वामन पुराण · अध्याय 38

इति श्रीवामनपुराणे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः
दण्ड उवाच ।
चित्राङ्गदायास्त्वरजे तत्र सत्या यथासुखम् ।
स्मरन्त्याः सुरथं वीरं महान् कालः समभ्यगात्

विश्वकर्मापि मुनिना शप्तो वानरतां गतः ।
न्यपतन्मेरुशिखराद् भूपृष्ठं विधिचोदितः

वनं घोरं सुगुल्माढ्यं नदीं शालूकिनीमनु ।
शाक्वेयं पर्वतश्रेष्ठं समावसति सुन्दरि

तत्रासतो ऽस्त सुचिरं फलमूलान्यथाश्नतः ।
कालो ऽत्यगाद् वरारोहे बहुवर्षगणो वने

एकदा दैत्यशार्दूलः कन्दराख्यः सुतां प्रियाम् ।
प्रतिगृह्य समभ्यागात् ख्यातां देववतीमिति

तां च तद् वनमायान्तीं समं पित्रा वराननाम् ।
ददर्श वानरश्रेष्ठः प्रजग्राह बालत् करे

ततो गृहीतां कपिना स दैत्यः स्वसुतां शुबे ।
कन्दरो वीक्ष्य संक्रुद्धः ख्ड्गमुद्यम्य चाद्रवत्

तमापतन्तं दैत्येन्द्रं दृष्ट्वा शाखामृगो बली ।
तथैव सह चार्वङ्ग्या हिमाचलमुपागतः

ददर्श च महादेवं श्रीकण्ठं यमुनातटे ।
तस्याविदूरे गहनमाश्रमं ऋषिवर्जितम्

तस्मिन् महाश्रमे पुण्ये स्थाप्य देववतीं कपिः ।
न्यमञ्जत स कालिन्द्यां पश्यतो दानवस्य हि

सो ऽजानत् तां मृतां पुत्रीं समं शाखामृगेण हि ।
जगाम च महातेजाः पातालं निलयं निजम्

स चापि वानरो देव्या कालिन्द्या वेगते हृतः ।
नीतः शिवीति विख्याते देशं शुभजनावृतम्

ततस्तीर्त्वाथ वेगेन स कपिः पर्वतं प्रति ।
गन्तुकामो महातेजा यत्र न्यस्ता सुलोचना

अथापश्यत् समायान्तमञ्जनं गुह्यकोत्तमम् ।
नन्दयन्त्या समं पुत्र्या गत्वा जिगमिषुः कपिः

तां दृष्ट्वामन्यत श्रीमान् सेयं देववती ध्रुवम् ।
तन्मे वृथा श्रमो जातो जलमज्जनसंभवः

इति संचिन्तयन्नेव समाद्रवत् सुन्गदरीम् ।
सा तद् भयाच्च न्यपतन्नदीं चैव हिरण्वतीम्

गुह्यको वीक्ष्य तनयां पतितामापगाजले ।
दुःखशोकसमाक्रान्तो जगामाञ्जनपर्वतम्

तत्रासौ तप आस्थाय मोनव्रतधरः शुचिः ।
समास्ते वै महातेजाः संवत्सरगणान् बहून्

नन्दयन्त्यपि वेगेन हिरण्यत्यापवाहिता ।
नीता देशं महापुण्यं कोशलं साधुभुर्युतम्

गच्छन्ती सा च रुदती ददृशो वटपादपम् ।
प्ररोहप्रावृततनुं जटाधरमिवेश्वरम्

तं दृष्ट्वा विपुलच्छायं विशश्राम वरानना ।
उपविष्टा शिलवापट्टे ततो वाचं प्रशुश्रवे

न सो ऽस्ति पुरुषः कश्चिद् यस्तं ब्रूयात् तपोधनम् ।
यथा स तनयस्तुभ्यमुद्बद्धो वटपादपे

सा श्रुत्वा तां तदा वार्णीं विस्पष्टाक्षरसंयुताम् ।
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव समन्तादवलोकयत्

ददृशे वृक्षशिखरे शिशुं पञ्चाब्दिकं स्थितम् ।
पिङ्गलाभिर्जटाभिस्तु उद्ब्द्धं यत्नतः शुभे

तं विब्रुवन्तं दृष्ट्वैव नन्दयन्ती सुदुःखिता ।
प्राह केनासि बद्ध्स्तवं नन्दयन्ती सुदुःखिता ।
प्राह केनासि बद्धस्त्वं पापिना वद बालक

स तामाह महाभागे बद्धो ऽस्मि कपिना वटे ।
जटास्वेवं सुदुष्टेन जीवामि तपसो बलात्

पुरोन्मत्तपुरेत्येव तत्र देवो महेश्वरः ।
तत्रास्ति तपसो राशिः पिता मम ऋतध्वजः

तस्यास्मि जपमानस्य महायोगं महात्मनः ।
जातो ऽलिवृन्दसंयुक्तः सर्वशास्त्रविशारदः

ततो मामब्रवीत् तातो नाम कृत्वा शुभानने ।
जाबालीति परिख्याय तच्छृणुष्व शुभानने

पञ्चवर्षसहस्राणि बाल एव भविष्यसि ।
दशवर्षसहस्राणि सुमारत्वे चरिष्यसि

विंशतिं यौवनस्थायी वीर्येण द्विगुणं ततः ।
पञ्चवर्षशतान् बालो भोक्ष्यसे बन्धनं दृढम्

दशवर्षशतान्येव कौमारे कायपीडनम् ।
यौवने पारमान् भोगान् द्विसहस्रसमास्तथा

चत्वारिशच्छतान्येव वार्धके क्लेशमुत्तमम् ।
लप्स्यसे भूमिशय्याढ्यं कदन्नाशनभोजनम्

इत्येवमुक्तः पित्राहं बालः पञ्चाब्ददेशिकः ।
विचरामि महीपृष्ठं गच्छन् स्नातुं हिरण्वतीम्

ततो ऽपश्यं कपिवरं सो ऽवदन्मां क्व यास्यसि ।
इमां देववतीं गृह्यं मूढ न्यस्तां महाश्रमे

ततो ऽसौ मां समादाय विस्फुरन्तं प्रयत्नतः ।
वटाग्रे ऽस्मिन्नुद्ब्बन्ध जटाभिरपि सुन्दरि

तथा च रक्षा कपिना कृता भीरु निरन्तरैः ।
लतापाशैर्महायन्त्रमधस्ताद् दुष्टबुद्धिना

अभेद्यो ऽयमनाक्रम्य उपरिष्टात् तथाप्यधः ।
दिशां मुकेषु सर्वेषु कृतं यन्त्रं लतामयम्

संयम्य मां कपिवरः प3यतो ऽमरपर्वतम् ।
यथेच्छया मया दृष्टमेतत् ते गदितं शुभे

भवती का महारण्ये ललना परिवर्जिता ।
समायाता सुचार्वङ्गी केन सार्थेन मां वद

साब्रवीदढ्जनो नाम सुह्यकेन्द्रः पिता मम ।
नन्दयन्तीति मे नाम प्रम्लोचागर्भसंभवा

तत्र मे जातके प्रोक्तमृषिणा मुद्गलेन हि ।
इयं नरेन्द्रमहिषी भविष्यति न संशयः

तद्वाक्यसमकालं च व्यनदद् देवदुन्दुभिः ।
शिवा चाशिवनिर्घोषा ततो भूयो ऽब्रवीनमुनिः

न संदेहो नरपतेर्महाराज्ञी भविष्यति ।
महान्तं संशयं घोरं कन्याभावे गमिष्यति ।
ततो जगाम स ऋषिरेवमुक्त्वा वचो ऽद्भुतम्

पिता मामपि चादाय समागन्तुमथैच्छत ।
तीर्थं ततो हिरण्वत्यास्तीरात् कपिरथोत्पतत्

तद् भयाच्च मया ह्यात्मा क्षिप्तः सागरगाजले ।
तयास्मि देशमानीता इमं मानुषवर्जितम्

श्रुत्वा जाबालिरथ तद् वचनं वै तयोदितम् ।
प्राह सुन्दरि गच्छस्व श्रीकण्ठं यमुनातटे

तत्रागच्छति मध्याह्ने मत्पिता शर्वमर्चितुम् ।
तस्मै निवेदयात्मानं तत्र श्रेयो ऽधिलप्स्यसे

ततस्तु त्वरिता काले नन्दयन्ती तपोनिधिम् ।
परित्राणार्थमगमद्धिमाद्रेर्यमुनां नदीम्

सा त्वदीर्घेण कालेन कन्दमूलफलाशना ।
संप्राप्ता शङ्करस्थानं यत्रागच्छति तापसः

ततः सा देवदेवेशं श्रीकण्ठं लोकवन्दितम् ।
प्रतिवन्द्य ततो ऽपश्यक्षरांस्तान्महामुने

तेषामर्थं हि विज्ञाय सा तदा चारुहासिनी ।
तज्जाबाल्युदितं श्लोकमलिखच्चान्यमात्मनः

मुद्गलेनास्मि गदिता राजपत्नी भविष्यति ।
सा चावस्थामिमां प्राप्ता कश्चिन्मां त्रातुमीश्वरः

इत्युल्लिख्य शिलापट्टे गता स्नातुं यमस्वसाम् ।
ददृसे चाश्रमवरं मत्तकोकिलनादितम्

ततो ऽमन्यत सात्रर्षिर्नूनं तिष्ठति सत्तमः ।
इत्येवं चिन्तयन्ती सा संप्रविष्टा महाश्रमम्

ततो ददर्श देवाभां स्थितां देववतीं शुभाम् ।
संशुष्कास्यां चलन्नेत्रां परिम्लानामिवाब्जिनीम्

सा चापतन्तीं ददृशे यक्षजां दैत्यनन्दिनी ।
केयमित्येव संचिन्त्य समुत्थाय स्थिताभवत्

ततो ऽन्योन्यं समालिङ्ग्य गाढं गाढं सुहृत्त्या ।
पप्रच्छतुस्तथान्यो ऽयं कथयामासतुस्तदा

ते परिज्ञाततत्त्वार्थे अन्योन्यं ललनोत्तमे ।
समासीने कथाभिस्ते नानारूपाभिरादरात्

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः श्रीकण्ठं स्नातुमादरात् ।
स तत्त्वज्ञो मुनिश्रेष्ठो अक्षराण्यवलोकयन्

स दृष्ट्वा वाचयित्वा च तमर्थमधिगम्य च ।
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय व्यजानाच्च तपोनिधिः

ततः संपूज्य देवेशं त्वरया स ऋतध्वजः ।
अयोध्यामगमत् क्षिप्रं द्रष्टुमिक्ष्वाकुमीश्वरम्

तं दृष्ट्वा नृपतिश्रेष्ठं तापसो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रूयतां नरसार्दूल विज्ञप्तिर्मम पार्थिव

मम पुत्रो गुणैर्युक्तः सर्वसास्त्रविशारदः ।
उद्ब्द्धः कपिना राजन् विषयानते तवैव हि

तं हि मोचयितुं नान्यः शक्तस्त्वत्तदनयादृते ।
शकुनिर्नाम राजेन्द्र स ह्यस्त्रविधिपारगः

तन्मुनेर्वाक्यमाकर्ण्य पिता मम कृशोदरि ।
आदिदेश प्रियं पुत्रं शकुनिं तापसान्वये

ततः स प्रहितः पित्रा भ्राता मम महाभुजः ।
संप्राप्तो बन्धनोद्देशं समं हि परमर्षिणा

दृष्ट्वा न्यग्रोधमत्युच्चं प्ररोहास्तृतदिङ्मुखम् ।
ददर्श वृक्षशिखरे उद्बद्धमृषिपुत्रकम्

ताश्च सर्वाल्लतापाशान् दृष्ट्वान् स समन्ततः ।
दृष्ट्वा स मुनिपुत्रं तं स्वजटासंयतं वटे

धनुरादाय बलवानधिज्यं स चकार ह ।
लाघवादृषिपुत्रं तं रक्षंश्चिच्छेदमार्गणैः

कपिना यत् कृतं सर्वं लतापाशं चतुर्दिशम् ।
पञ्चवर्षशते काले गते शक्तस्तदा शरैः

लताच्छन्नं ततस्तूर्णमारुरोह मुनिर्वटम् ।
प्राप्तं स्वपितरं दृष्ट्वा जाबालिः संयतो ऽपि सन्

आदरात् पितरं मूर्ध्ना ववन्दत विधानतः ।
संपरिष्वज्य स मुनिर्मूर्ध्न्याघ्राय सुतं ततः

उन्मोचयितुमारब्धो न शशाक सुसंयतम् ।
ततस्तूर्णं धनुर्न्यस्य बाणांश्च शकुनिर्बली

आरुरोह वटं तूर्णं जटा मोचयितुं तदा ।
न च शक्नोति संच्छन्नं दृढं कपिवरेम हि

यदा न शकिता स्तेन संप्रमोचयितुं जटाः ।
तदावतीर्णः शकुनिः सहितः परमर्षिणा

जग्राह च धनुर्बाणांश्चकार शरमण्डपम् ।
लाघवादर्द्धचन्द्रैस्तां शाखां चिच्छेद स त्रिधा

शाखया कृत्तया चासौ भारवाही तपोधनः ।
शरसोपानमार्गेण अवतीर्णो ऽथ पादपात्

तस्मिंस्तदा स्वे तनये ऋतध्वजस्त्राते नरेन्द्रस्य सुतेन धन्विना ।
जाबालिना भारवहेन संयुतः समाजगामाथ नदीं स सूर्यजाम्