વામન પુરાણ · અધ્યાય 14

ઇતી શ્રીવામનપુરાણે ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ ।
અહિંસા સત્યમસ્તં દાનં ક્ષાન્તિર્દમઃ શમઃ ।
અકાર્પણ્યં ચ શૌચં ચ તપશ્ચ રજનીચર

દશાઙ્ગો રાક્ષસશ્રેષ્ઠ ધર્મો ઽસૌ સાર્વવર્ણિકઃ ।
બ્રાહ્મણસ્યાપિ વિહિતા ચાતુરાશ્રમ્યકલ્પના

સુકેશિરુવાચ ।
વિપ્રાણાં ચાતુરાશ્રમ્યં વિસ્તરાન્મે તપોધનાઃ ।
આચક્ષધ્વં ન મે તૃપ્તિઃ શૃણ્વતઃ પ્રતિપદ્યતે

ઋષય ઊચુઃ ।
કૃતોપનયનઃ સમ્યગ્ બ્રહ્મચારી ગુરૌ વસેત્ ।
તત્ર ધર્મો ઽસ્ય યસ્તં ચ કથ્યમાનં નિશામય

સ્વાધ્યાયો ઽથાગ્નિશુશ્રુષા સ્નાનં ભિક્ષાટનં તથા ।
ગુરોર્નિંવેદ્ય તચ્ચાદ્યમનુજ્ઞાતેન સર્વદા

ગુરોઃ કર્મણિ સોદ્યોગઃ સમ્યક્પ્રીત્યુપપાદનમ્ ।
તેનાહૂતઃ પઠેચ્ચૈવ તત્પરો નાન્યમાનસઃ

એકં દ્વૌ સકલાન્ વાપિ વેદાન્ પ્રાપ્ય સુરોર્મુખાત્ ।
અનુજ્ઞાતો વરં દત્ત્વા ગુરવે દક્ષિણાં તતઃ

ગાર્હસ્થ્યાશ્રમકામસ્તુ ગાર્હસ્થ્યાશ્રમમાવસેત્ ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમં વાપિ ચતુર્થં સ્વેચ્છયાત્મનઃ

તત્રૈવ વા ગુરોર્ગેહે દ્વિજો નિષ્ઠામવાપ્નુયાત્ ।
ગુરોરભાવે તત્પુત્રે તચ્છિષ્યે તત્સુતં વિના

શુશ્રૂષન્ નિરભીમાનો બ્રહ્મચર્યાશ્રમં વસેત્ ।
એવં જયતિ મૃત્યું સ દ્વિજઃ શાલકટઙ્કટ

ઉપાવૃત્તસ્તતસ્તસ્માદ્ ગૃહસ્થાશ્રમકામ્યયા ।
અસમાનર્ષિકુલજાં કન્યામુદ્વહેદ્ નિશાચર

સ્વકર્મણા ધનં લબ્ધ્વા પિતૃદેવાતિથીનપિ ।
સમ્યક્ સંપ્રીણયેદ્ ભક્ત્યા સદાચારરતો દ્વિજઃ

સદાચારો નિગદિતો યુષ્માભિર્મમ સુવ્રતાઃ ।
લક્ષણં શ્રોતુમિચ્ઃઆમિ કથયધ્વં તમદ્ય મે

ઋષય ઊચુઃ ।
સદાચારો નિગદિતસ્તવ યો ઽસ્માભિરાદરાત્ ।
લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામસ્તચ્છૃણુષ્વ નિશાચર

ગૃહસ્થેન સદા કાર્યમાચારપરિપાલનમ્ ।
ન હ્યાચારવિહિનસ્ય ભદ્રમત્ર પરત્ર ચ

યજ્ઞદાનતપાંસીહ પુરુષસ્ય ન ભૂતયે ।
ભવન્તિ યઃ સમુલ્લઙ્ઘ્ય સદાચારં પ્રવર્તતે

હુરાચારો હિ પુરુષો નેહ નામુત્ર નન્દતે ।
કાર્યો યત્નઃ સદાચારે આચારો હન્ત્યલક્ષણમ્

તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામઃ સદાચારસ્ય રાક્ષસ ।
શૃણુષ્વૈકમનાસ્તચ્ચ યદિ શ્રેયો ઽભિવાઞ્છસિ

ધર્મો ઽસ્ય મૂલં ધનમસ્ય શાખા પુષ્પં ચ કામઃ ફલમસ્ય મોક્ષઃ ।
અસૌ સદાચારતરુઃ સુકેશિન્ સંસેવિતો યેન સ પુણ્યભોક્ત

બ્રહ્મો મુહૂર્તે પ્રથમં વિબુધ્યેદનુસ્મરેદ્ દેવવરાન્ મહર્ષીન્ ।
પ્રાભાતિકં મઙ્ગલમેવ વાચ્યં યદુક્તવાન્ દેવપતિસ્ત્રિનેત્રઃ

સુકેશિરુવાચ ।
કિં તદુક્તં સુપ્રભાતં શઙ્કરેણ મહાત્મના ।
પ્રભાતે યત્ પઠન્ મર્ત્યો મુચ્યતે પાપબન્ધનાત્

ઋષય ઊચુઃ ।
શ્રૂયતાં રાક્ષસશ્રેષ્ઠ સુપ્રભાતં હરોદિતમ્ ।
શ્રુત્વા સ્મૃત્વા પઠિત્વા ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

બ્રહ્મ મુરારિસ્ત્રિપુરાન્તકારી ભાનુઃ શશી ભૂમિસુતો બુધશ્ચ ।
ગુરુશ્ચ શુક્રઃ સહ ભાનુજેન કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્

ભૃગુર્વસિષ્ઠઃ ક્રતુરઙ્ગિરાશ્ચ મનુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ સગૌતમઃ ।
રૈભ્યો મરીચિશ્ચ્યવનો ઋભુશ્ચ કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્

સનત્કુમારઃ સનકઃ સનન્દનઃ સનાતનો ઽપ્યાસુરિપિઙ્ગલૌ ચ ।
સપ્ત સ્વરાઃ સપ્ત રસાતલાશ્ચ કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્

પૃથ્વી સગન્ધા સરસાસ્તથાઽપઃ સ્પર્શશ્ચ વાયુર્જ્વલનઃ સતેજાઃ ।
નભઃ સશબ્દં મહતા સહૈવ યચ્છન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્

સપ્તાર્ણવાઃ સપ્ત કુલાચલાશ્ચ સપ્તર્ષયો દ્વીપવરાશ્ચ સપ્ત ।
ભૂરાદિ કૃત્વા ભુવનાનિ સપ્ત દદન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્

ઇત્થં પ્રભાતે પરમં પવિત્રં પઠેત્ સ્મરેદ્વા શૃમુયાચ્ચ ભક્ત્યા ।
દુઃસ્વપ્નનાશો ઽનઘ સુપ્રભાતં ભવેચ્ચ સત્યં ભગવત્પ્રસાદાત્

તતઃ સમુત્થાય વિચિન્તયેન ધર્મં તથાર્થં ચ વિહાય શય્યામ્ ।
ઉત્થાય પશ્ચાદ્ધરિરિત્યુદીર્ય ગચ્છેત્ તદોત્સર્ગવિધિં હિ કર્તુમ્

ન દેવગોબ્રાહ્મણવહ્નિમાર્ગે ન રાજમાર્ગે ન ચતુષ્પથે ચ ।
કુર્યાદથોત્સર્ગમપીહ ગોષ્ઠે પૂર્વાપરાં ચૈવ સમાશ્રિતો ગામ્

તતસ્તુ શૌચાર્થમુપાહરેન્મૃદં ગુદે ત્રયં પાણિતલે ચ સપ્ત ।
તથોભયોઃ પઞ્ચ ચતુસ્તથૈકાં લિઙ્ગે તથૈકાં મૃદમાહરેત

નાન્તર્જલાદ્રાક્ષસ મૂષિકસ્થલાત્ શૌચાવશિષ્ટા શરણાત્ તથાન્યા ।
વલ્મીકમૃચ્ચૈવ હિ શૌચનાય ગ્રાહ્ય સદાચારવિદા નરેણ

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વાપિ વિદ્વાન્ પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ ભુવિ સંનિવિષ્ટઃ ।
સમાચમેદદ્ભિરફેનિલાભિરાદૌ પરિમૃજ્ય મુખં દ્વિરદ્ભિઃ

તતઃ સ્પૃશેત્ખાનિ શિરઃ કરેણ સંધ્યામુપાસીત તતઃ ક્રમેણ ।
કેશાંસ્તુ સંશોધ્ય ચ દન્તધાવનં કૃત્વા તથા દર્પણદર્શનં ચ

કૃત્વા શિરઃસ્નાનમથાઙિડ્કં વા સંપૂજ્ય તોયેન પિતૄન્ સદેવાન્ ।
હોમં ચ કૃત્વાલભનં શુભાનાં કૃત્વા બહિર્નિર્ગમનં પ્રશસ્તમ્

દૂર્વાદધિસર્પિરથોદકુમ્ભં ધેનું સવત્સાં વૃષભં સુવર્ણમ્ ।
મૃદ્ગોમયં સ્વસ્તિકમક્ષતાનિ લાજામધુ બ્રાહ્મણકન્યકાં ચ

શ્વેતાનિ પુષ્પાણ્યથ શોભનાનિ હુતાશનં ચન્દમર્કબિમ્બમ્ ।
અશ્વત્થવૃક્ષં ચ સમાલભેત તતસ્તુ કુર્યાન્નિજજાતિધર્મમ્

દેશાનુશિષ્ટં કુલ ધર્મમગ્ર્યં સ્વગોત્રધર્મં ન હિ સંત્યજેત્ ।
તેનાર્થસિદ્ધિં સમુપાચરેત નાસત્પ્રલાપં ન ચ સત્યહીનમ્

ન નિષ્ઠુરં નાગમશાસ્ત્રહીનં વાક્યં વદેત્સાધુજનેન યેન ।
નિન્દ્યો ભવેન્નૈવ ચ ધર્મઃએદી સંગં ન ચાસત્સુ નરેષુ કુર્યાત્

સંધ્યાસુ વર્જ્યં સુરતં દિવા ચ સર્વાસુ યોનીષુ પરાબલાસુ ।
આગારશૂન્યેષુ મહીતલેષુ રજસ્વલાસ્વેવ જલેષુ વીર

વૃથાટનં થા દાનં વૃથા ચ પશુમારણમ્ ।
ન કર્ત્તવ્યં ગૃહસ્થેન વૃતા દારપરિગ્રહમ્

વૃથાટનાન્નિત્યહાનિર્વૃથાદાનાદ્ધનક્ષયઃ ।
વૃથા પશુઘ્નઃ પ્રાપ્નોતિ પાતકં નરકપ્રદમ્

સંતત્યા હાનિરશ્લાઘયા વર્ણસંકરતો ભયમ્ ।
ભેતવ્યં ચ ભવેલ્લોકે વૃથાદારપરિગ્રહાત્

પરસ્વે પરદારે ચ ન કાર્યા બુદ્ધિરુત્તમૈઃ ।
પરસ્વં નરકાયૈવ પરદારાશ્ચ મૃત્યવે

નેક્ષેત્ પરસ્ત્રિયં નગ્નાં ન સંભાષેન તસ્કરાન્ ।
ઉદ્ક્યાદર્શનં સ્પર્શં સંભાષં ચ વિવર્જયેત્

નૈકાસને તથા સ્થેયં સોદર્યા પરજાયયા ।
તથૈવ સ્યાન્ન માતુશ્ચ તથા સ્વદુહિતુસ્ત્વપિ

ન ચ સ્નાયીત વૈ નગ્નો ન શયીત કદાચન ।
દિગ્વાસસો ઽપિ ન તથા પરિભ્રમણમિષ્યતે। ।
ભિન્નાસનભાજનાદીન્ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

નન્દાસુ નાભ્યઙ્ગમુપાચરેત ક્ષૌરં ચ રિક્તાસુ જયાસુ માંસમ્ ।
પૂર્ણાસુ યોષિત્પરિવર્જયેત ભદ્રાસુ સર્વાણિ સમાચરેત

નાભ્યઙ્ગમર્કે ન ચ ભૂમિપુત્રે ક્ષૌરં ચ શુક્રે રવિજે ચ માંસમ્ ।
બુધેષુ યોષિન્ન સમાચરેત શેષેષુ સર્વાણિ સદૈવ કુર્યાત્

ચિત્રાસુ હસ્તે શ્રવણે ચ તૈલં ક્ષૌરં વિશાખાસ્વભિજિત્સુવર્જ્યમ્ ।
મૂલે મૃગે ભાગ્રપદાસુ માંસં યોષિન્મઘાકૃત્તિકયોત્તરાસુ

સદૈવ જર્જ્યં શયનમુદક્શિરાસ્ તથા પ્રતીચ્યાં રજનીચરેશ ।
ભુઞ્જીત નૈવેહ ચ દક્ષિણામુખો ન ચ પ્રતીચ્યામભિભોજનીયમ્

દેવાલયં ચૈત્યતરું ચતુષ્પથં વિદ્યાધિકં ચાપિ ગુરું પ્રદક્ષિણમ્ ।
માલ્યાન્નપાનં વસનાનિ યત્નતો નાન્યૈર્ધૃતાંશ્ચાપિ હિ ધારયેદ્ બુધઃ

સ્નાયાચ્છિરઃસ્નાનતયા ચ નિત્યં ન કારણં ચૈવ વિના નિશાસુ ।
ગ્રહોપરાગે સ્વજનાપયાતે મુક્ત્વા ચ જન્મર્ક્ષગતે શશઙ્કે

નાભ્યઙ્ગિતં કાયમુપસ્પૃશેચ્ચ સ્નાતો ન કેશાન્ વિધુનીત ચાપિ ।
ગાત્રાણિ ચૈવામ્બરપાણિના ચ સ્નાતો વિમૃજ્યાદ્ રજનીચરેશ

વસેચ્ચ દેશેષુ સુરાજકેષુ સુસંહિતેષ્વેવ જનેષુ નિત્યમ્ ।
અક્રોધના ન્યાયપરા અમત્સરાઃ કૃષીવલા હ્યોષધયશ્ચ યત્ર

ન તેષુ દેશેષુ વસેત બુદ્ધિમાન્ સદા નૃપો દણ્ડરુચિસ્ત્વશક્તઃ ।
જનો ઽપિ નિત્યોત્સવબદ્ધવૈરઃ સદા જિગીષુશ્ચ નિશાચરેન્દ્ર