વામન પુરાણ · અધ્યાય 34

ઇતિ શ્રીવામ્નપુરાણે ત્રયસ્ત્રિંશોંઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
ક્વ ગતઃ શઙ્કરો હ્યાસીદ્યેનામ્બા નન્દિના સહ ।
અનધકં યોધયામાસ એતન્મે વક્તુમર્હસિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
યદા વર્ષસહસ્રં તુ મહામોહે સ્થિતો ઽભત્ ।
તદાપ્રભૃતિ નિસ્તેજાઃ ક્ષીણવીર્યઃ પ્રદૃશ્યતે

સ્વમાત્માનં નિરીક્ષ્યાથ નિસ્તેજોઙ્ગં મહેશ્વરઃ ।
તપોર્થાય તથા ચક્રે મતિં મતિમતાં વરઃ

સ મહાવ્રતમુત્પાદ્ય સમાશ્વાસ્યામ્બિકાં વિભુઃ ।
શૈલાદિં સ્થાપ્ય ગોપ્તારં વિચચાર મહીતલમ્

મહામુદ્રાર્પિતગ્રીવો મહાહિકુતકુણ્ડલઃ ।
ધારયાણઃ કટીદેશે મહાશઙ્ખસ્ય મેખલામ્

કપાલં દક્ષિણે હસ્તે સવ્યે ગૃહ્ય કમણ્ડલુમ્ ।
એકાહવાસી વૃક્ષે હિ શૈલસાનુનદીષ્વટન્

સ્થાનં ત્રૈલોક્યમાસ્થાય મૂલાહારો ઽમ્બુભોજનઃ ।
વાય્વાહારસ્તદા તસ્થૌ નવવરિષશતં ક્રમાત્

તતો વીટાં સુખે ક્ષિપ્ય નિરુચ્છ્વાસો ઽભવદ્ યતિઃ ।
વિસ્તૃતે હિમવત્પુષ્ઠે રમ્યે સમશિલાતલે

તતો વીટા વિદાર્યૈવ કપાલં પરમેષ્ઠનઃ ।
સાર્ચિષ્મતી જટામધ્યાન્નિષણ્ણા ધરણીતલે

વીટયા તુ પતન્ત્યાદ્રિર્દારિતઃ ક્ષ્માસમો ઽભવત્ ।
જાતસ્તીર્થવરઃ પુમ્યઃ કેદાર ઇતિ વિશ્રુતઃ

તતો હરો વરં પ્રાદાત્ કેદારાય વૃષધ્વજઃ ।
પુણ્યવૃદ્ધિકરં બ્રહ્મન્ પાપઘ્નં મોક્ષસાધનમ્

યે જલં તાવકે તીર્થે પીત્વા સંયમિનો નરાઃ

ષણ્માસાદ્ ધારયિષ્ન્તિ નિવૃત્તાઃ પરપાકતઃ ।
તેષાં હૃત્પઙ્કજેષ્વેવ મલ્લિઙ્ગં ભવિતા ધ્રુવમ્

ન ચાસ્ય પાપાભિરતિર્ભવિષ્યતિ કદાચન ।
પિતૄણામક્ષયં શ્રાદ્ધં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

સ્નાનદાનતપાંસીહ હોમજપ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
ભવિષ્યન્ત્યક્ષયા નૄણાં મૃતાનામપુનર્ભવઃ

એતદ્ વરં હરાત્ તીર્થં પ્રાપ્ય પુષ્ણાતિ દેવતાઃ ।
પુનાતિ પુંસાં કેદારસ્ત્રિનેત્રવચનં યથા

કેદારાય વરં દત્ત્વા જગમ ત્વરિતો હરઃ ।
સ્નાતું ભાનુસુતાં દેવીં કાલિન્દીં પાપનાશિનીમ્

તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા જગામાથ સરસ્વતીમ્ ।
વૃતાં તીર્થશતૈઃ પુણ્યૈઃ પ્લક્ષજાં પાપનાશિનીમ્

અવતીર્મસ્તતઃ સ્નાતું નિમગ્નશ્ચ મહામ્ભસિ ।
દ્રુપદાં નામ ગાયત્રીં જજાપાન્તર્જલે હરઃ

નિમગ્ને શઙ્કરે દેવ્યાં સરસ્વત્યાં કલિપ્રિય ।
સાગ્રાઃ સંવત્સરો જાતો ન ચોન્મજ્જત ઈશ્વરઃ

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મન્ ભુવનાઃ સપ્ત સાર્ણવાઃ ।
ચેલુઃ પેતુર્ધરણ્યાં ચ નક્ષત્રાસ્તારકૈઃ સહ

આસનેભ્યઃ પ્રચલિતા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
સ્વસ્ત્યસ્તુ લોકેભ્ય ઇતિ જપન્તઃ પરમર્ષયઃ

તતઃ ક્ષુબ્ધેષુ લોકેષુ દેવા બ્રહ્માણમાગમન્ ।
દૃષ્ટ્વોચુઃ કિમિદં લોકાઃ ક્ષુબ્ધાઃ સંશયમાગતાઃ

તાનાહ પદ્મસંભૂતો નૈતદ્ વેદ્મિ ચ કારણમ્ ।
તદાગચ્છત વો યુક્તં દ્રષ્ટું ચક્રગદાધરમ્

પિતામહેનૈવમુક્તા દેવાઃ શક્રષુરોગમાઃ ।
પિતામહં પુરસ્કૃત્ય મુરારિસદનં ગતાઃ

નારદ ઉવાચ ।
કો ઽસૌ સુરારિર્દેવર્ષે દેવો યક્ષો નુ કિન્નરઃ ।
દૈત્યો રાક્ષસો વાપિ પાર્થિવો વા તદુચ્યતામ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
યો ઽસૌ મુરારિર્દેવર્ષે દેવો યક્ષો નુ કિન્નરઃ ।
દૈત્યો રાક્ષસો વાપિ પાર્થિવો વા તદુચ્યતામ્

નારદ ઉવાચ ।
યૌઽસૌ મુર ઇતિ ખ્યાતઃ કસ્ય પુત્રઃ સ ગીયતે ।
કથં ચ નહતઃ સંખ્યે વિષ્ણુના તદ્ વદસ્વ મે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શ્રુયતાં કથયિષ્યામિ મુરાસુરનિબર્હણમ્ ।
વિચિત્રમિદમાખ્યાનં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્

કશ્યપસ્યૌરસઃ પુત્રો મુરો નામ દનુદ્ભવઃ ।
સ દદર્શ રણે શસ્તાન્ દિતિપુત્રાન્ સુરોત્તમૈઃ

તતઃ સ મરણાદ્ ભીતસ્તપ્ત્વા વર્ષગણાન્બહૂન્ ।
આરાધયામાસ વિભું બ્રહ્માણમપરાજિતમ્

તતો ઽસ્ય તુષ્ટો વરદઃ પ્રાહ વત્સ વરં વૃણુ ।
સ ચ વવ્રે વરં દૈત્યો વરમેનં પિતામહાત્

યં યં કરતલેનાહં સ્પૃશેયં સમરે વિભો ।
સ સ મદ્ધસ્તસંસ્પૃષ્ટસ્ત્વમરો ઽપિ મરત્વતઃ

બાઢમિત્યાહ ભગવાન્ બ્રહ્મ લોકપિતામહઃ ।
તતો ઽભ્યાગાન્મહાતેજા મુરઃ સુરગિરિં બલી

સમેત્યાહ્વયતે દેવં યક્ષં કિન્નરમેવ વા ।
ન કશ્ચિદ્ યુયુધે તેન સમં દૈત્યેન નારદ

તતો ઽમરાવતીં ઋદ્ધઃ સ ગત્વા શક્રમાહ્વયત્ ।
ન ચાસ્ય સહ યોદ્ધું વૈ મતિં ચક્રે પુરન્દરઃ

તતઃ સ કરમુદ્યમ્ય પ્રવિવેશામરાવતીમ્ ।
પ્રવિશન્તં ન તં કશ્ચિન્નિવારયિતુમુત્સહેત્

સ ગત્વા શક્રસદનં પ્રોવાચેન્દ્રં મુરસ્તદા ।
દેહિ યુદ્ધં સહસ્રાક્ષ નો ચેત્ સ્વર્ગં પરિત્યજ

ઇત્યેવમુક્તો મુરુણા બ્રહ્મન્ હરિહયસ્તદા ।
સ્વર્ગરાજ્યં પરિત્યજ્ય ભૂચરઃ સમજાયત

તતો ગજેન્દ્રકુલિશૌ હૃતૌ શક્રસ્ય શત્રુણા ।
સકલત્રો મહાતેજાઃ સહ દેવૈઃ સુતેન ચ

કાલિન્દાયા દક્ષિમે કૂલે નિવેશ્ય સ્વપુરં સ્થિતઃ ।
મુરુશ્ચાપિ મહાભોગાન્ બુભુજે સ્વર્ગસંસ્થિતઃ

દાનવાશ્ચાપરે રૌદ્રા મયતારપુરોગમાઃ ।
મુરમાસાદ્ય મોદન્તે સ્વર્ગે સુકુતિનો યથા

સ કદાચિન્મહીપૃષ્ઠં સમાયાતો મહાસુરઃ ।
એકાકી કુઞ્જરારૂઢં સરયૂં નિમ્નગાં પ્રતિ

સ સરય્વાસ્તટે વીરં રાજાનં સૂર્યવંશજમ્ ।
દદૃશો રઘુનામાનં દીક્ષિતં યજ્ઞકર્મણિ

તમુપોત્યાવ્રવીદ્ દૈત્યો યુદ્ધં મે દીયતામિતિ ।
નો ચેન્નિવર્તતાં યજ્ઞો નેષ્ટવ્યા દેવતાસ્ત્વયા

તમુપેત્ય મહાતેજા મિત્રાવરુમસંભવઃ ।
પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ બ્રહ્મન્ વસિષ્ઠસ્તપતાં વરઃ

કિં તે જિતૈર્નરૈર્દૈત્ય અજિતાનનુશાસય ।
પ્રહર્તુમિચ્છસિ યદિ તં નિવારય ચાન્તકમ્

સ બલી શાસનં તુભ્યં ન કરોતિ મહાસુર ।
તસ્મિઞ્જિતે હિ વિજિતં સર્વં મન્યસ્વ ભૂતલમ્

સ તદ્ વસિષ્ઠવચનં નિશમ્ય દનુપુઙ્ગવઃ ।
જગામ ધર્મરાજાનં વિજેતું દણ્ડપાણિનમ્

તમાયાન્તં યમઃ શ્રુત્વા મત્વાવધ્યં ચ સંયુગે ।
સ સમારુહ્ય મહિષં કેશવાન્તિકમાગમત્

સમેત્ય ચાભિવાદ્યૈનં પ્રોવાચ મુરચેષ્ટિતમ્ ।
સ ચાહ ગચ્છ મામદ્ય પ્રેપયસ્વ મહાસુરમ્

સ વાસુદેવવચનં શ્રુત્વાભ્યાગાત્ ત્વરાન્વિતઃ ।
એતસ્મિન્નન્તરે દૈત્યઃ સંપ્રાપ્તો નગરીં મુરઃ

તમાગતં યમઃ પ્રાહ કિં મુરો કર્ત્તુમિચ્છસિ ।
વદસ્વ વચનં કર્ત્તા ત્વદીયં દાનવેશ્વર

મુરુરુવાચ ।
યમ પ્રજાસંયમાનન્નિવૃત્તિં કર્ત્તુમર્હસિ ।
નો ચેત્ તવાદ્ય છિત્ત્વાહં મૂર્ધાનં પાતયે ભુવિ

તમાહ ધર્મરાડ્ બ્રહ્મન્ યદિ માં સંયમાદ્ ભવાન્ ।
ગોપાયતિ મુરો સત્યં કરિષ્યે વચનં તવ।છ ।
34.55 મુરસ્તમાહ ભવતઃ કઃ સંયન્તા વદસ્વ મામ ।
અહમેન પરાજિત્ય વારયામિ ન સંશયઃ

યમસ્તં પ્રાહં માં વિષ્ણુર્દેવશ્ચક્રગદાધરઃ ।
શ્વેતદ્વીપનિવાસી યઃ સ માં સંયમતે ઽવ્યયઃ

તમાહ દૈત્યશાર્દૂલઃ ક્વાસૌ વસતિ દુર્જયઃ ।
સ્વયં તત્ર ગમિષ્યામિ તસ્ય સંયમનોદ્યતઃ

તમુવાચ યમો ગચ્છ ક્ષીરોદં નામ સાગરમ્ ।
તત્રાસ્તે ભગવાન્ વિષ્ણુર્લોકનાથો જગન્મયઃ

મુરસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય પ્રાહ ગચ્છામિ કેશવમ્ ।
કિં તુ ત્વયા ન તાવદ્ધિ સંયમ્યા ધર્મ માનવાઃ

સ પ્રાહ ગચ્છ ત્વં તાવત્ પ્રવર્તિષ્યે જયં પ્રતિ ।
સંયન્તુર્વા યથા સ્યાદ્ધિ તતો યુદ્ધં સમાચર

ઇત્યેવામુક્ત્વા વચનં દુગ્ધાબ્ધિમગમન્મુરઃ ।
યત્રાસ્તે શેષપર્યઙ્કે ચતુર્મૂર્તિર્જનાર્દનઃ

નારદ ઉવાચ ।
ચતુર્મૂર્ત્તિઃ કથં વિષ્ણુરેક એવ નિગદ્યતે ।
સર્વગત્વાત્ કથમપિ અવ્યક્તત્વાચ્ચ તદ્વદ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
અવ્યક્તઃ સર્વગો ઽપીહ એક એવ મહામુને ।
ચતુર્મૂર્તિર્જગન્નાથો યતા બ્રહ્મંસ્તથા શૃણુ

અપ્રતર્ક્યમનિર્દેશ્યં શુક્લં શાન્તં પરં પદમ્ ।
વાસુદેવાખ્યમાવ્યક્તં સ્મૃતં દ્વાદશપત્રકમ્

નારદ ઉવાચ ।
કથં શુક્લં કથં શાન્તમપ્રતર્ક્યમનિન્દિતમ્ ।
કાન્યસ્ય દ્વાદશૈવોક્તા પત્રકા તાનિ મે વદ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શૃણુષ્વ ગુહ્યં પરમં પરમેષ્ઠિપ્રભાષિતમ્ ।
શ્રતં સનત્કુમારેમ તેનાખ્યાતં ચ તન્મમ

નારદ ઉવાચ ।
કો ઽયં સનત્કુમારેતિ યસ્યોક્તં બ્રહ્મણા સ્વયમ્ ।
તવાપિ તેન ગદિતં વદ મામનુપૂર્વશઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
ધર્મસ્ય ભાર્યાહિંસાખ્યા તસ્યાં પુત્રચતુષ્ટયમ્ ।
સંજાતં મુનિસાર્દુલ યોગશાસ્ત્રવિચારકમ્

જ્યેષ્ઠઃ સનત્કુમારો ઽભૂદ્ દ્વિતીયશ્ચ સનાતનઃ ।
તૃતીયઃ સનકો નામ ચતુર્થશ્ચ સનન્દનઃ

સાંખ્યેવેત્તારમપરં કપિલં વોઢુમાસુરિમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પઞ્ચશિખં શ્રેષ્ઠં યોગયુક્તં તપોનિધિમ્

જ્ઞાનયોગં ન તે દદ્યુર્જ્યાયાંસો ઽપિ કનીયસામ્ ।
માનમુક્તં મહાયોગં કપિલાદીનપાસતઃ

સનત્કુમારશ્ ચાભ્યેત્ય બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્ ।
અપૃચ્છદ્ યોગવિજ્ઞાનં તમુવાચ પ્રજાપતિઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
કથયિષ્યામિ તે સાધ્ય યદિ પુત્રત્વમિચ્છસિ ।
યસ્ય કસ્ય ન વક્તવ્યં તત્સત્યં નાન્યથેતિ હિ

સનત્કુમાર ઉવાચ। ।
પુત્ર એવાસ્મિ દેવેશ યતઃ શિષ્યો ઽસ્મ્યહં વિભો ।
ન વિસેષો ઽસ્તિ પુત્રસ્ય શિષ્યસ્ય ચ પિતામહ

બ્રહ્મોવાચ ।
વિશેષઃ શિષ્યપુત્રાભ્યાં વિદ્યતે ધર્મનન્દન ।
ધર્મકર્મસમાયોગે તથાપિ ગદતઃ શ્રુણુ

પુન્નામ્નો નરકાત્ ત્રાતિ પુત્રસ્તેનેહ ગીયતે ।
સેષપાપહરઃ શિષ્ય ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ।
કો ઽયં પુન્નામકો દેવ નરકાત્ ત્રાતિ પુત્રકઃ ।
કસ્માચ્છેષં તતઃ પાપં હરેચ્છિષ્યશ્ચ તદ્વદ

બ્રહ્મોવાચ ।
એતત્ પુરાણં પરમં મહર્ષે યોગાઙ્ગયુક્તં ચ સદૈવ યચ્ચ ।
તથૈવ ચોગ્રં ભયહારિ માનવં વદામિ તે સાધ્ય નિશામયૈનમ્