વામન પુરાણ · અધ્યાય 37

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ષટ્ત્રિશોધ્યાયઃ
નારાદ ઉવાચ ।
ગતો ઽન્ધકસ્તુ પાતાલે કિમચેષ્ટત દાનવઃ ।
શઙ્કરો મન્દરસ્થો ઽપિ યચ્ચાકાર તદુચ્યતામ્

પુલાસ્ત્ય ઉવાચ ।
પાતાલસ્થો ઽન્ધકો બ્રહ્મન્ બાધ્યતે મદનાગ્નિના ।
સંત્પતવિગ્રહઃ સર્વાન્ દાનવાનિદમબ્રવીત્

સ મે સુહૃત્સ મે બન્ધુઃ સ ભ્રાત સ પિતા મમ ।
યસ્તામદ્રિસુતાં શીઘ્નં મમાન્તિ કમુપાનયેત્

એવં બ્રુવતિ દૈત્યેન્દે અન્ધકે મદનાન્ધકે ।
મેઘગમ્ભીરનિર્ઘોષં પ્રહલાદો વાક્યમબ્રવીત્

યેયં ગિરિસુતા વીર સા માતા ધર્મતસ્તવ ।
પિતા ત્રિનયનો દેવઃ શ્રૂયતામત્ર કારણમ્

તવ પિત્રા હ્યપુત્રેમ ધર્મનિત્યેન દાનવ ।
આરાધિતો મહાદેવઃ પુત્રાર્થાય પુરા કિલ

તસ્મૈ ત્રિલોચનનાસીદ્ દત્તો ઽન્ધો ઽપ્યેવ દાનવ ।
પુત્રકઃ પુત્રકામાસ્ય પ્રોક્ત્વેત્યં વચનં વિભો

નેત્રત્રયં હિરણ્યાક્ષ નર્માર્થમુમયા મમ ।
પિહિતં યોગસંસ્થસ્ય તતો ઽન્ધમભવત્તમઃ

તસ્માચ્ચ તમસો જાતો ભૂતો નીલઘનસ્વનઃ ।
તદિતં ગૃહ્યતાં દૈત્ય તવોપયિકમાત્મજમ્

યદા તુ લોકવિદ્વિષ્ટં દુષ્ટં કર્મ કરિષ્યતિ ।
ત્રૈલોક્યજનનીં ચાપિ અભીવાઞ્છિષ્યતે ઽધમઃ

ઘાતયિષ્યતિ વા વિપ્રં યદા પ્રક્ષિપ્ત ચાસુરાન્ ।
તદાસ્ય સ્વયમેવાહં કરિષ્યે કાયશોધનમ્

એવમુક્ત્વા ગતઃ શંભું સ્વસ્થાનં મન્દરાચલમ્ ।
ત્વત્પિતાપિ સમભ્યાગાત્ ત્વામાદાય રસાતલમ્

એતેન કારણેનામ્બા શૈલેયી ભવિતા તવ ।
સર્વસ્યાપીહ જગતો ગુરુઃ શંભુઃ પિતા ધ્રુવમ્

ભવાનપિ તપોયુક્તઃ શાસ્ત્રવેત્તા ગુણાપ્લુતઃ ।
નેદૃશે પાપસંકલ્પે મતિં કુર્યાદ્ ભવદ્વિધઃ

ત્રૈલોક્યપ્રભુરવ્યક્તો ભવઃ સર્વૈર્નમસ્કૃતઃ ।
અજેયસ્તસ્ય ભાર્યેયં ન ત્વમર્હે ઽમરાર્દન

ન ચાપિ શક્તઃ પ્રાપ્તું તાં ભવાઞ્શૈલનૃપાત્મજામ્ ।
અજિત્વા સગણં રુદ્રં સ ચ કામો ઽદ્ય દુર્લભઃ

યસ્તરેત્ સાગરં દોર્ભ્યા પાતયેદ્ ભુવિ ભાસ્કરમ્ ।
મેરુમુત્પાટયેદ્ વાપિ સ જયેચ્છૂલપાણિનમ્

ઉતાહોસ્વિદિમાઃ શક્યાઃ ક્રિયાઃ કર્તું નરેર્બલાત્ ।
ન ચ શક્યો હરો જેતું સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

કિં ત્વયા ન શ્રુતં દૈત્ય યથા દણ્ડો મહીપલિઃ ।
પરસ્ત્રીકામવાન્ મૂઢઃ સરાષ્ટ્રો નાશમાપ્તવાન્

આસીદ્ દણ્ડો નામ નૃપઃ પ્રભૂતબલવાહનઃ ।
સ ચ વવ્રે મહાતેજાઃ પૌરોહિત્યાય ભાર્ગવમ્

ઈજે ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્નૃપતિઃ શુક્રપાવલિતઃ ।
સુક્રસ્યાસીચ્ચ દુહિતા અરજા નામ નામતઃ

શુક્રઃ કદાચિદગમદ્ વૃષુપર્વાણમાસુરમ્ ।
તેનાર્ચિતશ્ચિરં તત્ર તસ્થૌ ભાર્ગવસત્ત્મઃ

અરજા સ્વગૃહે વહ્નિં શુશ્રુષન્તી મહાસુર ।
અતિષ્ઠત સુચાર્વઙ્ગી તતો ઽબ્યાગાન્નરાધિપઃ

સ પપ્રચ્છ ક્વ શુક્રોતિ તમૂચુઃ પરિચારિકાઃ ।
ગતઃ સ ભગવાન્ શુક્રો યાજનાય દનોઃ સુતમ્

પપ્રચ્છ નૃપતિઃ કા તુ તિષ્ઠતે ભાર્ગવાશ્રમે ।
તાસ્તમૂચુર્ગુરોઃ પુત્રી સંતિષ્ઠત્યરજા નૃપ

તામાશ્રમે શુક્રસુતાં દ્રષ્ટુમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।
પ્રવિવેશ મહાબાહુર્દદર્શારજસં તતઃ

તાં તૃષ્ટ્વા કામસંતપ્તસ્તત્ક્ષણાદેવ પાર્થિવઃ ।
સંજાતો ઽન્ધક દણ્ડસ્તુ કૃતાન્તબલચોદિતઃ

તતો વિસર્જયામાસ ભૃત્યાન્ ભ્રાતૃન્ સુહૃત્તમાન્ ।
શુક્રશિષ્યાનપિ બલી એકાકી નૃપ આવ્રજત્

તમાગતં શુક્રસુતા પ્રત્યુત્થાય યશસ્વિની ।
પૂજયામાસ સંહૃષ્ટા ભ્રાતૃભાવેન દાનવ

તતસ્તામાહ નૃપતિર્બાલે કામાગ્નિવારિણા ।
માં સમાહ્લાદયસ્વાદ્ય સ્વપરિષ્વઙ્ગવારિણા

સાપિ પ્રાહ નૃપશ્રેષ્ઠ મા વિનીનસ આતુરઃ ।
પિતા મમ મહાક્રોધાત્ ત્રિદશાનપિ નિર્દહેત્

મૂઢબુદ્ધે ભવાન્ ભ્રાતા મમાસિ ત્વનયાપ્લુતઃ ।
ભગિની ધર્મતસ્તે ઽહં ભવાઞ્શિષ્યઃ પિતુર્મમ

સો ઽબ્રોવીદ્ ભીરુ માં શુક્રઃ કાલેન પરિધક્ષ્યતિ ।
કામાગ્નિર્નિર્દહતિ મામદ્યૈવ તનુમધ્યમે

સા પ્રાહ દણ્ડં નૃપાતિં મુહૂર્ત પરિપાલય ।
તમેવ યાચસ્વ ગુરું સ તે દાસ્યત્યસંશયમ્

દણ્ડો ઽબ્રવીત્ સુતન્વઙ્ગિ કાલક્ષેપો ન મે ક્ષમઃ ।
ચ્યુતાવસરકર્તૃત્વે વિઘ્નો જાયેત સુન્દરિ

તતો ઽબ્રવીચ્ચ વિરજા નાહં ત્વાં પાર્થિવાત્મજ ।
દાતું શક્તા સ્વમાત્માનં સ્વતન્ત્રા ન હિ યોષિતઃ

કિં વા તે બહુનોક્તેન મા ત્વં નાશં નરાધિપ ।
ગચ્છસ્વ શુક્રશાપેન સભૃત્યજ્ઞાતિબાન્ધવઃ

તતો ઽઽબ્રવીન્નરપતિઃ સુતનુ શૃણુ ચેષ્ટિતમ્ ।
ચિત્રાઙ્ગદાયા યદ્ વૃત્તં પુરા દેવયુગે શુભે

વિશ્વકર્ણસુતા સાધ્વી નામ્ના ચિત્રાઙ્ગદાભવત્ ।
રૂપયૌવનસંપન્ના પદ્મહીનેવ પદ્મિની

સા કદાચિન્મહારણ્યં સખીભિઃ પરિવારિતા ।
જગામ નેમિષં નામ સ્નાતું કમલલોચના

સા સ્નાતુમવતીર્ણા ચ અથાભ્યાગાન્નરેશ્વરઃ ।
સુદેવતનયો ધીમાન્ સુરથો નામ નામતઃ ।
॥
તાં દદર્શ ચ તન્વઙ્ગીં શુભાઙ્ગો મદનાતુરઃ

તં દૃષ્ટ્વા સા સખીરાહ વચનં સત્યસંયુતમ્ ।
અસૌ નરાધિપસુતો મદનેન સદર્થ્યતે

મદર્થે ચ ક્ષમં મે ઽસ્ય સ્વપ્રદાનં સુરૂપિણઃ ।
સખ્યસ્તામબ્રુવન્ બાલા ન પ્રગલ્ભઽસિ સુન્દરિ

અસ્વાતન્ત્ર્યં તવાસ્તીહ પ્રદાને સ્વત્મનો ઽનઘે ।
પિતા તવાસ્તિ ધર્મિષ્ઠઃ સર્વશિલ્પવિશારદઃ

ન તે યુક્તમિહાત્માનં દાતું નરપતેઃ સ્વયમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરે રાજા સુરથઃ સત્યવાત્ સુધી

સમભ્યેત્યાબ્રબીદેનાં કન્દર્પશરપીડિતઃ ।
ત્વં મુગ્ધે મોહયસિ માં દૃષ્ટ્યૈવ મદિરેક્ષણે

ત્વદ્દૃષ્ટિરપાતેન સ્મરેણાભ્યેત્ય તાડિતઃ ।
તન્માં કુચતલે તલ્પે અભિશાયિતુમર્હસિ

નોચેત્ પ્રધક્ષ્યતે કામો ભૂયો ભૂયો ઽતિદર્શનાત્ ।
તતઃ સા ચારુસર્વાઙ્ગી રાજ્ઞો રાજીવલોચના

વાર્યમાણા સખીભિસ્તુ પ્રાદાદાત્માનમાત્મના ।
એવં પુરા તયા તૈન્વ્યા પરિત્રાતઃ સ ભૂપતિઃ

તસ્માન્મામપિ સુશ્રોણિ ત્વં પરિત્રાતુમર્હસિ ।
અરજસ્કાબ્રવીદ્ દણ્ડં તસ્યા યદ્ વૃત્તમુત્તરમ્

કિં ત્વયા ન પિરજ્ઞાતં તસ્માત્ તે કથયામ્યહમ્ ।
તદા તયા તુ તન્વઙ્ગ્યા સુરથસ્ય મહીપતેઃ

આત્મા પ્રદત્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ તતસ્તામશપત્ પિતા ।
યસ્માદ્ ધર્મં પરિત્યજ્ય સ્ત્રીભાવાન્ મન્દચેતસે

આત્મા પ્રદત્તસ્તસ્માદ્ધિ ન વિવાહો ભવિષ્યતિ ।
વિવાહરહિતા નૈવ સુખં લપ્સ્યસિ ભર્તૃતઃ

ન ચ પુત્રફલં નૈવ પતિના યોગમેષ્યસિ ।
ઉત્સૃષ્ટમાત્રે શાપે તુ હ્યપોવાહ ત્રયોદશ ।
અપકૃષ્ટે નપરપતૌ સાપિ મોહમુપાગતા

અકૃતાર્થં નરપતિં યોજનાનિ ત્રયોદશ ।
અપકૃષ્ટે નપરપતૌ સાપિ મોહમુપાગતા

તતસ્તાં સિષિચુઃ સખ્યઃ સરસ્વત્યા જલેન હિ ।
સા સિચ્યમાના સુતરાં શિશિરેણાપ્યથામ્ભસા

મૃતકલ્પા મહાબાહો વિશ્વકર્મસુતાભવત્ ।
તાં મૃતામિતિ વિજ્ઞાય જગ્મુઃ સખ્યસ્ત્વરાન્વિતાઃ

કાષ્ઠાન્યાહર્તુમપરા વહ્નિમાનેતુમાકુલાઃ ।
સા ચ તાસ્વપિ સર્વાસુ ગતાસુ વનમુત્તમમ્

સંજ્ઞાં લેભે સુચાર્વઙ્ગી દિશશ્ચાપ્યવલોકયત્ ।
અપશ્યન્તી નાપતિં તથા સ્નિગ્ધં સખીજનમ્

નિપપાત સરસ્વત્યાઃ પયસિ સ્ફુરિતેક્ષણા ।
તાં વેગાત્ કાઞ્ચનાક્ષી તુ મહાનદ્યાં નરેશ્વર

ગોમત્યાં પરિચિક્ષેપ તરઙ્કુટિલે જલે ।
તયાપિ તસ્યાસ્તદ્ભાવ્યં વિદિત્વાથ વિશાં પતે

મહાવને પરિક્ષિપ્તા સિંહવ્યાઘ્રભયાકુલે ।
એવં તસ્યાઃ સ્વતન્ત્રાયા એષાવસ્થા શ્રુતા મયા

તાં પ્રાહ પુત્રિ કસ્યાસિ સુતા સુરસુતોપમા ।
કિમર્થમાગતાસીહ નિર્મનુષ્યમૃગે વને

તતઃ સા પ્રાહ તમૃષિં યથાતથ્યં કૃશોદરી ।
શ્રુત્વાર્ષિઃ કોપમગમદશપચ્છિલ્પિનાં વપમ્

યસ્માત્ સ્વતનુજાતેયં પરદેયાપિ પાપિના ।
યોજિતા નૈવ પતિના તસ્માચ્છાખામૃગો ઽસ્તુ સઃ

ઇત્યુક્ત્વા સ મહાયોગી ભૂયઃ સ્નાત્વા વિધાનતઃ ।
ઉપાસ્ય પશ્વિમાં સન્ધ્યાં પૂજયામાસ શઙ્કરમ્

સંપૂજ્ય દેવદેવેશં યથોક્તવિધિના હરમ્ ।
ઉવાચાગમ્યતાં સુભ્રૂં સુદતીં પતિલાલસામ્

ગચ્છસ્વ સુભગે દેશં સપ્તગોદાવરં શુભમ્ ।
તત્રોપાસ્ય મહેશાનં મહાન્તં હાટકેશ્વરમ્

તત્ર સ્થિતાયા રમ્ભોરુ ખ્યાતા દેવવતી શુભા ।
આગમિષ્યતિ દૈત્યસ્ય પુત્રી કન્દરમાલિનઃ

તથાન્યા સુહ્યકસુતા નન્દયન્તીતિ વિશ્રુતા ।
અઞ્જનસ્યૈવ તત્રાપિ સમેષ્યતિ તપસ્વિની ।
તથાપરા વેદવતી પર્જન્યદુહિતા શુભા

યદા તિસ્રઃ સમેષ્યન્તિ સપ્તગોદાવરે જલે ।
હાટકાખ્યે મહાદેવ તદા સંયોગમેષ્યસિ

ઇત્યેવમુક્તા મુનિના બાલા ચિત્રાઙ્ગદા તદા ।
સપ્તગોદાવરં તીર્થમગમત્ ત્વરિતા તતઃ

સંપ્રાપ્ય તત્ર દેવેશં પૂજયન્તી ત્રિલોચનમ્ ।
સમધ્યાસ્તે શુચિપરા ફલમૂલાશનાભવત્

સ ચર્ષિર્જ્ઞાનસંપન્નઃ શ્રીકણ્ઠાયતને ઽલિખત્ ।
શ્લોકમેકં મહાખ્યાનં તસ્યાશ્ચ પ્રિયકામ્યયા

ન સો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ ત્રિદશો ઽસુરો વા યક્ષો ઽથ મર્ત્યો રજનીચરો વા ।
ઇદં હિ દુઃખં મૃગશાવનેત્ર્યા નિર્માર્જયેદ્ યઃ સ્વપરાક્રમેણ

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મુનિર્જગામ દ્રષ્ટું વિભું પુષ્કરનાથમીડ્યમ્ ।
નદીં પયોષ્ણીં મુનિવૃન્દવન્દ્યાં સંચિન્તયન્નેવ વિશાલનેત્રામ્