વામન પુરાણ · અધ્યાય 39

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે અષ્ટાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
દણ્ડક ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે બાલે યક્ષાસુરસુતે શુભે ।
સમાગતે હરં દ્રષ્ટું શ્રીકણ્ઠં યોગિનાં વરમ્

દદૃશાતે પરિમ્લાનસંશુષ્કકુસુમં વિભુમ્ ।
બહુનિરમાલલ્યસંયુક્તં ગતે તસ્મિન્ ઋતધ્વજે

તતસ્તં વીક્ષ્ય દેવેશં તે ઉભે અપિ કન્યકે ।
સ્નાપયેતાં વિધાનેન પૂજયેતામહર્નિશમ્

તાભ્યાં સ્થિતાભ્યાં તત્રૈવ ઋષિપભ્યાગમદ્ વનમ્ ।
દ્રષ્ટું શ્રિકણ્ઠમવ્યક્તં ગાલવો નામ નામતઃ

સ દૃષ્ટ્વા કન્યકાયુગ્મં કસ્યેદમિતિ ચિન્તયન્ ।
પ્રવિવેશ શુચિઃ સ્નાત્વા કાલિન્દ્યા વિમલે જલે

તતો ઽનુપૂજયામાસ શ્રીકણ્ઠં ગાલવો મુનિઃ ।
ગાયેતે સુસ્વરં ગીતં યક્ષાસુરસુતે તતઃ

તતઃ સ્વરં સમાકર્ણ્ય ગાલવસ્તે અજાનત ।
ગન્ધર્વકન્યેક ચૈતે સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે

સંપૂજ્ય દેવમીશાનં ગાલવસ્તુ વિધાનતઃ ।
કૃતજપ્યઃ સમધ્યાસ્તે કન્યાભ્યામબિવાદિતઃ

તતઃ પપ્રચ્છ સ મુનિઃ કન્યકે કસ્ય કથ્યતામ્ ।
કુલાલઙ્કારણે ભક્તિયુક્તે ભવસ્ય હિ

તમૂચતુર્મુનિશ્રેષ્ઠં યાથાતથ્યં શુભાનને ।
જાતો વિદિતવૃત્તાન્તો ગાલવસ્તપતાં વરઃ

સમુષ્ય તત્ર રજનીં તાભ્યાં સંપૂજિતો મુનિઃ ।
પ્રાતરુત્થાય ગૌરીસં સંપૂજ્ય ચ વિધાનતઃ

તે ઉપેત્યાબ્રવીદ્યાસ્યે પુષ્કરારણ્યમુત્તમમ્ ।
આમન્ત્રયામિ વાં કન્યે સમનુજ્ઞાતુમર્હથઃ

તતસ્તે ઊચતુર્બ્રહન્ દુર્લભં દર્શનં તવ ।
કિમર્થં પુષ્કરારણ્યં ભવાન્ યાસ્યત્યથાદરાત્

તે ઉવાચ મહાતેજા મહત્કાર્યસમન્વિતઃ ।
કાર્તિકી પુણ્યદા ભાવિમાસાન્તે પુષ્કરેષુ હિ

તે ઊચતુર્વયં યામો ભવાન્ યત્ર ગમિષ્યતિ ।
ન ત્વયા સ્મ વિના બ્રહ્મન્નિહ ચસ્થાતું હિ શક્નુવઃ

બાઢમાહ ઋષિશ્રેષ્ઠસ્તતો નત્વા મહેશ્વરમ્ ।
ગતે તે ઋષિણા સાર્દ્ધૂ પુષ્કરારણ્યમાદરાત્

તથાન્યે ઋષયસ્તત્ર સમાયાતાઃ સહસ્રશઃ ।
પાર્થિવા જાનપદ્યાશ્ચ મુક્ત્વૈકં તમૃતધ્વજમ્

તતઃ સ્નાતાશ્ચ કાર્તિક્યામૃષયઃ પુષ્કરેષ્વથ ।
રાજાનશ્ચ મહાભાગા નાભાગેક્ષ્વાકુસંયુતાઃ

ગાલવો ઽપિ સમં તાભ્યાં કન્યકાભ્યામવાતરત્ ।
સ્નાતું સ પુષ્કરે તીર્થે મધ્યમે ધનુષાકૃતૌ

નિમગ્નશ્ ચાપિ દદૃશે મહામત્સ્યં જલેશયમ્ષ ।
બહ્વીભિર્મત્સ્યકન્યાભિઃ પ્રીયમાણં પુનઃ પુનઃ

સ તાશ્ચાહ તિમિર્મુગ્ધાઃ યૂયં ધર્મં ન જાનથ ।
જનાપવાદં ઘોરં હિ ન શક્તઃ સોઢુમુલ્બણમ્

તાસ્તમૂચુર્મહામત્સ્યં કિં ન પસ્યસિ ગાલવમ્ ।
તાપસં કન્યકાભ્યાં વૈ વિચરન્તં યથેચ્છયા

યદ્યસાવપિ ધર્માત્મા ન બિભેતિ તપોધનઃ ।
જનાપવાદાત્ તત્કિં ત્વં બિભેષુ જલમધ્યગઃ

તતસ્તાશ્ચાહ સ તિમિર્નૈષ વેત્તિ તપોધનઃ ।
રાગાન્ધો નાપિ ચ ભયં વિજાનાતિ સુબાલિશઃ

તચ્છ્રુત્વા મત્સ્યવચનં ગાલવો વ્રીડયા યુતઃ ।
નોત્તત્તાર નિમગ્નો ઽપિ તસ્થૌ સ વિજિતેન્દ્રિયઃ

સ્નાત્વા તે અપિ રમ્ભોરુ સમુત્તીર્ય તટે સ્થિતે ।
પ્રતીક્ષન્ત્યૌ મુનિવરં તદ્દર્શનસમુત્સુકે । ।
39.26 વૃત્તા ચ પુષ્કરે યાત્રા ગતા લોકા યથાગતમ્ ।
ઋષયઃ પાર્થિવાશ્ચાન્યે નાના જાનપદસ્તદા

તત્ર સ્થિતૈકા સુદતી વિશ્વકર્મતનુરુહા ।
ચિત્રાઙ્ગદા સુચાર્વઙ્ગી વીક્ષન્તી તનુમધ્યમે

તે સ્થિતે ચાપિ વીક્ષન્ત્યૌ પ્રતીક્ષન્ત્યૌ ચ ગાલવમ્ ।
સંસ્થિતે નિર્જને તીર્થે ગાલવો ઽન્તર્જલે તથા

તતો ઽભ્યાગાદ્ વેદવતી નામ્ના ગન્ધર્વકન્યકા ।
પર્જન્યતનયા સાધ્વી ઘૃતાચીર્ગર્ભસંભવા

સા ચાભ્યેત્ય જલે પુણ્યે સ્નાત્વા મધ્યમપુષ્કરે ।
દદર્શ કન્યાત્રિતયમુભયોસ્તટયોઃ સ્થિતમ્

ચિત્રાઙ્ગદામથાભ્યેત્ય પર્યપૃચ્છદનિષ્ઠુરમ્ ।
કાસિ કેન ચ કાર્યેણ નિર્જને સ્થિતવત્યસિ

સા તામુવાચ પુત્રીં માં વિન્દસ્વ સુરવ્રધકેઃ ।
ચિત્રાઙ્ગદેતિ સુશ્રેણિ વિખ્યાતાં વિશ્વકર્મણઃ

સાહમ્ભયાગાતા ભદ્રે સ્નાતું પુણ્યાં સરસ્વતીમ્ ।
નૈમિષે કાઞ્ચનાક્ષીં તુ વિખ્યાતાં ધર્મમાતરમ્

તત્રાગતાથ રાજ્ઞાહં દૃષ્ટા વૈદર્ભકેણ હિ ।
સુરથેન સ કામાર્તો મામેવ શરણં ગતઃ

મયાત્મા તસ્ય દત્તશ્વ સખીભિવાર્યમાણયા ।
તતઃ શપ્તાસ્મિ તાતેન વિયુક્તાસ્મિ ચ ભૂભુજા

મર્તું કૃતમતિર્ભદ્રે વારિતા ગુહ્યકેન ચ ।
શ્રીકણ્ઠમગમં દ્રષ્ટું તતો ગોદાવરં જલમ્

તસ્માદિમં સમાયાતા તીર્થપ્રવરમુત્તમ્ ।
ન ચાપિ દૃષ્ટઃ સુરથઃ સ મનોહ્લાદનઃ પતિઃ

ભવતી ચાત્ર કા બાલે વૃત્તે યાત્રાફલે ઽધુના ।
સમાગતા હિ તચ્છંસ મમ સત્યેન ભામિનિ

સાબ્રવીચ્છ્રુયતાં યાસ્મિ મન્દભાગ્યા કૃશોદરી ।
યતા યાત્રાફલે વૃત્તે સમાયાતાસ્મિ પુષ્કરમ્

પર્જન્યસ્ય ઘૃતાચ્યાં તુ જાતા વેદવતીતિ હિ ।
રમમાણા વનેદ્દેશે દૃષ્ટાસ્મિ કપના સખિ

સ ચાભ્યેત્યાબ્રવીત્ કા ત્વં યાસિ દેવવતીતિ હિ ।
આનીતાસ્યશ્રમાત્ કેન ભૂપૃષ્ઠાન્મેરુપર્વતમ્

તતો મયોક્તો નૈવાસ્મિ કપે દેવવતીત્યહમ્ ।
નામ્ના વેદવતીત્યેવં મેરોરપિ કૃતાશ્રયા

તતસ્તેનાતિદુષ્ટેન વાનરેણ હ્યભિદ્રુતા ।
સમારૂઢાસ્મિ સહસા બન્દુજીવં નગોત્તમમ્

તેનાપિ વૃક્ષસ્તરસા પાદાક્રાન્તસ્ત્વભજ્યત ।
તતોસ્ય વિપુલાં વૃક્ષં પ્રાક્ષિપત્ સાગરામ્ભસિ ।
સહ તેનૈવ વૃક્ષેણ પતિતાસ્મ્યહમાકુલા

તતઃ પ્લવઙ્ગમો વક્ષં પ્રાક્ષિપત્ સાગરામ્ભસિ ।
સહ તેનૈવ વૃક્ષેણ પતિતાસ્મ્યહમાકુલા

તતોમ્બરતલાદ્ વૃક્ષં નિપતન્તં યદૃચ્છયા ।
દદૃશુઃ સર્વભૂતાનિ સ્તાવરાણિ ચરાણિ ચ

તતો હાહાકૃતં લોકૈર્મા પતન્તીં નિરીક્ષ્ય હિ ।
ઊચુશ્ચ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ કષ્ટં સેયં મહાત્મનઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય મહિષી ગદિતા બ્રહ્મણા સ્વયમ્ ।
મનોઃ પુત્રસ્ય વીરસ્ય સહસ્રક્રતુયાજિનઃ

તાં વાણીં મધુરાં શ્રુત્વા મોહમસ્મ્યાગતા તતઃ ।
ન ચ જાને સ કેનાપિ વૃક્ષશ્છિન્નઃ સહસ્રધા

તતો ઽસ્મિ વેગાદ્ બલિના હૃતાનલસખેન હિ ।
સમાનીતાસ્મયહમિમં ત્વં દૃષ્ટા ચાદ્ય સુન્દરિ

તદુત્તષ્ઠસ્વ ગચ્છાવઃ પુચ્છાવઃ ક ઇમે સ્થિતે ।
કન્યકે અનુપશ્યે હિ પુણ્કરસ્યોત્તરે તટે

એવમુક્ત્વા વરાઙ્ગી સા તયા સુતનુકન્યયા ।
જગામ કન્યકે દ્રષ્ટું પ્રષ્ટું કાર્યસમુત્સુકા

તતો ગત્વા પર્યપુચ્છત્ તે ઊચતુરુભે અપિ ।
યાથાતથ્યં તયોસ્તાભ્યાં સ્વમાત્માનં નિવેદિતમ્

તતસ્તાશ્તુરોપીહ સપ્તગોદાવરં જલમ્ ।
સંપ્રાપ્ય તીર્થે પિષ્ઠન્તિ અર્ચન્ત્યો હાટકેશ્વરમ્

તતો બહૂન્ વર્ષગણાન્ બભ્રમુસ્તે જનાસ્ત્રયઃ ।
તાસામર્થાય શકુનિર્જાબાલિઃ સઋતધ્વજઃ

ભારવાહી તતઃ ખિન્નો દશબ્દશતિકે ગતે ।
કાલે જગામ નિર્વેદાત્ સમં પિત્રા તુ શાકલમ્

તસ્મિન્નરપતિઃ શ્રીમાનિન્દ્રદ્યુમ્નો મનોઃ સુતઃ ।
સમધ્યાસ્તે સ વિજ્ઞાય સાર્ઘપાત્રો વિનિર્યયૌ

સમ્યક્ સંપૂજિતસ્તેન સજાબાલિરૃતધ્વજઃ ।
સ ચેક્ષ્વાકુસુતો ધીમાન્ શકુનિર્ભ્રાતૃજોર્ચિતઃ

તતો વાક્યં મુનિઃ પ્રાહ ઇન્દ્રદ્યુમ્નં ઋતધ્વજઃ ।
રાજન્ નષ્ટઽબલાસ્માકં નન્દયન્તીતિ વિશ્રુતા

તસ્યાર્થે ચૈવ વસુધા સ્માભિરટિતા નૃપ ।
તસ્માદુત્તિષ્ઠ માર્ગસ્વ સાહાય્યં કર્તુમર્હસિ

અથોવાચ નૃપો બ્રહ્મન્ મમાપિ લલનોત્તમા ।
નષ્ટા કૃતશ્રમસ્યાપિ કસ્યાહં કથયામિ તામ્

આકાશાત્ પર્પતાકારઃ પતમાનો નજોત્તમઃ ।
સિદ્ધાનાં વાક્યમાકર્ણ્ય બાણૈશ્છિન્નઃ સહસ્રધા

ન ચૈવ સા વરારોહા વિભિન્ના લાઘાવાન્મયા ।
ન ચ જાનામિ સા કુત્ર તસ્માદ્ ગચ્છામિ માર્ગિતુમ્

ઇત્યેમુક્ત્વા સ નૃપઃ સમુત્થાય ત્વરાન્વિતઃ ।
સ્યન્દનાનિ દ્વિજાભ્યાં સ ભ્રાતૃપુત્રાય ચાર્પયત્

તે ઽધિરુહ્ય રથાંસ્તૂર્ણં માર્ગન્તે વસુધાં ક્રમાત્ ।
બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય દદૃશુસ્તપસાં નિધિમ્

તપસા કર્શિતં દીનં મલપઙ્કજટાધરમ્ ।
નિઃશ્વાસાયાસપરમં પ્રથમે વયસિ સ્થિતમ્

તમુપેત્યાબ્રવીદ્ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહાભુજઃ ।
તપસ્વિન્ યૌવને ઘોરમાસ્થિતો ઽસિ સુદુશ્ચરમ્

તપઃ કિમર્થં તચ્છંસ કિમભિપ્રેતમુચ્યતામ્ ।
સો ઽબ્રવીત્ કો ભવાન્ બ્રૂહિ મમાત્માનં સુહૃત્તયા

પરિપૃચ્છસિ શોકાર્તં પરિખિન્નં તપોન્વિતમ્ ।
સ પ્રાહ રાજાસ્મિ વિભો તપસ્વિન્ શાકલે પુરે

મનોઃ પુત્રઃ પ્રિયો ભ્રાતા ઇક્ષ્વાકોઃ કથિતં તવ ।
સ ચાસ્મૈ પૂર્વચરિતં સર્વં કથિતવાન્ નૃપઃ

શ્રુત્વા પ્રોવાચ રાજર્ષિર્મા મુઞ્ચસ્વ કલેવરમ્ ।
આગચ્છ યામિ તન્વઙ્ગીં વિચેતું ભ્રાતૃજો ઽસિ મે

ઇત્યુક્ત્વા સંપરિષ્વજ્ય નૃપં ધમનિસંતતમ્ ।
સમારોપ્ય રથં તૂર્ણં તાપસાભ્યાં ન્યવેદયત્

ઋતધ્વજઃ સપુત્રસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા પૃથિવીપતિમ્ ।
પ્રોવાચ રાજન્નેહ્યોહિ કરિષ્યામિ તવ પ્રિયમ્

યાસૌ ચિત્રાઙ્ગદા નામ ત્વયા દૃષ્ટા હિ નૈમિષે ।
સપ્તગોદાવરં તીર્થં સા મયૈવ વિસર્જિતા

તદાગચ્છથ ગચ્છમઃ સૌદેવસ્યૈવ કારણાત્ ।
તત્રાસ્માકં સમેષ્યન્તિ કન્યાસ્તિસ્રસ્તથાપરાઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ ઋષિઃ સમાશ્વાસ્ય સુદેવજમ્ ।
શકુનિં પુરતઝ કૃત્વા સેન્દ્રદ્યુમ્નઃ સપુત્રકઃ

સ્યન્દનેનાશ્વયુક્તેન ગન્તું સમુપચક્રમે ।
સપ્તગોદાવરં તીર્થં યત્ર તાઃ કન્યકા ગતાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તન્વી ઘૃતાચી શોકસંયુતા ।
વિચચારોદયગિરિં વિચિન્વન્તી સુતાં નિજામ્

તમાસસાદ ચ કપિં પર્યપૃચ્છત્ તથાપ્સરાઃ ।
કિં બાલા ન ત્વયા દૃષ્ટા કપે સત્યં વદસ્વ માં

તસ્યાસ્તદ્ વચનં શ્રુત્વા સકપિઃ પ્રાહ બાલિકામ્ ।
દૃષ્ટા દેવવતી નામ્ના મયા ન્યસ્તા મહાશ્રમે

કાલિન્દ્યા વિમલે તીર્થે મૃગપક્ષિસમન્વિતે ।
શ્રકણ્ઠાયતનસ્યાગ્રે મયા સત્યં તવોદિતમ્

સા પ્રાહ વાનરપતે નામ્ના વેદવતીતિ સા ।
ન હિ દેવવતી ખ્યાતા તદાચ્છ વ્રજાવહે

ઘૃતાચ્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા વાનરસ્ત્વરિતક્રમઃ ।
પૃષ્ઠતો ઽસ્યાઃ સમાગચ્છન્નદીમન્વેવ કૌશિકીમ્

તે ચાપિ કૌશિકીં પ્રાપ્તા રાજર્ષિપ્રવરાસ્ત્રયઃ ।
દ્વિતયે તાપસાભ્યાં ચ રથૈઃ પરમવેગિભિઃ

અવતીર્ય રથેભ્યસ્તે સ્નાતુમભ્યાગમન્ નદીમ્ ।
ઘૃતાચ્યપિ નદીં સ્નાતં સુપણ્યમાજગામ હ

તામન્વેવ કપિઃ પ્રાયાદ્ દૃષ્ટો જાબાલિના તથા ।
દૃષ્ટ્વૈવ પિતરં પાર્થિવં ચ મહાબલમ્

સ યેવ પુનરાયાતિ વાનરસ્તાત વેગવાન્ ।
પૂર્વં જટાસ્વેવ બલાદ્યોન બદ્ધો ઽસ્મિ પાદપે

તજ્જાબાલિવચઃ શ્રુત્વા શકુનિઃ ક્રોધસંયુતઃ ।
સશરં ધનુરાદાય ઇદં વચનમબ્રવીત્

બ્રહ્મન્ પ્રદીયતાં મહ્યમાજ્ઞા તાત વદસ્વ મામ ।
યાવદેનં નિહન્મ્યદ્ય શરેણૈકેન વાનરમ્

ઇત્યેવમુક્તે વચને સર્વભૂતહિતે રતઃ ।
મહર્ષિઃ શકુનિં પ્રાહ દેતુયુક્તં વચો મહત્

ન કશ્ચિત્તાત કેનાપિ બધ્યતે હન્યતે ઽપિ વા ।
વધબન્ધૌ પૂર્વકર્મવશ્યૌ નૃપતિનન્દન

ઇત્યેવમુક્ત્વા શકુનિમૃષિર્વાનરમબ્રવીત્ ।
એહ્યેહિ વાનરાસ્માકં સાહાય્યં કર્તુમર્હસિ

ઇત્યેવમુક્તો મુનિના બાલે સ કપિકુઞ્જરઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા પ્રણિપત્યેદમબ્રવીત્। ।
મમાજ્ઞા દીયતાં બ્રહ્મન્ શાધિ કિં કરવાણ્યહમ્

ઇત્યક્તે પ્રાહ સ મુનિસ્તં વાનરપતિં વચઃ ।
મમ પુત્રસ્ત્વયોદ્બદ્ધો જટાસુ વટપાદપે

ન ચોન્મોચયિતું વૃક્ષાચ્છક્નુયામો ઽપિ યત્નતઃ ।
તદનેન નરેન્દ્રેણ ત્રિધા કૃત્વા તુ શાખિનઃ

શાખાં વહતિ મત્સૂનુઃ શિરસા તાં વિમોચય ।
દશવર્ષશતાન્યસ્ય શાખાં વૈ વહતો ઽગમન્

ન ચ સો ઽસ્તિ પુમાન્ કશ્ચિદ્ યચો હ્યુન્મોચયિતું ક્ષમઃ ।
સ ઋષેર્વાક્યમાકર્ણ્ય કપિર્જાબાલિનો જટાઃ

શનૈરુન્મોચયામાસ ક્ષણાદુન્મોચિતાશ્ચ તાઃ ।
તતઃ પ્રીતો મુનિશ્રેષ્ઠો વરદોભૂદૃતધ્જઃ

કપિં પ્રાહ વૃણિષ્વ ત્વં વરં યન્મનસોપ્સિતમ્ ।
ઋતધ્વજવચઃ શ્રુત્વા ઇમં વરમયાચત

વિશ્વકર્મા મહાતેજાઃ કપિત્વે પ્રતિસંસ્થિતઃ ।
બ્રહ્મન્ ભવાન્વરં મહ્યં યદિ દાતુમિહેચ્છતિ

તત્સ્વદત્તો મહાઘોરો મમ શાપો નિવર્ત્યતામ્ ।
ચિત્રાઙ્ગદાયાઃ પિતરં માં ત્વષ્ટારં તપોધન

કપિચાપલ્યદોષેણ તાનિ મે યાન્તુ સંક્ષ્યમ્ ।
તતો ઋથધ્વજઃ પ્રાહ શાપસ્યાન્તો ભવિષ્યતિ

યદા ઘૃતાચ્યાં તનયં જનિષ્યસિ મહાબલમ્ ।
ઇત્યેવમુક્તાઃ સંહૃષ્ટઃ સ તદા કપિકુઞ્જરઃ

સ્નાતું તૂર્ણં મહાનદ્યામવતીર્ણઃ કૃશોદરિ ।
તતસ્તુ સર્વે ક્રમાશઃ સ્નાત્વાર્ઽચ્ય પિતૃદેવતાઃ

જગ્મુર્હૃષ્ટા રથેભ્યસ્તે ઘૃતાચી દિવમુત્પતત્ ।
તામન્વેવ મહાવેગઃ સ કપિઃ પ્લવતાં વરઃ

જ્ઞાત્વાથત વિશ્વકર્માણં કામયામાસ કામિની ।
તતો ઽનુ પર્વતશ્રેષ્ઠે ખ્યાતે કોલાહલે કપિઃ

રમયામાસ તાં તન્વીં સા ચ તં વાનરોત્તમમ્ ।
એવં રમન્તૌ સુચિરં સંપ્રાપ્તૌ વિન્ધ્યપર્વતમ્

રથૈઃ પઞ્ચાપિ તત્તીર્થં સંપ્રાપ્તાસ્તે નરોત્તમાઃ ।
મઘ્યાહ્નમયે પ્રીતાઃ સપ્તગોદાવરં જલમ્

પ્રાપ્ય વિશ્રામહેત્વર્થમવતેરુસ્ત્વરાન્વિતાઃ ।
તેષાં સારથયશ્ચાશ્વાન્ સ્નાત્વા પીતોદકાપ્લુતાન્

રમણીયે વનોદ્દેશે પ્રચારાર્થે સમુત્સૃજન્ ।
શાઢ્વલાઢ્યેષુ દેશેષુ મુહુર્ત્તાદેવ વાજિનઃ

તૃપ્તાઃ સમાદ્રવન્ સર્વે દેવાયતનમુત્તમમ્ ।
તુરઙ્ગખુરનિર્ઘોષં શ્રુત્વા તા યોષિતાં વરાઃ

કિમેતદિતિ ચોક્ત્વૈવ પ્રજગ્મુર્હાટકેશ્વરમ્ ।
આરુહ્ય બલભીં તાસ્તુ સમુદૈક્ષન્ત સર્વશઃ

અપશ્યંસ્તીર્થસલિલે સ્નાયમાનાન્ નરોત્તમાન્ ।
તતશ્ચિત્રાઙ્ગદા દૃષ્ટ્વા જટામણ્ડલધારિણમ્। ।
સુરથં હસતી પ્રાહ સંરોહત્પુલકા સખીમ્

યો ઽસૌ યુવા નીલઘનપ્રકાશઃ સંદૃશ્યતે દીર્ઘભુજઃ સૂરૂપઃ ।
સ એવ નૂનં નરદેવસૂનુર્વૃતો મયા પૂર્વતરં પતિર્યઃ

યશ્ચૈવ જામ્બૂવનદતુલ્યવર્ણઃ શ્વેતં જટાભારમધારયિષ્યત્ ।
સ એષ નૂનં તપતાં વરિષ્ઠો ઋતધ્વજો નાત્ર વિચારમસ્તિ

તતો ઽબ્રવીદથો હૃષ્ટા નન્દયન્તી સખીજનમ્ ।
એષો ઽપરો ઽસ્યૈવ સુતો જાવાલિર્નાત્ર સંશયઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં બલભ્યા અવતીર્ય ચ ।
સમાસતાગ્રતઃ શંભોર્ગાયન્ત્યો ગીતિકાં શુભામ્

નમો ઽસ્તુ શર્વ શંબો ત્રિનેત્ર ચારુગાત્ર ત્રૈલોક્યનાથ ઉમાપતે દક્ષયજ્ઞવિધ્વંસકર કામાહ્ગનાસન ઘોર પાપપ્રણાશન મહાપુરુષ મહોગ્રમૂર્તે સર્વસત્ત્વક્ષયઙ્કર શુભઙ્કર મહેશ્વર ત્રિશૂલધારિન્ સ્મરારે ગુહાવાસિન્ દિગ્વાસઃ મહાશઙ્કશેખર (5) જટાધર કપાલમાલાવિભૂષિકશરીર વામચક્ષુઃ બામદેવ પ્રજાધ્યક્ષ ભગાક્ષ્ણોઃ ક્ષયઙ્કર ભીમસેન મહાસેનનાથ પશુપતે કામાઙ્ગદહન ચત્વરવાસિન્ શિવ મહાદેવ ઈશાન સંકર ભીમ ભવ વષભધ્વજ જટિલ પ્રૌઢ મહાનાટ્યેશ્વર ભૂરિરત્ન (10) અવિમુક્તક રુદ્રશ્વર સ્થાણો એકલિઙ્ગ કાલિન્દીપ્રિય શ્રીકણ્ઠ નીલકણ્ઠ અપરાજિત રિપુભયઙ્કર સંતોષપતે વામદેવ અઘોર તત્પુરુષ મહાઘોર અઘોરમૂર્ત્ત શાન્ત સરસ્વતીકાન્ત કીનાટ સહસ્રમૂર્ત્તે મહોદ્ભવ (15) વિબો કાલાગ્નિરુદ્ર હર મહીધરપ્રિય સર્વતીર્થાધિવાસ હંસ કામેશ્વર કેદારાધિપતે પરિપૂર્ણ મુચુકુન્દ મધુનિવાસિન્ કૃપાણપાણે ભયઙ્કર વિદ્યારાજ સોમરાજ કામરાજ ઉઞ્જક અઞ્જનરાજકન્યાહૃદચલવસતે સમુદ્રશાયિન્ (20) ગજમુખ ઘણ્ટેશ્વર ગોકર્ણ બ્રહ્મયોને સહસ્રવક્ત્રાક્ષિચરણ હાટકેશ્વર નમો ઽસ્તુ તે ।
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તાઃ સર્વ એવર્ષિપાર્થિવાઃ ।
દ્રષ્ટું ત્રૈલોક્યકર્તારં ત્ર્યમ્બકં હાટકેશ્વરમ્

સમારૂઢાશ્ચ સુસ્નાતા દદૃશુર્યોષિતશ્ચ તાઃ ।
સ્થિતાસ્તુ પુરતસ્તસ્ય ગાયન્ત્યો ગેયમુત્તમમ્

તતઃ સુદેવતનયો વિશ્વકર્મસુતાં પ્રિયામ્ ।
દૃષ્ટ્વા હૃષિતચિત્તસ્તુ સંરોહત્પુલકો બભૌ

ઋતધ્વજો ઽપિ તન્વઙ્ગીં દૃષ્ટ્વા ચિત્રાઙ્ગદાં સ્થિતામ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાય યોગાત્મા બભૌ મુદિતમાનસઃ

તતસ્તુ સહસાભ્યેત્ય દેવેશં હાટકેશ્વરમ્ ।
સંપૂજયન્તસ્ત્ર્યક્ષં તે સ્તુવન્તઃ સંસ્થિતાઃ ક્રમાત્

ચિત્રાઙ્ગદાપિ તાન્ દૃષ્ટ્વા ઋતધ્વજપુરોગમાન્ ।
સમં તાભિઃ કૃસાઙ્ગીભિરભ્યુત્થાયાભ્યવાદયત્

સ ચ તાઃ પ્રતિનન્દ્યૈવ સમં પુત્રેણ તાપસઃ ।
સમં નૃપતિભિર્હૃષ્ટઃ સંવિવેશ યથાસુખમ્

તતઃ કપિવરઃ પ્રાપ્તો ઘૃતાચ્યા સહ સુન્દરિ ।
સ્નાત્વા ગોદાવરીતીર્થે દિદૃક્ષુર્હાટકેશ્વરમ્

તતો ઽપશ્યત્ સુતાં તન્વીં ઘૃતાચી શુભદર્શનામ્ ।
સાપિ તાં માતરં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટાભૂદ્વરવર્ણિની

તતો ઘૃતાચી સ્વાં પુત્રીં પરિષ્વજ્ય ન્યપીડયત્ ।
સ્નેહાત્ સવાષ્પનયનાં મુહુસ્તાં પરિજિઘ્રવીત્

તતો ઋતધ્વજઃ શ્રીમાન્ કપિં વચનમબ્રવીત્ ।
ગચ્છનેતું ગુહ્યકં ત્વમઞ્જનાદ્રૌ મહાઞ્જનમ્

પાતાલાદપિ દૈત્યેશં વીરં કન્દરમાલિનમ્ ।
સ્વર્ગાદ્ ગન્ધર્વરાજાનં પર્જન્યં શીઘ્રમાનય

ઇત્યેવમુક્તે મુનિના પ્રાહ દેવવતી કપિમ્ ।
ગાલવં વાનરશ્રેષ્ઠ ઇહાનેતું ત્વમર્હસિ

ઇત્યેવમુક્તે વચને કપિર્મરુતવિક્રમઃ ।
ગત્વાઞ્જનં સમામન્ત્ર્ય જગામામરપર્વતમ્

પર્જન્યં તત્ર ચામન્ત્ર્ય પ્રેષયિત્વા મહાશ્રમે ।
સપ્તગોદાવરે તીર્થે પાતાલમગમત્ કપિઃ

તત્રામન્ત્ર્ય મહાવીર્યં કપિઃ કન્દરમાલિનમ્ ।
પાતાલાદભિનિષ્ક્રમ્ય મહીં પર્યચરજ્જવી

ગાલં તપસો યોનિં દૃષ્ટ્વા માહિષ્મતીમનુ ।
સમુત્પત્યાનયચ્છીઘ્રં સપ્તગોદાવરં જલમ્

તત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન સંપ્રાપ્તો હાટકેશ્વરમ્ ।
દદૃશે નન્દયન્તી ચ સ્થિતાં દેવવતીમપિ

તં દૃષ્ટ્વા ગાલવં ચૈવ સમુત્થાયાભ્યવાદયત્ ।
સ ચાર્ચિષ્યન્મહાદેવં મહર્ષીનભ્યવાદયત્ ।
તે ચાપિ નૃપતિશ્રેષ્ઠસ્તં સંપૂજ્ય તપોધનમ્

પ્રહર્ષમતુલં ગત્વા ઉપવિષ્ટા યથાસુખમ્ ।
તેષૂપવિષ્ટેષુ તદા વાનરોપનિમન્ત્રિતાઃ

સમાયાતા મહાત્માનો યક્ષગન્ધર્વદાનવાઃ ।
તાનાગતાન્ સમીક્ષ્યૈવ પુત્ર્યસ્તાઃ પૃથુલોચનાઃ

સ્નેહાર્દ્રનયનાઃ સર્વાસ્તદા સસ્વજિરે પિતૄન્ ।
નન્દયન્ત્યાદિકા દૃષ્ટ્વા સપિતૃકા વરાનના

સવાષ્પનયના જાતા વિશ્વકર્મસુતા તદા ।
અથ તામાહ સ મુનિઃ સત્યં સત્યધ્વજો વચઃ

મા વિષાદં કૃતાઃ પુત્રિ પિતાયં તવ વાનરઃ ।
સા તદ્વચનમાકર્ણ્ય વ્રીડોપહતચેતના

કથં તુ વિશ્વકર્માસૌ વાનરત્વં ગતો ઽધુના ।
દુષ્પુત્ર્યાં મયિજાતાયં તસ્માત્ ત્યક્ષે કલેવરમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા ઋતધ્વજમુવાચ હ ।
પરિત્રાયસ્વ માં બ્રહ્મન્ પાપોપહતચેતનામ્

પિતૃઘ્ની મર્તુમિચ્છામિ તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ ।
અથોવાચ મુનિસ્તન્વીં મા વિષાદં કૃથાધુના

ભાવ્યસ્ય નૈવ નાશો ઽસ્તિ નન્મા ત્યાક્ષીઃ કલેવરમ્ ।
ભવિષ્યતિ પિતા તુભ્યં ભુયયો ઽપ્યમરવર્દ્ધકિઃ

જાતે ઽપત્યે ઘૃતાચ્યાં તુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
ઇત્યેવમુક્તે વચને મુનિના ભાવિતાત્મના

ઘૃતાચી તાં સમ્ભ્યેત્ય પ્રાહ ચિત્રાઙ્ગદાં વચઃ ।
પુત્રિ ત્યજસ્વ શોકં ત્વં માસૌર્દશભિરાત્મજઃ

ભવિષ્યતિ પુતુસ્તુભ્યં મત્સકાશાન્ન સંશયઃ ।
ઇત્યેવમુક્તા સંહૃષ્ટા બભૌ ચિત્રાઙ્ગદા તદા

પ્રતીક્ષન્તી સુચાર્વઙ્ગી વિવાહે પિતૃદર્શનમ્ ।
સર્વાસ્તા અપિ તાવન્તં કાલં સુતનુકન્યકાઃ

પ્રત્યૈક્ષન્ત વિવાહં હિ તસ્યા એવ પ્રિયેપ્સયા ।
તતો દશસુ માસેષુ સમતીતેષ્વથાપ્સરાઃ

તસ્મ્ન્ ગોદાવરીતીર્થે પ્રસૂતા તનયં નલમ્ ।
જાતે ઽપત્યે કપિત્વાચ્ચ વિશ્વકર્માપ્યમુચ્યત

સમભ્યેત્ય પ્રિયાં પુત્રીં પર્યષ્વજત ચાદરાત્ ।
તતઃ પ્રીતેન મનસા સસ્માર સુરવર્દ્ધકિઃ

સુરાણામધિપં શક્રં સહૈવ સુરકિન્નરૈઃ ।
ત્વષ્ટ્રાથ સંસ્મૃતઃ શક્રો મરુદ્ગણવૃતસ્તદા

સુરૈઃ સરુદ્રૈઃ સંપ્રાપ્તસ્તત્તીર્થ હાટકાહ્વયમ્ ।
સમાયાતેષુ દેવેષુ ગન્ધર્વેષ્વપ્સરસ્સુ ચ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મુનિશ્રેષ્ઠમૃતધ્વજમુવાચ હ ।
જાબાલેર્દીયતાં બ્રહ્મન્ સુતાકન્દરમાલિનઃ

ગૃહ્ણાતુ વિધિવત્ પાણિં દૈતેય્યાસ્તનયસ્તવ ।
નન્દયન્તીં ચ શકુનિઃ પરિણેતું સ્વરૂપવાન્

મમેયં વેદવત્યસ્તુ ત્વાષ્ટ્રોયી સુરથસ્ય ચ ।
બાઢમિત્યબ્રવીદ્ધૃષ્ટો મુનિર્મનુસુતં નૃપમ્

તતો ઽનુચક્રુઃ સંહૃષ્ટા વિવાહવિધિમુત્તમમ્ ।
ઋત્વિજો ઽભૂદ્ ગાલવસ્તુ હુત્વા હવ્યં વિધનતઃ

ગાયન્તે તત્ર ગન્ધર્વા નૃત્યન્તે ઽપ્સરસસ્તથા ।
આદૌ જાબાલિનઃ પાણિર્ગૃહીતો દૈત્યકન્યયા

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન તદનુ વેદવત્યા વિધાનતઃ ।
તતઃ શકુનિના પાણિર્ગૃહીતો યક્ષકન્યયા

ચિત્રાઙ્ગદાયાઃ કલ્યાણિ સુરથઃ પાણિમગ્રહીત્ ।
એવં ક્રમાદ્ વિવાહસ્તુ નિર્વૃત્તસ્તનુમધ્યમે

વૃત્તે મુનિર્વિવાહે તુ શક્રાદીન્ પ્રાહ દૈવતાન્ ।
અસ્મિસ્તીર્થે ભવદ્ભિસ્તુ સપ્તગોદાવરે સદા

સ્થેયં વિશેષતો માસમિમં માધવમુત્તમમ્ ।
બાઢમુક્ત્વા સુરાઃ સર્વે જગ્મુર્હૃષ્ટા દિવં ક્રમાત્

મુનયો મુનિમાદાય સપુત્રં જગ્મુરાદરાત્ ।
ભાર્યાશ્ચાદાય રાજાનઃ સ્વં સ્વં નગરમાગતાઃ

પ્રહૃષ્ટાઃ સુખિનસ્તસ્થુઃ ભુઞ્જતે વિષયાન્ પ્રિયાન્ ।
ચિત્રાઙ્ગદાયાઃ કલ્યાણિ એવં વૃત્તં પુરા કિલ ।
તન્માં કમલપત્રાક્ષિ ભજસ્વ લલનોત્તમે

ઇત્યેવમુક્ત્વા નરદેવસૂનુસ્તાં ભૂમિદેવસ્ય સુતાં વરોરુમ્ ।
સ્તુવન્મૃગાક્ષીં મૃદુના ક્રમેણ સા ચાપિ વાક્યં નૃપતિં બભાષે