વામન પુરાણ · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે દ્વિતીયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતઃ કરતલે રુદ્રઃ કપાલે દારુણે સ્થિતે ।
સંતાપમગમદ્ બ્રહ્મંશ્ચિન્તયા વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ

તતઃ સમાગતા રૌદ્રા નીલાઞ્ચનચયપ્રભા ।
સરક્તમૂર્દ્ધજા ભીમા બ્રહ્મહત્યા હરાન્તિકમ્

તામાગતાં હરો દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ વિકરાલિનીમ્ ।
કાસિ ત્વમાગતા રૌદ્રે કેનાપ્યર્થેન તદ્વદ

કપાલિનમથોવાચ બ્રહ્મહત્યા સુદારુણા ।
બ્રહ્મવધ્યાસ્મિ સંપ્રાપ્તાં માં પ્રોતીચ્છ ત્રિલોચન

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં બ્રહ્મહત્યા વિવેશ હ ।
ત્રિશૂલપાણિનં રુદ્રં સંપ્રતાપિતવિગ્રહમ્

બ્રહ્ણહત્યાભિભૂતશ્ચ શર્વો બદરિકાશ્રમમ્ ।
આગચ્છન્ન દદર્શાથ નરનારાયણાવૃષી

અદૃષ્ટ્વા ધર્મતનયૌ ચિન્તાશોકસમન્વિતઃ ।
જગામ યમુનાં સ્નાતું સાપિ શુષ્કજલાભવત્

કાલિન્દીં શુષ્કસલિલાં નિરીક્ષ્ય વૃષકેતનઃ ।
પ્લક્ષજાં સ્નાતુમગમદન્તર્દ્ધાનં ચ સા ગતા

તતોનુ પુષ્કરારણ્યં માગધારણ્યમેવ ચ ।
સૈન્ધવારણ્યમેવાસૌ ગત્વા સ્નાતો યથેચ્છયા

તથૈવ નૈમિષારણ્યં ધર્મારણ્યં તથેશ્વરઃ ।
સ્નાતો નૈવ ચ સા રૌદ્રા બ્રહ્મહત્યા વ્યમુઞ્ચત

સરિત્સુ તીર્થેષુ તથાશ્રમેષુ પુણ્યેષુ દેવાયતનેષુ શર્વઃ ।
સમાયુતો યોગયુતો ઽપિ પાપાન્નાવાપ મોક્ષં જલદધ્વજો ઽસૌ

તતો જગામ નિર્વિણ્ણઃ શઙ્કરઃ કુરુજાઙ્ગલમ્ ।
તત્ર ગત્વા દદર્શાથ ચક્રપાણિં ખગધ્વાજમ્

તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા હરઃ સ્તોત્રમુદીરયત્

હર ઉવાચ ।
નમસ્તે દેવતાનાથ નમસ્તે ગરુડધ્વજ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણે વાસુદેવ નમો ઽસ્તુ તે

નમસ્તે નિર્ગુણાનન્ત અપ્રર્ક્યાય વેધસે જ્ઞાનાજ્ઞાન નિરાલમ્બ સર્વાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

રજોયુક્ત નમસ્તે ઽસ્તુ બ્રહ્મમૂર્તે સનાતન ।
ત્વયા સર્વમિદં નાથ જગત્સૃષ્ટં ચરાચરમ્

સત્ત્વાધિષ્ઠિત લોકેશ વિષ્ણુમૂર્તે અધોક્ષજ ।
પ્રજાપાલ મહાબાહો જનાર્દન નમો ઽસ્તુ તે

તમોમૂર્ત્તે અહં હ્યેષ ત્વદંશક્રોધસંભવઃ ।
ગુણાભિયુક્ત દેવેશ સર્વવ્યાપિન્ નમો ઽસ્તુ તે

ભૂરિયં ત્વં જગન્નાથ જલામ્બરહુતાશનઃ ।
વાયુર્બુદ્ધિર્મનશ્ ચાપિ શર્વરી ત્વં નમો ઽસ્તુ તે

ધર્મો યજ્ઞસ્તપઃ સત્યટમહિંસા શૌચમાર્જવમ્ ।
ક્ષમા દાનં દયા લક્ષમીર્બ્રહ્મચર્યં ત્વમીશ્વર

ત્વં સાઙ્ગાશ્ચતુરો વેદાસ્ત્વં વેદ્યો વેદપારગઃ ।
ઉપવેદા ભવાનીશ સર્વો ઽસિ ત્વં નમો ઽસ્તુ તે

નમો નમસ્તે ઽચ્યુતત ચક્રપાણે નમો ઽસ્તુ તે માધવ મીનમૂર્તે ।
લોકે ભવાન્ કારુણિકો મતો મે ત્રાયસ્વ માં કેશ્વ પાપબન્ધાત્

મમાશુભં નાશય વિગ્રહસ્થં યદ્ બ્રહ્મહત્યાભિભવં બભૂવ ।
દગ્ધો ઽસ્મિ નષ્ટો ઽસ્મ્યસમીક્ષ્યકારી પુનીહિ તીર્થો ઽસિ નમો નમસ્તે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્થં સ્તુતશ્ચક્રધરઃ શઙ્કરેણ મહાત્મના ।
પ્રોવાચ ભગવાન્ વાક્યં બ્રહ્મહત્યાક્ષયાય હિ

હિરિરુવાચ ।
મહેશ્વર શૃણુષ્વેમાં મમ વાચં કલસ્વનામ્ ।
બ્રહ્મહત્યાક્ષયકરીં શુભદાં પુણ્યવર્ધનીમ્

યો ઽસૌ પ્રાઙ્મણ્ડલે પુણ્યે મદંશપ્રભવો ઽવ્યયઃ ।
પ્રયાગે વસતે નિત્યં યોગશાયીતિ વિશ્રુતઃ

ચરણાદ્ દક્ષીણાત્ત્સ્ય વિનિર્યાતા સરિદ્વરા ।
વિશ્રુતા વરણેત્વયેવ સર્વપાપહરા શુભા

સવ્યાદન્યા દ્વિતીયા ચ અસિરિત્યેવ વિશ્રુતા ।
તે ઉભે સરિચ્છ્રેષ્ઠે લોકપૂજ્યે બભૂવતુઃ

તાભ્યાં મધ્યે તુ યો દેશસ્તત્ક્ષેત્રં યોગશાયિનઃ ।
ત્રૈલોક્યપ્રવરં તીર્થં સર્વપાપપ્રમોચનમ્ ।
ન તાદૃશો ઽસ્તિ ગગને ન ભૂભ્યાં ન રસાતલે

તત્રાસ્તિ નગરી પુણ્યા ખ્યાતા વારાણસી શુભા ।
યસ્યાં હિ ભોગિનો ઽપીશ પ્રયાન્તિ ભવતો લયમ્

વિલાસિનીનાં રશનાસ્વનેન શ્રુતિસ્વનૈર્બ્રહ્મણપુઙ્ગવાનામ્ ।
શુચિસ્વરત્વં ગુરવો નિશમ્ય હાસ્યાદશાસન્ત મુહુર્મુહુસ્તાન્

વ્રજત્સુ યોષિત્સુ ચતુષ્પથેષુ પદાન્યલક્તારુણિતાનિ દૃષ્ટ્વા ।
યયૌ શશી વિસ્મયમેવ યસ્યાં કિંસ્વિત્ પ્રયાતા સ્થાલપદ્મિનીયમ્

તુઙ્ગનિ યસ્યાં સુરમન્દિરાણિ રુન્ધન્તિ ચન્દ્રં રજનીસુખેષુ ।
દિવાપિ સૂર્યં પવનાપ્લુતાભિર્દીર્ઘાભિરેવં સુપતાકિકાભિઃ

ભૃઙ્ગાશ્ચ યસ્યાં શશિકાન્તભિત્તૌ પ્રલોભ્યમાનાઃ પ્રતિબિમ્બિતેષુ ।
આલેશ્યયોષિદ્વિમલાનનાબ્જેષ્વીયુર્ભ્રમાન્નૈવ ચ પુષ્પકાન્તરમ્

પરિશ્રમશ્ચાપિ પરાજિતેષુ નરેષુ સંમોહનખેલનેન ।
યસ્યાં જસક્રીડનસંગતાસુ ન સ્ત્રીષુ સંભો ગૃહદીર્ઘોકાસુ

ન ચૈવ કશ્ચિત્ પરમન્દિરાણિ રુણદ્ધિ શંભો સહસા ઋતે ઽક્ષન્ ।
ન ચાબલાનાં તરસા પરાક્રમં કરોતિ યસ્યાં સુરતં હિ મક્ત્વા

પાશગ્રન્થિર્ગજેન્દ્રાણાં દાનચ્છેદો મદચ્યુતૌ ।
યસ્યાં માનમદૌ પુંસાં કરિણાં યૌવનાગમે

પ્રિયદોષાઃ સદા યસ્યાં કૌશિકા નેતરે જનાઃ ।
તારાગણે ઽકુલીનત્વં ગદ્યે વૃત્તચ્યુતિર્વિભો

ભૃતચિલુબ્ધા વિલાસિન્યો ભુજઙ્ગપરિવારિતાઃ ।
ચન્દ્રભૂષિતદેહાશ્ચ યસ્યાં ત્વમિવ શઙ્કર

ઈદૃશાયાં સુરેશાન વારાણસ્યાં મહાશ્રમે ।
વસતે ભવાંલ્લોલઃ સર્વપાપહરો રવિઃ

દશાશ્વમેધં યત્પ્રોક્તં મદંશો યત્ર કેશવઃ ।
તત્ર ગત્વા સુરશ્રેષ્ઠ પાપમોક્ષમવાપ્સ્યસિ

ઇત્યેવમુક્તો ગરુ.ડધ્વજેન વૃષધ્વજસ્તં શિરસા પ્રણમ્ય ।
જગામ વેગાદ્ ગરુડો યથાસૌ વારાણસીં પાપવિમોચનાય

ગત્વા સુપુણ્યાં નગરીં સુતીર્થાં દૃષ્ટ્વા ચ લોલં સદશશ્વમેધમ્ ।
સ્નાત્વા ચ તીર્થેષુ વિમુક્તપાપઃ સ કેશવં દ્રષ્ટુમુપાજગામ

કેશવં શઙ્કરો દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્યેદમબ્રવીત્ ।
તવત્પ્રસાદાદ્ હૃષીકેશ બ્રહ્મહત્યા ક્ષયં ગતા

નેદં કપાલં દેવેશ મદ્ધસ્તં પરિમુઞ્ચતિ ।
કારણં વેદ્મિ ન ચ તદેતન્મે વક્તુમર્હસિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
મહાદેવવચઃ શ્રુત્વા કેશવો વાક્યમબ્રવીત્ ।
વિદ્યતે કારણં રુદ્ર તત્સર્વં કથયામિ તે

યો ઽસૌ મમાગ્રતો દિવ્યો હ્રદઃ પદ્મોત્પલૈર્યુતઃ ।
એષ તીર્થવરઃ પુણ્યો દેવગન્ધર્વપૂજિતઃ

એતસ્મિન્પ્રવરે તીર્થે ક્નાનં શંભો સમાચર ।
સ્નાતમાત્રસ્ય ચાદ્યૈવ કપાલં પરિમોક્ષ્યતિ

તતઃ કપાલી લોકે ચ ખ્યાતો રુદ્ર ભવિષ્યસિ ।
કપાલમોચનેત્યેવં તીર્થં ચેદં ભવિષ્યતિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એવમુક્તઃ સુરેશેન કેશવેન મહેશ્વરઃ ।
કપાલમોચને સસ્નૌ વેદોસ્તવિધિના મુને

સ્નાતસ્ય તીર્થે ત્રિપુરાન્તકસ્ય પરિચ્યુતં હસ્તતલાત્ કપાલમ્ ।
નામ્ના બભૂવાથ કપાલમોચનં તત્તીર્થવર્યં ભગવત્પ્રસાદાત્