વામન પુરાણ · અધ્યાય 35

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
બ્રહ્મોવાચ ।
પરદારાભિગમનં પાપીયાંસોપસેવનમ્ ।
પારુષ્યં સર્વભૂતાનાં પ્રથમં નરકં સ્મૃતમ્

ફલસ્તેયં મહાપાપં ફલહીનં તથાટનમ્ ।
છેદનં વૃક્ષજાતીનાં દ્વિતીયં નરકં સ્મૃતમ્

વર્જ્યાદાનં તથા દુષ્ટમવધ્યવધબન્ધનમ્ ।
વિવાદમર્થહેતૂત્થં તૃતીયં નરકં સ્મૃતમ્

ભયદં સર્વસત્ત્વાનાં ભવભૂતિ વિનાશનમ્ ।
ભ્રંશનં નિજધર્માણાં ચતુર્થં નરકં સ્મૃતમ્

મારણં મિત્રકૌટિલ્યં લિથ્યાભિશપનં ચ યત્ ।
મિષ્ટૌકાશનમિત્યુક્તં પઞ્ચમં તુ નૃપાચનમ્

યન્ત્રઃ ફલાદિહરણં યમનં યોગનાશનમ્ ।
યાનયુગ્યસ્ય હરણં ષષ્ઠમુક્તં નૃપાચનમ્

રાજભાગહરં મૂઢં રાજજાયાનિષેવણમ્ ।
રાજ્યે ત્વહિતકારિત્વં સપ્તમં નિરયં સ્મૃતમ્

લુબ્ધત્વં લોલુપત્વં ચ લબ્ધધર્માર્થનાશનમ્ ।
લાલાસંકીર્ણમેવોક્તમષ્ટમં નરકં સ્મૃતમ્

વિપ્રોષ્યં બ્રહ્મહરણં બ્રાહ્મણાનાં વિનિન્દનમ્ ।
વિરોધં બન્ધુભિશ્ચોક્તં નવમં નરપાચનમ્

શિષ્ટાચારવિનાશં ચ શિષ્ટદ્વેષં શિશોર્વધમ્ ।
શાસ્ત્રસ્તેયં ધર્મનાશં દશમં પરિકીર્તિતમ્

ષડઙ્ગનિધનં ઘોરં ષાઙ્ગુણ્યપ્રતિષેધનમ્ ।
એકાદશમમેવોક્તં નરકં સદ્ભિરુત્તમમ્

સત્સુ નિત્યં સદા વૈરમનાચારમસત્ક્રિયા ।
સંસ્કારપરિહીનત્વમિદં દ્વાદશમં સ્મૃતમ્

હાનિર્ધર્માર્થકામનામપવર્ગસ્ય હારણમ્ ।
સંભેદઃ સંવિદામેતત્ ત્રયોદશમમુચ્યતે

કૃપણં ધર્મહીનં ચ યદ્ વર્જ્યં યચ્ચ વહ્નિદમ્ ।
ચતુદ્ર્દશમમોવોક્તં નરકં તદ્ વિગર્હિતમ્

અજ્ઞાનં ચાપ્યમુયત્વમશૌચમશુભાવહમ્ ।
સ્મૃતં તત્ પઞ્ચદશમમસ્ત્યવચનાનિ ચ

આલસ્યં વૈ ષોડશમમાક્રોશં ચ વિશેષતઃ ।
સર્વસ્ય ચાતતાયિત્વલમાવાસેષ્વગ્નિદીપનમ્

ઇચ્છા ચ પરદારેષુ નરકાય નિગદ્યતે ।
ઈર્ષર્યાભાવશ્ચ સત્યેષુ ઉદ્ધૃત્તં તુ વિગર્હિતમ્

એતૈસ્તુ પાપૈઃ પુરુષઃ પુન્નમાદ્યૈર્ન સંશયઃ ।
સંયુક્તઃ પ્રીણયેદ્ દેવં સંતત્યા જગતઃ પતિમ્

પ્રીતઃ સૃષ્ટ્યા તુ શુભયા સ પાપાદ્યેન મુચ્યતે ।
પુંનામનરકં ઘોરં વિનાશયતિ સર્વતઃ

એતસ્માત્ કારણાત્ સાધ્ય સુતઃ પુત્રેતિ ગદ્યતે ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શેષપાપસ્ય લક્ષણમ્

ઋમં દેવર્ષિભૂતાનાં મનુષ્યાણાં વિશેષતઃ ।
પિતૃણાં ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વર્વણેષુ ચૈકતા

ઓઙ્કારાદપિ નિર્વૃત્તિઃ પાપકાર્યકૃતશ્ચ યઃ ।
મત્સ્યાદશ્ચ મહાપાપમગમ્યાગમનં તથા

ઘૃતાદિવિક્રયં ઘોરં ચણ્ડાલાદિપરિગ્રહઃ ।
સ્વદોષાચ્છાદનં પાપં પરદોષપ્રકાશનમ્

મત્સરિત્વં વાગ્દુષ્ટત્વં નિષ્ટુરત્વં તથા પરમ્ ।
ટાકિત્વં તાલવાદિત્વં નામ્ના વાચાપ્યધર્મજમ્

દારુણત્વમધાર્મિક્યં નરકાવહમુચ્યતે ।
એતૈશ્ચ પાપૈઃ સંયુક્તઃ પ્રીણયેદ્ યદિ શઙ્કરમ્

જ્ઞાનાધિરમશેષેણ શેષપાપં જયેત્ તતઃ ।
શારીરં વાચિકં યત્ તુ માનસં કાયિકં તથા

પિતૃમાતૃકૃતં યચ્ચ કૃતં યચ્ચાશ્રિતૈર્નરૈઃ ।
ભ્રાતૃભિર્બાન્ધવૈશ્ચાપિ તસ્મિન્ જન્મનિ ધર્મજ

તત્સર્વં વિલયં યાતિ સ ધર્મઃ સુતશિષ્યયોઃ ।
વિપરીતે ભવેત્ સાધ્ય વિપરીતઃ પદક્રમઃ

તસ્માત્ પુત્રશ્ચ શિષ્યશ્ચ વિધાતવ્યૌ વિપશ્ચિતા ।
એતદર્થમભિધ્યાય શિષ્યાચ્છ્રેષ્ઠતરઃ સુતઃ ।
સેષાત્ તારયતે શિષ્યઃ સર્વતો ઽપિ હિ પુત્રકઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા સાધ્યઃ પ્રાહ તપોધનઃ ।
ત્રિઃ સત્યં તવ પુત્રો ઽહં દેવ યોગં વદસ્વ મે

તમુવાચ મહાયોગી ત્વન્માતાપિરરૌ યદિ ।
દાસ્યેતે ચ તતઃ સૂનુર્દાયાદો મે ઽસિ પુત્રક

સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ દાયાદપરિકલ્પના ।
યેયં હિ ભવતા પ્રોક્તા તાં મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

તદુક્તં સાધ્યમુખ્યેન વાક્યં શ્રુત્વા પિતામહઃ ।
પ્રાહ પ્રહસ્ય ભગવાન્ ક્શ્રુણુ વત્સેતિ નારદ

બ્રહ્મોવાચ ।
ઔરસઃ ક્ષેત્રજશ્ચૈવ દત્તઃ કૃત્રિમ એવ ચ ।
ગુઢોત્પન્નો ઽપવિદ્ધશ્ચ દાયાદા બાન્ધવાસ્તુ ષટ્

અમીષુ ષટ્પુ પુત્રેષુ ઋમપિણ્ડધનક્રિયાઃ ।
ગોત્રસ્મ્યં કુલે વૃત્તિઃ પ્રતિષ્ઠ શાશ્વતી તથા

કાનીનશ્ચ સહોઢશ્ચ ક્રીતઃ પૌનર્ભવસ્તથા ।
સ્વયેદત્તઃ પારશવઃ ષડદાયાદબન્ધવાઃ

અમીભિરૃણપિણ્ડાદિકથા નૈવેહ વિદ્યતે ।
નામધારકા એવેહ ન ગોત્રકુલસંમતાઃ

તત્ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મણઃ સનકાગ્રજઃ ।
ઉવાચૈષાં વિશેષં મે બ્રહ્મન્ વ્યાખ્યાતુમહસિ

તતો ઽબ્રવીત્ સુરપતિર્વિશેષં શૃણુ પુત્રક ।
ઔરસો યઃ સ્વયં જાતઃ પ્રતિબિમ્બમિવાત્મનઃ

ક્લીબોન્મત્તે વ્યસનિનિ પત્યૌ તસ્યાજ્ઞયા તુ યા ।
ભાર્યા હ્યનાતુરા પુત્રં જનયેત્ ક્ષેત્રજસ્તુ સઃ

માતાપિતૃભ્યાં યો દત્તઃ સ દત્તઃ પરિગીયતે ।
મિત્રપુત્રં મિત્રદત્તં કૃત્રિમં પ્રાહુરુત્તમાઃ

ન જ્ઞાયતે ગૃહે કેન જાતસ્ત્વિતિ સ ગૂઞકઃ ।
બાહ્મતઃ સ્વયમાનીતઃ સો ઽપવિદ્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ

કન્યાજાતસ્તુ કાનીનઃ સગર્ભોઢઃ સહોકઃ ।
મૂલ્યૈર્ગૃહીતઃ ક્રીતઃ સ્યાદ્ દ્વિવિધઃ સ્યાત્ પુનર્ભવઃ

દત્ત્વૈકસ્ય ચ યા કન્યા હૃત્વાન્યસ્ય પ્રદીયતે ।
તજ્જાલસ્તનયો જ્ઞેયો લોકે પૌનર્ભવો મુને

દુર્ભિક્ષે વ્યસને ચાપિ યેનાત્મા વિનિવેદિતઃ ।
સ સ્વયન્દત્ત ઇત્યુસ્તથાન્યઃ કારણાન્તરૈઃ

બ્રાહ્મણસ્ય સુતઃ શૂદ્રયાં જાયતે યસ્તુ સુવ્રત ।
ઊઢાયાં વાપ્યનૂઢાયાં સ પારશવ ઉચ્યતે

એતસ્માત્ કારણાત્ પુત્ર ન સ્વયં દાતુમર્હસિ ।
સ્વમાત્માનં ગચ્છ શીઘ્રં પિતરૌ સમુપાહ્વય

તતઃસ માતાપિતરૌ સસ્માર વચનાદ્ વિભોઃ ।
તાવાજગ્મતુરીશાનં દ્રષ્ટું વૈ દમ્પતી મુને

ધર્મો ઽહિંસા ચ દેવેશં પ્રણિપત્ય ન્યષીદતામ્ ।
ઉપવિષ્ટૌ સુખાસીનૌ સાધ્યો વચનમબ્રવીત્

સનત્કુમાર ઉવાચ ।
યોગં જિગમિષુસ્તાત વ્રહ્માણં સમચૂચુદમ્ ।
સ ચોક્તવાન્ માં પુત્રાર્થે તસ્માત્ ત્વં દાતુમર્હસિ

તાવેવમુક્તૌ પુત્રેણ યોગાચાર્યં પિતામહમ્ ।
ઉક્તવન્તૌ પ્રભો ઽયં હિ આવયોસ્તનયસ્તવ

અદ્યપ્રભૃત્યયં પુત્રસ્તવ બ્રહ્મન્ ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા જગ્મતુર્સૂર્ણ યેનૈવાબ્યાગતૌ યથા

પિતામહો ઽપિ તં પુત્રં સાધ્યં સદ્ધિનયાન્વિતમ્ ।
સનત્કુમારં પ્રોવાચ યોગં દ્વાદશપત્રકમ્

શિખાસંશ્થં તુ ઓઙ્કારં મેષો ઽસ્ય શિરસિ સ્થિતઃ ।
માસો વૈશાખનામા ચ પ્રથમં પત્રકં સ્મૃતમ્

નકારો મુખસંસ્થો હિ વૃષસ્તત્ર પ્રકીર્તિતઃ ।
જ્યેષ્ઠમાસાશ્ચ તત્પત્રં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્

મોકારો ભુજયોર્યુગ્મં મિથુનસ્તત્ર સંસ્થિતઃ ।
માસો આષાઢનામા ચ તૃતીયં પત્રકં સ્મૃતમ્

ભકારં નેત્રયુગલં તત્ર કર્કટકઃ સ્થિતઃ ।
માસઃ શ્રાવણ ઇત્યુક્તશ્ચતુર્થં પત્રકં સ્મૃતમ્

ગકારં હૃદયં પ્રોક્તં સિંહો વસતિ તત્ર ચ ।
માસો ભાદ્રસ્તથા પ્રોક્તઃ પઞ્ચમં પત્રકં સ્મૃતમ્

વકારં કવચં વિદ્યાત્ કન્યા તત્ર પ્રતિષિઠતા ।
માસશ્ચાશ્વયુજો નામ ષ્ષ્ઠં તત્ પત્રકં સ્મૃતમ્

તેકારમસ્ત્રગ્રામં ચ તુલારાશિઃ કૃતાશ્રયઃ ।
માસશ્ચ કાર્તિકો નામ સપ્તમં પત્રકં સ્મૃતમ્

વાકારં નાભિસંયુક્તં સ્થિતસ્તત્ર તુ વૃશ્ચિકઃ ।
માસો માર્ગશિરો નામ ત્વષ્ટમં પત્રકં સ્મૃતમ્

સુકારં જઘનં પ્રોક્તં તત્રસ્થશ્ચ ધનુર્ધરઃ ।
પૌષતિ ગદિતો માસો નવમં પરિકીર્તિતમ્

દેકારશ્ચોરુયુગલં મકરો ઽપ્યત્ર સંસ્થિતઃ ।
માઘો નિગદિતો માસઃ પત્રકં દશમં સ્મૃતમ્

વાકારો જનુયુગ્મં ચ કુમ્ભસ્તત્રાદિસંસ્થિતઃ ।
પત્રકં ફાલ્ગુનં પ્રોક્તં તદેકાદશમુત્તમમ્

પાદૌ યકારો મીનો ઽપિ સ ચૈત્રે વસતે મુને ।
ઇદં દ્વાદશમં પ્રોક્તં પત્રં વૈ કેશવસ્ય હિ

દ્વાદશારં તથા ચક્રં ષષ્ણાભિ દ્વિયુતં તથા ।
ત્રિવ્યૂહમેકમૂર્તિશ્ચ તથોક્તઃ પરમેશ્વરઃ

એતત્ તવોક્તં દેવસ્ય રૂપં દ્વાદશપત્રકમ્ ।
યસ્મિન્ જ્ઞાતે મુનિશ્રેષ્ઠ ન ભૂયો મરણં ભવેત્

દ્વિતીયમુક્તં સત્ત્વાઢ્યં ચતુર્વર્ણં ચતુર્મુખમ્ ।
ચતુર્બાહુમુદારાઙ્ગં શ્રીવત્સધરમવ્યયમ્

તૃતીયસ્તમસો મામ શેષમૂર્તિઃ સહસ્રપાત્ ।
સહસ્રવદનઃ શ્રીમાન્ પ્રજાપ્રલયકારકઃ

ચતુર્થો રાજસો નામ રક્તવર્ણશ્ચતુર્મુખઃ ।
દ્વિભુજો ધારયન્ માલં સૃષ્ટિકૃચ્ચાદિપૂરુષઃ

અવ્યાક્તાત્ મભવન્ત્યેતે ત્રયો વ્યક્તા મહામુને ।
અતો મરીચિપ્રમુખાસ્તથાન્યે ઽપિ સહસ્રશઃ

એતત્ તવોક્તં મુનિવર્ય રૂપં વિભોઃ પુરાણં મતિપુષ્ટિવર્ધનમ્ ।
ચુતુર્ભુજં તં સ મુરુર્દુરાત્મા કૃતાન્તવાક્યાત્ પુનરાસસાદ

તમાગતં પ્રાહ મુને મધુઘ્નઃ પ્રાપ્તો ઽસિ કેનાસુર કારણેન ।
સ પ્રાહ યોદ્ધું સહ વૈ ત્વયાદ્ય તં પ્રાહ ભૂયઃ સુરશત્રુહન્તા

યદીહ માં યોદ્ધુમુપાગતો ઽસિ તત્ કમ્પેત તે હૃદયં કિમર્થમ્ ।
જ્વરાતુરસ્યેવ મુહુર્મુહુર્વૈ તન્નાસ્મિ યોત્સ્યે સહ કાતરેણ । ।
35.74 ઇત્યેવમુક્તો મધુસૂદનેન મુરુસ્તદા સ્વે હૃદયે સ્વહસ્તમ્ ।
કથં ક્વ કસ્યેતિ મુહુસ્તથોક્ત્વા નિપાતયામાસ વિપન્નબુદ્ધિઃ

હરિશ્ચ ચક્રં મૃદુલાઘવેન મુમોચ તદ્ધતકમલસ્ય શત્રોઃ ।
ચિચ્છેદ દેવાસ્તુ ગતવ્યથાભવન્ દેવં પ્રસંસન્તિ ચ પદ્મનાભમ્

એતત્ તવોક્તં મુરદૈત્યનાશનં કૃતં હિ યુક્ત્યા શિતચક્રપાણિના ।
અતઃ પ્રસિદ્ધિં સમુપાજગામ મુરારિરિત્યેવ વિભુર્નૃસિંહઃ