વામન પુરાણ · અધ્યાય 13

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
સુકેશિરુવાચ ।
ભવદ્ભિરુદિતા ઘોરા પુષ્કરદ્વીપસંસ્થિતિઃ ।
જમ્બૂદ્વીપસ્ય સંસ્થાનં કથયન્તુ મહર્ષયઃ

ઋષય ઊચુઃ ।
જમ્બૂદ્વીપસ્ય સંસ્થાનં કથ્યમાનં નિસામય ।
નવભેદં સુવિસ્તીર્ણં સ્વર્ગસોક્ષફલપ્રદમ્

મધ્યે ત્વિલાવૃતો વર્ષો ભદ્રશ્વઃ પૂર્વતો ઽદ્ભુતઃ ।
પૂર્વ ઉત્તરતશ્ચાપિ હિરણ્યો રાક્ષસેશ્વર

પૂર્વદક્ષિણતશ્ચાપિ કિંનરો વર્ષ ઉચ્યતે ।
ભારતો દક્ષિણે પ્રોક્તો હરિર્દક્ષિણપશચિમે

પશ્ચિમે કેકુમાલશ્ચ રમ્યકઃ પશ્ચિમોત્તરે ।
ઉત્તરે ચ કુરુર્વર્ષઃ કલ્પવૃક્ષસમાવૃતઃ

પુણ્યા રમ્યા નવૈવૈતે વર્ષાઃ શાલકટઙ્કટ ।
ઇલાવૃતાદ્યા યે ચાષ્ટૌ વર્ષં મુક્ત્વૈવ ભારતમ્

ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા જરામૃત્યુભયં ન ચ ।
તેષાં સ્વાભાવિકી સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્યત્નતઃ ।
વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ નોત્તમાધમમધ્યમાઃ

યદેતદ્ ભારતં વર્ષં નવદ્વીપં નિસાચર ।
સાગરાન્તરિતાઃ સર્વે અગમ્યાશ્ચ પરસ્પરમ્

ઇન્દ્રીપઃ કસેરુમાંસ્તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ ।
નાગદ્વીપઃ કટાહશ્ચ સિંહલો વારુણસ્તથા

અયં તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ ।
કુમારાખ્યઃ પરિખ્યાતો દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરઃ

પૂર્વે કિરાતા યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્થિતાઃ ।
આન્ધ્રા દક્ષિમતે વીર તુરુષ્કાસ્ત્વપિ ચોત્તરે

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ સૂદ્રાશ્ચાન્તરવાસિનઃ ।
ઇજ્યાયુદ્ધવણિજ્યાદ્યૈઃ કર્મભિઃ કૃતપાવનાઃ

તેષાં સંવ્યવહારશ્ચ એભિઃ કર્મભિરિષ્યતે ।
સ્વર્ગાપવર્ગપ્રાપ્તિશ્ચ પુણ્યં પાપં તથૈવ ચ । ।
13.13 મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્ ઋક્ષપર્વતઃ ।
વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ

તથાન્યે શતસાહસ્રા ભૂધરા મધ્યવાસિનાઃ ।
વિસ્તારોચ્છ્રાયિણો રમ્યા વિપુલાઃ શુભસાનવઃ

કોલાહલઃ સવૈભ્રાજો મન્દરો દુર્દરાચલઃ ।
વાતન્ધમો વૈદ્યુતશ્ચ મૈનાકઃ સરસસ્તથા

તુઙ્ગપ્રસ્થો નાગગિરિસ્તથા ગોવર્ધનાચલઃ ।
ઉજ્જાયનઃ પુષ્પગિરિરર્બુદો રૈવતસ્તથા

ઋષ્યમૂકઃ સગોમન્તશ્ચિત્રકૂટઃ કૃતસ્મરઃ ।
શ્રીપર્વતઃ કોઙ્ગણશ્ચ શતશઽન્યે ઽપિ પર્વતાઃ

તૈર્વિમિશ્રા જનપદા મ્લેચ્છા આર્યાશ્ચ ભાગશઃ ।
તૈઃ પીયન્તે સરિચ્છ્રેષ્ઠા યાસ્તાઃ સમ્યઙ્ નિશામયઃ

સરસ્વતી પઞ્ચરૂપા કાલિન્દી સહિરણ્વતી ।
શતદ્રુશ્ચન્દ્રિકા નીલા વિતસ્તૈરાવતી કુહૂઃ

મધુરા હારરાવી ચ ઉશીરા ધાતુકી રસા ।
ગોમતી ધૂતપાપા ચ બાહુદા સદૃષદ્વતી

નિશ્ચિરા ગણ્ડકી ચિત્રા કૌશિકી ચ વધૂસરા ।
સરૂશ્ચ સલૌહિત્યા હિમવત્પાદનિઃસૃતાઃ

વેદસ્મૃતિર્વેદસિની વૃત્રઘ્ની સિન્ધુરેવ ચ ।
પર્ણાશા નન્દિની ચૈવ પાવની ચ મહી તથા

પારા ચર્મણ્વતી લૂપી વિદિશા વેણુમત્યપિ ।
સિપ્રા હ્યવન્તી ચ તથા પારિયાત્રાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ

શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મદા સુરસા કૃપા ।
મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટાપવાહિકા

ચિત્રોત્પલા વૈ તમસા કરમોદા પિશાચિકા ।
તથાન્યા પિપ્પલશ્રોણી વિપાશા વઞ્જુલાવતી

સત્સન્તજા શુક્તિમતી મઞ્જિષ્ઠા કૃત્તિસા વસુઃ ।
ઋક્ષપાદપ્રસૂતા ચ તથાન્યા બલવાહિની

શિવા પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા તાપી સનિષધાવતી ।
વેણ વૈતરણી ચૈવ સિનીવાહુઃ કુમુદ્વતી

તોયા ચૈવ મહાગૈરી દુર્ગન્ધા વાશિલાઃ તથા ।
વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાશ્ચ નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વેણા સરસ્વતી ।
તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા વાહ્યા કાવેરિરેવ ચ

દુગ્ધોદા નલિની રેવ વારિસેના કલસ્વના ।
એતાસ્ત્વપિ મહાનદ્યઃ સહ્યપાદવિનિર્ગતાઃ

કૃતમાલા તામ્રર્ણી વઢ્જુલા ચોત્પલાવતી ।
સિની ચૈવ સુદામા ચ શુક્તિમત્પ્રભવાસ્ત્વિમાઃ

સર્વાઃ પુણ્યાઃ સરસ્વત્યઃ પાપપ્રશમનાસ્તથા ।
જગતો માતરઃ સર્વાઃ સર્વાઃ સાગરયોષિતઃ

અન્યાઃ સહસ્રશશ્ચાત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો હિ રાક્ષસ ।
સદાકાલવહાશ્ચાન્યાઃ પ્રવૃટ્કાલવહાસ્તથા ।
ઉદઙ્મધ્યોદ્ભવા દેશાઃ પિબન્તિ સ્વેચ્છયા શુભાઃ

મત્સ્યાઃ કુશટ્ટાઃ કુણિકુણ્ડલાશ્ચ પાઞ્જાલકાશ્યાઃ સહ કોસલાભિઃ

વૃકાઃ શબરકૌવીરાઃ સભૂલિઙ્ગા જનાસ્ત્વિમે ।
શકાશ્ચૈવ સમશકા મધ્યદેશ્ય જનાસ્ત્વિમે

વાહ્લીકા વાટધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ ।
અપરાન્તાસ્તથા શૂદ્રાઃ પહ્લાવાશ્ચ સખેટકાઃ

ગાન્ધારા યવનાશ્ચૈવ સિન્ધુસૌવીરમદ્રકાઃ ।
શાતદ્રવા લલિત્થાશ્ચ પારાવતસમૂષકાઃ

માઠરોદકધારાશ્ચજ કૈકૈયા દશમાસ્તથા ।
શ્રત્રિયાઃ પ્રતિવૈશ્યાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ ચ

કામ્બોજા દરદાશ્ચૈવ બર્બરા હ્યઙ્ગલૌકિકાઃ ।
ચીનાશ્ચૈવ તુષારાશ્ચ બહુધા બાહ્યતોદરાઃ

આત્રેયાઃ સભરદ્વાજાઃ પ્રસ્થલાશ્ચ દશેરકાઃ ।
લમ્પકાસ્તાવકારામાઃ શૂલિકાસ્તઙ્ગણૈઃ સહા

ઔરસાશ્ચાલિમદ્રાશ્ચ કિરાતાનાં ચ જાતયઃ ।
તામસાઃ ક્રમમાસાશ્ચ સુપાર્શ્વાઃ પુણ્ડ્રકાસ્તથા

કુલૂતાઃ કુહુકા ઊર્ણાસ્તૂણીપાદાઃ સુકુક્કુટાઃ ।
માણ્ડવ્યા માલવીયાશ્ચ ઉત્તરાપથવાસિનઃ

અઙ્ગા વઙ્ગા મુદ્ગરવાસ્ત્વન્તર્ગિરિબહિર્ગિરાઃ ।
તથા પ્રવઙ્ગા વાઙ્ગેયા માંસાદા બલદન્તિકાઃ

બ્રહ્મોત્તરા પ્રાવિજયા ભાર્ગવાઃ કેશવર્રાઃ ।
પ્રગ્જ્યોતિષાશ્ચ શૂદ્રશ્ચ વિદેહાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ

માલા મગધગોનન્દાઃ પ્રાચ્ય નજપદાસ્ત્વિમે ।
પુણ્ડ્રાશ્ચ કેરલાશ્ચૈવ ચૌડાઃ કુલ્યાશ્ચ રાક્ષસ

જાતુષા મૂષિકાદાશ્ચ કુમારાદા મહાશકાઃ ।
મહારાષ્ટ્રા માહિષિકાઃ કાલિઙ્ગાશ્ચૈવ સર્વશઃ

આભીરાઃ સહ નૈષીકા આરણ્યાઃ શબરાશ્ચ યે ।
વલિન્ધ્યા વિન્ધ્યમૌલેયા વૈદર્ભા દણ્ડકૈઃ સહ

પૌરિકઃ સૌશિકાશ્ચૈવ અશ્મકા ભોગવર્દ્ધનાઃ ।
વૈષિકાઃ કુન્દલા અન્ધ્રા ઉદ્ભિદા નલકારકાઃ ।
દાક્ષિણાત્યા જનપદાસ્ત્વિમે શાલકટઙ્કટઃ

સૂર્પારકા કારિવના દુર્ગાસ્તાલીકટૈઃ સહ ।
પુલીયાઃ સસિનીલાશ્ચ તાપસાસ્તામસાસ્તથા

કારસ્કરાસ્તુ રમિનો નાસિક્યાન્તરનર્મદાઃ ।
ભારકચ્છાઃ સમાહેયાઃ સહ સારસ્વતૈરપિ

વાત્સેયાશ્ચ સુરાષ્ટ્રાશ્ચ આવન્ત્યાશ્ચાર્બુદૈઃ સહ ।
ઇત્યેતે પશ્ચિમામાશાં સ્થિતા જાનપદા જનાઃ ।
॥
13.52 કારુષાશ્ચૈકલવ્યાશ્ચ મેકલાશ્ચોત્કલૈઃ સહ ।
ઉત્તમર્ણા દશાર્ણાશ્ચ ભોજાઃ કિઙ્કવરૈઃ સહ

તોશલા કોશલાશ્ચૈવ ત્રૈપુરાશ્ચૈલ્લિકાસ્તથા ।
તુરુસાસ્તુમ્બરાશ્ચૈવ વહનાઃ નૈષધૈઃ સહ

અનૂપાસ્તુણ્ડિકેરાશ્ચ વીતહોત્રાસ્ત્વવન્તયઃ ।
સુકેશે વન્ધ્યમૂલસ્થસ્ત્વિમે જનપદાઃ સ્મૃતાઃ

અથો દેશાન્ પ્રવક્ષ્યામઃ પર્વતાશ્રયિણસ્તુ યે ।
નિરાહારા હંસમાર્ગાઃ કુપથાસ્તઙ્ગણાઃ ખશાઃ

કુથપ્રાવરણાશ્ચૈવ ઊર્ણાઃ ચપુણ્યાઃ સહૂહુકાઃ ।
ત્રિગર્ત્તાશ્ચ કિરાતાશ્ચ તોમરાઃ શિશિરાદ્રિકાઃ

ઇમે તવોક્તા વિષયાઃ સુવિસ્તરાદ્ દ્વિપે કુમારે રજનીચરેશ ।
એતેષુ દેશેષુ ચ દેશધર્માન્ સંકીર્ત્યમાનાઞ્ શૃણુ તત્ત્વાતો હિ