ સ સમન્તતઃ ।
દૃષ્ટ્વા સ મુનિપુત્રં તં સ્વજટાસંયતં વટે

ધનુરાદાય બલવાનધિજ્યં સ ચકાર હ ।
લાઘવાદૃષિપુત્રં તં રક્ષંશ્ચિચ્છેદમાર્ગણૈઃ

કપિના યત્ કૃતં સર્વં લતાપાશં ચતુર્દિશમ્ ।
પઞ્ચવર્ષશતે કાલે ગતે શક્તસ્તદા શરૈઃ

લતાચ્છન્નં તતસ્તૂર્ણમારુરોહ મુનિર્વટમ્ ।
પ્રાપ્તં સ્વપિતરં દૃષ્ટ્વા જાબાલિઃ સંયતો ઽપિ સન્

આદરાત્ પિતરં મૂર્ધ્ના વવન્દત વિધાનતઃ ।
સંપરિષ્વજ્ય સ મુનિર્મૂર્ધ્ન્યાઘ્રાય સુતં તતઃ

ઉન્મોચયિતુમારબ્ધો ન શશાક સુસંયતમ્ ।
તતસ્તૂર્ણં ધનુર્ન્યસ્ય બાણાંશ્ચ શકુનિર્બલી

આરુરોહ વટં તૂર્ણં જટા મોચયિતું તદા ।
ન ચ શક્નોતિ સંચ્છન્નં દૃઢં કપિવરેમ હિ

યદા ન શકિતા સ્તેન સંપ્રમોચયિતું જટાઃ ।
તદાવતીર્ણઃ શકુનિઃ સહિતઃ પરમર્ષિણા

જગ્રાહ ચ ધનુર્બાણાંશ્ચકાર શરમણ્ડપમ્ ।
લાઘવાદર્દ્ધચન્દ્રૈસ્તાં શાખાં ચિચ્છેદ સ ત્રિધા

શાખયા કૃત્તયા ચાસૌ ભારવાહી તપોધનઃ ।
શરસોપાનમાર્ગેણ અવતીર્ણો ઽથ પાદપાત્

તસ્મિંસ્તદા સ્વે તનયે ઋતધ્વજસ્ત્રાતે નરેન્દ્રસ્ય સુતેન ધન્વિના ।
જાબાલિના ભારવહેન સંયુતઃ સમાજગામાથ નદીં સ સૂર્યજામ્