વામન પુરાણ · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ
તતસ્ત્રિનેત્રસ્ય ગતઃ પ્રાવૃટ્કાલો ઘનોપરિ ।
લોકાન્ન્દકરી રમ્યા શરત્ સમભવન્મુને

ત્યજન્તિ નીલામ્બુધરા નભસ્તલં વૃક્ષાંશ્ચ કઙ્કાઃ સરિતસ્તટાનિ ।
પદ્માઃ સુગન્ધં નિલયાનિ વાયસા રુરુર્વિષાણં કલુષં જલાશયઃ

વિકાસમાયન્તિ ત પઙ્કાજાનિ ચન્દ્રાંશવો ભાન્તિ લતાઃ સુપુષ્પાઃ ।
નન્દન્તિ હૃષ્ટાન્યપિ ગોકુલાનિ સન્તશ્ચ સંતોષમનુવ્રજન્તિ

સરસ્સુ પદ્મ ગગને ચ તારકા જલાશયેષ્વેવ તથા પયાંસિ ।
સતાં ચ ચિત્તં હિ દિશાં મુખૈઃ સમં વૈમલ્યમાયાન્તિ શશઙ્કકાન્તયઃ

એ તાદૃશે હરઃ કાલે મઘપૃષ્ઠાધિવાસિનીમ્ ।
સતીમાદાય શૈલેન્દ્રં મન્દરં સમુપાયયૌ

તતો મન્દરપૃષ્ઠે ઽસૌ સ્થિતઃ સમશિલાતલે ।
રરામ શંભુર્ભગવાન્ સત્યા સહ મહાદ્યુતિઃ

તતો વ્યતીતે શરદિ પ્રતિબુદ્ધે ચ કેશવે ।
દક્ષઃ પ્રજાપતિશ્રેષ્ઠો યષ્ટુમારભત ક્રતુમ્

દ્વાદશેવ સ ચાદિત્યાઞ્ શક્રાદીંશ્ ચ સુરોત્તમાન્ ।
સકશ્યપાન્ સમામન્ત્ર્ય સદસ્યાન્ સમચીકરત્

અરુન્ધત્ય ચ સહિતં વસિષ્ઠં શંસિતવ્રતમ્ ।
સહાનસૂયયાત્રિં ચ સહ ધૃત્યા ચ કૌશિકમ્

અહલ્યયા ગૌતમં ચ ભરદ્વાજમમાયયા ।
ચન્દ્રયા સહિતં બ્રહ્મન્નૃષિમઙ્ગીરસં તથા

આમન્ત્ર્ય કૃતાવાન્દક્ષઃ સદસ્યાન્ યજ્ઞસંસદિ ।
વિદ્વાન્ ગુણસંપન્નાન્ વેદવેદાડ્ગપારગાન્

ધર્મં ચ સ સમાહૂય ભાર્યયાહિંસયા સહ ।
નિમન્ત્ર્ય યજ્ઞવાટસ્ય દ્વારપાલત્વમાદિશત્

અરિષ્ટનેમિનં ચક્રે ઇધ્માહરણકારિણમ્ ।
ભૃગું ચ મન્ત્રસંસ્કારે સમ્યગ્ દક્ષં પ્રયુક્તવાન્

તથા ચન્દ્રમસં દેવં રોહિણ્યા સહિતં શુચિમ્ ।
ધનાનામાધિપત્યે ચ યુક્તવાન્ હિ પ્રજાપતિઃ

જામાતૃદુહિતૃશ્વૈવ દૌહિત્રાંશ્ચ પ્રજાપતિઃ ।
સશઙ્કરાં સતીં મુક્ત્વા મખે સર્વાન્ ન્યમન્ત્રયત્

નારદ ઉવાચ
કિમર્થં લોકપતિના ધનાધ્યક્ષો મહેશ્વરઃ ।
જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠો વરિષ્ઠો ઽપિ આદ્યો ઽપિ ન નિમન્ત્રિતઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ
જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠો વરિષ્ઠો ઽપિ આદ્યો ઽપિ ભગવાઞ્શિવઃ ।
કપાલીલિ વિદિત્વેશો દક્ષેણ ન નિમન્ત્રિતઃ

નારદ ઉવાચ
કિમર્થં દેવતાશ્રેષ્ઠઃ શૂલપાણિસ્ત્રિલોચનઃ કપાલી ભગવાઞ્જાતઃ કર્મણા કેન શઙ્કરઃ

શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા કથામેતાં પુરાતનીમ્ ।
પ્રોક્તમાદિપુરાણે ચ બ્રહ્મણાવ્યક્તમૂર્ત્તિના

પુરા ત્વેકાર્ણવં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
નષ્ટટન્દ્રાર્કનક્ષત્રં પ્રણષ્ટપવનાનલમ્

અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં ભાવાભાવવિવર્જિતમ્ ।
નિમગ્નુપર્વતતરુ તમોભૂતં સુદુર્દસમ્

તસ્મિન્ સ શેતે ભગવાન્ નિદ્રાં વર્ષસહસ્રિકીમ્ ।
રાત્ર્યન્તે સૃજતે લોકાન્ રાજસં રૂપાસ્થિતઃ

રાજસઃ પઞ્ચવદનો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
સ્રષ્ટા ચરાચરસ્યાસ્ય જગતો ઽદ્ભુતદર્શનઃ

તમોમયસ્તથૈવાન્યઃ સમુદ્ભૂતસ્ત્રિલોચનઃ ।
શૂલપાણિઃ કપર્દ્દી ચ અક્ષમાલાં ચ દર્શયન્

તતો મહાત્મા હ્યસૃજદહઙ્કારં સુદારુણમ્ ।
યેનાક્રાન્તાવ્ ઉભૌ દેવૌ તાવેવ બ્રહ્મશઙ્કરૌ

અહઙ્કારાવૃતો રુદ્રઃ પ્રત્યુવાચ પિતામહમ્ ।
કો ભવાનિહ સંપ્રાપ્તઃ કેન સૃષ્ટો ઽસિ માં વદ

પિતામહો ઽપ્યહઙ્કારાત્ પ્રત્યુવાચાથ કો ભવાન્ ।
ભવતો જનકઃ કો ઽત્ર જનની વા તદુચ્યતામ્

ઇત્યન્યોન્યં પુરા તાભ્યાં બ્રહ્મેશાભ્યાં કલિપ્રિય ।
પરિવાદો ઽભવત્ તત્ર ઉત્પત્તિર્ભવતો ઽભવત્

ભવાન્પ્યન્તરિક્ષં હિ જાતમાત્રસ્તદોત્પતત્ ।
ધારયન્નતુલાં વીણાં કુર્વન્ કિલકિલાધ્વનિમ્

તતો વિનિર્જિતઃ શંભુર્માનિના પદ્મયોનિના ।
તસ્થાવધોમુખો દીનો ગ્રહાક્રાન્તો યથા શશી

પરાજિતે લોકપતૌ દેવેન પરમેષ્ષિના ।
ક્રોધાન્ધકારિતં રુદ્રં પઞ્ચમો ઽથ મુખો ઽબ્રોવીત્

અહં તે પ્રતિજાનામિ તમોમૂર્તો ત્રિલોચન ।
દિગ્વાસા વૃષભારૂઢો લોકક્ષયકરો ભવાન્

ઇત્યુક્તાઃ શઙ્કરઃ ક્રુદ્ધો વદનં ઘોરચક્ષુષા ।
નિર્દગ્ધુકામસ્ત્વનિશં દદર્શ ભગવાનજઃ

તતસ્ત્રિનેત્રસ્ય સમુદ્ભવન્તિ વક્ત્રાણિ પઞ્ચાથ સુદર્શનાનિ ।
શ્વેતં ચ રક્તં કનકાવદાતં નીલં તથા પિઙ્ગજટં ચ શુભ્રમ્

વક્ત્રાણિ દૃષ્ટ્વાર્ઽકસમાનિ સદ્યઃ પૈતામહં વક્ત્રમુવાચ વાક્યમ્ ।
સમાહતસ્યાથ જલસ્ય બુદ્બુદા ભવન્તિ કિં તેષુ પરાક્રમો ઽસ્તિ

તચ્છ્રુત્વા ક્રોધયુક્તેન શઙ્કરેણ મહાત્મના ।
નખાગ્રેણ શિરશ્છિન્નં બ્રાહ્મં પરુષવાદિનમ્

તચ્છિન્નં શઙ્કરસ્યૈવ સવ્યે કરતલે ઽપતત્ ।
પતતે ન કદાચિચ્ચ તચ્છઙ્કરકરાચ્છિરઃ

અથ ક્રોધાવૃતેનાપિ બ્રહ્મણાદ્ભુવતકર્મણા ।
સૃષ્ટસ્તુ પુરુષો ધીમાન્ કવચી કુણ્ડલી શરી

ધનુષ્પાણિર્મહાબાહુર્બાણશક્તિધરો ઽવ્યયઃ ।
ચતુર્ભુજો મહાતૂણી આદિત્યસમદર્શનઃ

સ પ્રાહ ગચ્છ દુર્બુદ્ધે મા ત્વાં શૂલિન્ નિપાતયે ।
ભવાન્ પાપસમાયુક્તઃ પાપિષ્ઠં કો જિઘાંસતિ

ઇત્યુક્તાઃ શેકરસ્તેન પુરુષેણ મહાત્મના ।
ત્રપાયુક્તો જગામાથ રુદ્રો બદરિકાશ્રમમ્

નરનારાયણસ્થાનં પર્વતે હિ હિમાશ્રયે ।
સરસ્વતી યત્ર પુણ્યા સ્તન્દને સરિતાં વરા

તત્ર ગત્વા ચ તં દૃષ્ટ્વા નારાયણમુવાચ હ ।
ભિક્ષાં પ્રયચ્છ ભગવન્ મહાકાપાલિકો ઽસ્મિ ભોઃ

ઇત્યુક્તો ધર્મપુત્રસ્તુ રુદ્રં વચનમબ્રવીત્ ।
સવ્યં ભુજં તાડયસ્વ ત્રિશૂલેન મહેશ્વર

નારાયણવચઃ શ્રુત્વા ત્રિશૂલેન ત્રિલોચનઃ ।
સવ્યં નારાયણભુજં તાડયામાસ વેગવાન્

ત્રિશૂલાભિહતાન્માર્ગાત્ તિસ્રો ધારા વિનિર્યયુઃ ।
એકા ગગનમાક્રમ્ય સ્થિતા તારાભિમમ્ડિતા

દ્વિતીયા ન્યપતદ્ ભૂમૌ તાં જગ્રાહ તપોધનઃ ।
અત્રિસ્તસ્માત્ સમુદ્ભૂતો દુર્વાસાઃ શઙ્કરાંશતઃ

તૃતીયા ન્યપતદ્ ધારા કપાલે રૌદ્રદર્શને ।
તસ્માચ્છિશુઃ સમભવત્ સંનદ્ધકવચો યુવા

શ્યામાવદાતઃ શરચાપપાણિર્ ગર્જન્યથા પ્રાવૃષિ તોયદો ઽસૌ ।
ઇત્થં બ્રુવન્ કસ્ય વિશાતયામિ સ્કન્ધાચ્છિરસ્ તાલફલં યથૈવ

તં શકરો ઽભ્યેત્ય વચો વભાષે નરં હિ નારાયણબાહુજાતમ્ ।
નિપાતયૈનં નર દુષ્ટવાક્યં બ્રહ્માત્મજં સૂર્યશતપ્રકાશમ્

ઇત્યેવમુક્તઃ સ તુ શઙ્કરેણ આદ્યં ધનુસ્ત્વાજગવં પ્રસિદ્ધમ્ ।
જગ્રાહ તૂણાનિ તથાક્ષયાણિ યુદ્ધાય વીરઃ સ મતિં ચકાર

તતઃ પ્રયુદ્ધૌ સુભૃશં મહાબલૌ1 બ્રહ્માત્મજો બાહુભવશ્ચ શાર્વઃ ।
દિવ્યં સહસ્રં પરિવત્સરાણાં તતો હરો ઽભ્યેત્ય વિરઞ્ચિમૂચે

જિતસ્ત્વદીયઃ પુરુષઃ પિતામહ નરેણ દિવ્યદ્ભુતકર્મણા બલી ।
મહાપૃષત્કૈરભિપત્ય તાડિતસ્તદદ્ભુતં ચેહ દિશો દશૈવ

બ્રહ્મ તમીશં વચનં બભાષે નેહાસ્ય જન્માન્યજિતસ્ય શંભો ।
પરાજિતશ્ચેષ્યતે ઽસૌ ત્વદીયો નરો મદીયઃ પુરુષો મહાત્મા

ઇત્યેવમુક્તો વચનં ત્રિનેત્રશ્ચિક્ષેપ સૂર્યે પુરુષં વિરિઞ્ચેઃ ।
નરં નરસ્યૈવ તદા સ વિગ્રહે ચિક્ષેપ ધર્મપ્રભવસ્ય દેવઃ