वामन पुराण · अध्याय 35

इति श्रीवामनपुराणे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः
ब्रह्मोवाच ।
परदाराभिगमनं पापीयांसोपसेवनम् ।
पारुष्यं सर्वभूतानां प्रथमं नरकं स्मृतम्

फलस्तेयं महापापं फलहीनं तथाटनम् ।
छेदनं वृक्षजातीनां द्वितीयं नरकं स्मृतम्

वर्ज्यादानं तथा दुष्टमवध्यवधबन्धनम् ।
विवादमर्थहेतूत्थं तृतीयं नरकं स्मृतम्

भयदं सर्वसत्त्वानां भवभूति विनाशनम् ।
भ्रंशनं निजधर्माणां चतुर्थं नरकं स्मृतम्

मारणं मित्रकौटिल्यं लिथ्याभिशपनं च यत् ।
मिष्टौकाशनमित्युक्तं पञ्चमं तु नृपाचनम्

यन्त्रः फलादिहरणं यमनं योगनाशनम् ।
यानयुग्यस्य हरणं षष्ठमुक्तं नृपाचनम्

राजभागहरं मूढं राजजायानिषेवणम् ।
राज्ये त्वहितकारित्वं सप्तमं निरयं स्मृतम्

लुब्धत्वं लोलुपत्वं च लब्धधर्मार्थनाशनम् ।
लालासंकीर्णमेवोक्तमष्टमं नरकं स्मृतम्

विप्रोष्यं ब्रह्महरणं ब्राह्मणानां विनिन्दनम् ।
विरोधं बन्धुभिश्चोक्तं नवमं नरपाचनम्

शिष्टाचारविनाशं च शिष्टद्वेषं शिशोर्वधम् ।
शास्त्रस्तेयं धर्मनाशं दशमं परिकीर्तितम्

षडङ्गनिधनं घोरं षाङ्गुण्यप्रतिषेधनम् ।
एकादशममेवोक्तं नरकं सद्भिरुत्तमम्

सत्सु नित्यं सदा वैरमनाचारमसत्क्रिया ।
संस्कारपरिहीनत्वमिदं द्वादशमं स्मृतम्

हानिर्धर्मार्थकामनामपवर्गस्य हारणम् ।
संभेदः संविदामेतत् त्रयोदशममुच्यते

कृपणं धर्महीनं च यद् वर्ज्यं यच्च वह्निदम् ।
चतुद्र्दशममोवोक्तं नरकं तद् विगर्हितम्

अज्ञानं चाप्यमुयत्वमशौचमशुभावहम् ।
स्मृतं तत् पञ्चदशममस्त्यवचनानि च

आलस्यं वै षोडशममाक्रोशं च विशेषतः ।
सर्वस्य चाततायित्वलमावासेष्वग्निदीपनम्

इच्छा च परदारेषु नरकाय निगद्यते ।
ईर्षर्याभावश्च सत्येषु उद्धृत्तं तु विगर्हितम्

एतैस्तु पापैः पुरुषः पुन्नमाद्यैर्न संशयः ।
संयुक्तः प्रीणयेद् देवं संतत्या जगतः पतिम्

प्रीतः सृष्ट्या तु शुभया स पापाद्येन मुच्यते ।
पुंनामनरकं घोरं विनाशयति सर्वतः

एतस्मात् कारणात् साध्य सुतः पुत्रेति गद्यते ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि शेषपापस्य लक्षणम्

ऋमं देवर्षिभूतानां मनुष्याणां विशेषतः ।
पितृणां च द्विजश्रेष्ठ सर्वर्वणेषु चैकता

ओङ्कारादपि निर्वृत्तिः पापकार्यकृतश्च यः ।
मत्स्यादश्च महापापमगम्यागमनं तथा

घृतादिविक्रयं घोरं चण्डालादिपरिग्रहः ।
स्वदोषाच्छादनं पापं परदोषप्रकाशनम्

मत्सरित्वं वाग्दुष्टत्वं निष्टुरत्वं तथा परम् ।
टाकित्वं तालवादित्वं नाम्ना वाचाप्यधर्मजम्

दारुणत्वमधार्मिक्यं नरकावहमुच्यते ।
एतैश्च पापैः संयुक्तः प्रीणयेद् यदि शङ्करम्

ज्ञानाधिरमशेषेण शेषपापं जयेत् ततः ।
शारीरं वाचिकं यत् तु मानसं कायिकं तथा

पितृमातृकृतं यच्च कृतं यच्चाश्रितैर्नरैः ।
भ्रातृभिर्बान्धवैश्चापि तस्मिन् जन्मनि धर्मज

तत्सर्वं विलयं याति स धर्मः सुतशिष्ययोः ।
विपरीते भवेत् साध्य विपरीतः पदक्रमः

तस्मात् पुत्रश्च शिष्यश्च विधातव्यौ विपश्चिता ।
एतदर्थमभिध्याय शिष्याच्छ्रेष्ठतरः सुतः ।
सेषात् तारयते शिष्यः सर्वतो ऽपि हि पुत्रकः

पुलस्त्य उवाच ।
पितामहवचः श्रुत्वा साध्यः प्राह तपोधनः ।
त्रिः सत्यं तव पुत्रो ऽहं देव योगं वदस्व मे

तमुवाच महायोगी त्वन्मातापिररौ यदि ।
दास्येते च ततः सूनुर्दायादो मे ऽसि पुत्रक

सनत्कुमारः प्रोवाच दायादपरिकल्पना ।
येयं हि भवता प्रोक्ता तां मे व्याख्यातुमर्हसि

तदुक्तं साध्यमुख्येन वाक्यं श्रुत्वा पितामहः ।
प्राह प्रहस्य भगवान् क्श्रुणु वत्सेति नारद

ब्रह्मोवाच ।
औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।
गुढोत्पन्नो ऽपविद्धश्च दायादा बान्धवास्तु षट्

अमीषु षट्पु पुत्रेषु ऋमपिण्डधनक्रियाः ।
गोत्रस्म्यं कुले वृत्तिः प्रतिष्ठ शाश्वती तथा

कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा ।
स्वयेदत्तः पारशवः षडदायादबन्धवाः

अमीभिरृणपिण्डादिकथा नैवेह विद्यते ।
नामधारका एवेह न गोत्रकुलसंमताः

तत् तस्य वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणः सनकाग्रजः ।
उवाचैषां विशेषं मे ब्रह्मन् व्याख्यातुमहसि

ततो ऽब्रवीत् सुरपतिर्विशेषं शृणु पुत्रक ।
औरसो यः स्वयं जातः प्रतिबिम्बमिवात्मनः

क्लीबोन्मत्ते व्यसनिनि पत्यौ तस्याज्ञया तु या ।
भार्या ह्यनातुरा पुत्रं जनयेत् क्षेत्रजस्तु सः

मातापितृभ्यां यो दत्तः स दत्तः परिगीयते ।
मित्रपुत्रं मित्रदत्तं कृत्रिमं प्राहुरुत्तमाः

न ज्ञायते गृहे केन जातस्त्विति स गूञकः ।
बाह्मतः स्वयमानीतः सो ऽपविद्धः प्रकीर्तितः

कन्याजातस्तु कानीनः सगर्भोढः सहोकः ।
मूल्यैर्गृहीतः क्रीतः स्याद् द्विविधः स्यात् पुनर्भवः

दत्त्वैकस्य च या कन्या हृत्वान्यस्य प्रदीयते ।
तज्जालस्तनयो ज्ञेयो लोके पौनर्भवो मुने

दुर्भिक्षे व्यसने चापि येनात्मा विनिवेदितः ।
स स्वयन्दत्त इत्युस्तथान्यः कारणान्तरैः

ब्राह्मणस्य सुतः शूद्रयां जायते यस्तु सुव्रत ।
ऊढायां वाप्यनूढायां स पारशव उच्यते

एतस्मात् कारणात् पुत्र न स्वयं दातुमर्हसि ।
स्वमात्मानं गच्छ शीघ्रं पितरौ समुपाह्वय

ततःस मातापितरौ सस्मार वचनाद् विभोः ।
तावाजग्मतुरीशानं द्रष्टुं वै दम्पती मुने

धर्मो ऽहिंसा च देवेशं प्रणिपत्य न्यषीदताम् ।
उपविष्टौ सुखासीनौ साध्यो वचनमब्रवीत्

सनत्कुमार उवाच ।
योगं जिगमिषुस्तात व्रह्माणं समचूचुदम् ।
स चोक्तवान् मां पुत्रार्थे तस्मात् त्वं दातुमर्हसि

तावेवमुक्तौ पुत्रेण योगाचार्यं पितामहम् ।
उक्तवन्तौ प्रभो ऽयं हि आवयोस्तनयस्तव

अद्यप्रभृत्ययं पुत्रस्तव ब्रह्मन् भविष्यति ।
इत्युक्त्वा जग्मतुर्सूर्ण येनैवाब्यागतौ यथा

पितामहो ऽपि तं पुत्रं साध्यं सद्धिनयान्वितम् ।
सनत्कुमारं प्रोवाच योगं द्वादशपत्रकम्

शिखासंश्थं तु ओङ्कारं मेषो ऽस्य शिरसि स्थितः ।
मासो वैशाखनामा च प्रथमं पत्रकं स्मृतम्

नकारो मुखसंस्थो हि वृषस्तत्र प्रकीर्तितः ।
ज्येष्ठमासाश्च तत्पत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम्

मोकारो भुजयोर्युग्मं मिथुनस्तत्र संस्थितः ।
मासो आषाढनामा च तृतीयं पत्रकं स्मृतम्

भकारं नेत्रयुगलं तत्र कर्कटकः स्थितः ।
मासः श्रावण इत्युक्तश्चतुर्थं पत्रकं स्मृतम्

गकारं हृदयं प्रोक्तं सिंहो वसति तत्र च ।
मासो भाद्रस्तथा प्रोक्तः पञ्चमं पत्रकं स्मृतम्

वकारं कवचं विद्यात् कन्या तत्र प्रतिषिठता ।
मासश्चाश्वयुजो नाम ष्ष्ठं तत् पत्रकं स्मृतम्

तेकारमस्त्रग्रामं च तुलाराशिः कृताश्रयः ।
मासश्च कार्तिको नाम सप्तमं पत्रकं स्मृतम्

वाकारं नाभिसंयुक्तं स्थितस्तत्र तु वृश्चिकः ।
मासो मार्गशिरो नाम त्वष्टमं पत्रकं स्मृतम्

सुकारं जघनं प्रोक्तं तत्रस्थश्च धनुर्धरः ।
पौषति गदितो मासो नवमं परिकीर्तितम्

देकारश्चोरुयुगलं मकरो ऽप्यत्र संस्थितः ।
माघो निगदितो मासः पत्रकं दशमं स्मृतम्

वाकारो जनुयुग्मं च कुम्भस्तत्रादिसंस्थितः ।
पत्रकं फाल्गुनं प्रोक्तं तदेकादशमुत्तमम्

पादौ यकारो मीनो ऽपि स चैत्रे वसते मुने ।
इदं द्वादशमं प्रोक्तं पत्रं वै केशवस्य हि

द्वादशारं तथा चक्रं षष्णाभि द्वियुतं तथा ।
त्रिव्यूहमेकमूर्तिश्च तथोक्तः परमेश्वरः

एतत् तवोक्तं देवस्य रूपं द्वादशपत्रकम् ।
यस्मिन् ज्ञाते मुनिश्रेष्ठ न भूयो मरणं भवेत्

द्वितीयमुक्तं सत्त्वाढ्यं चतुर्वर्णं चतुर्मुखम् ।
चतुर्बाहुमुदाराङ्गं श्रीवत्सधरमव्ययम्

तृतीयस्तमसो माम शेषमूर्तिः सहस्रपात् ।
सहस्रवदनः श्रीमान् प्रजाप्रलयकारकः

चतुर्थो राजसो नाम रक्तवर्णश्चतुर्मुखः ।
द्विभुजो धारयन् मालं सृष्टिकृच्चादिपूरुषः

अव्याक्तात् मभवन्त्येते त्रयो व्यक्ता महामुने ।
अतो मरीचिप्रमुखास्तथान्ये ऽपि सहस्रशः

एतत् तवोक्तं मुनिवर्य रूपं विभोः पुराणं मतिपुष्टिवर्धनम् ।
चुतुर्भुजं तं स मुरुर्दुरात्मा कृतान्तवाक्यात् पुनराससाद

तमागतं प्राह मुने मधुघ्नः प्राप्तो ऽसि केनासुर कारणेन ।
स प्राह योद्धुं सह वै त्वयाद्य तं प्राह भूयः सुरशत्रुहन्ता

यदीह मां योद्धुमुपागतो ऽसि तत् कम्पेत ते हृदयं किमर्थम् ।
ज्वरातुरस्येव मुहुर्मुहुर्वै तन्नास्मि योत्स्ये सह कातरेण । ।
35.74 इत्येवमुक्तो मधुसूदनेन मुरुस्तदा स्वे हृदये स्वहस्तम् ।
कथं क्व कस्येति मुहुस्तथोक्त्वा निपातयामास विपन्नबुद्धिः

हरिश्च चक्रं मृदुलाघवेन मुमोच तद्धतकमलस्य शत्रोः ।
चिच्छेद देवास्तु गतव्यथाभवन् देवं प्रसंसन्ति च पद्मनाभम्

एतत् तवोक्तं मुरदैत्यनाशनं कृतं हि युक्त्या शितचक्रपाणिना ।
अतः प्रसिद्धिं समुपाजगाम मुरारिरित्येव विभुर्नृसिंहः