वामन पुराण · अध्याय 13

इति श्रीवामनपुराणे द्वादशो ऽध्यायः
सुकेशिरुवाच ।
भवद्भिरुदिता घोरा पुष्करद्वीपसंस्थितिः ।
जम्बूद्वीपस्य संस्थानं कथयन्तु महर्षयः

ऋषय ऊचुः ।
जम्बूद्वीपस्य संस्थानं कथ्यमानं निसामय ।
नवभेदं सुविस्तीर्णं स्वर्गसोक्षफलप्रदम्

मध्ये त्विलावृतो वर्षो भद्रश्वः पूर्वतो ऽद्भुतः ।
पूर्व उत्तरतश्चापि हिरण्यो राक्षसेश्वर

पूर्वदक्षिणतश्चापि किंनरो वर्ष उच्यते ।
भारतो दक्षिणे प्रोक्तो हरिर्दक्षिणपशचिमे

पश्चिमे केकुमालश्च रम्यकः पश्चिमोत्तरे ।
उत्तरे च कुरुर्वर्षः कल्पवृक्षसमावृतः

पुण्या रम्या नवैवैते वर्षाः शालकटङ्कट ।
इलावृताद्या ये चाष्टौ वर्षं मुक्त्वैव भारतम्

न तेष्वस्ति युगावस्था जरामृत्युभयं न च ।
तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः ।
विपर्ययो न तेष्वस्ति नोत्तमाधममध्यमाः

यदेतद् भारतं वर्षं नवद्वीपं निसाचर ।
सागरान्तरिताः सर्वे अगम्याश्च परस्परम्

इन्द्रीपः कसेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।
नागद्वीपः कटाहश्च सिंहलो वारुणस्तथा

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।
कुमाराख्यः परिख्यातो द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ।
आन्ध्रा दक्षिमते वीर तुरुष्कास्त्वपि चोत्तरे

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः सूद्राश्चान्तरवासिनः ।
इज्यायुद्धवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः

तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ।
स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापं तथैव च । ।
13.13 महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

तथान्ये शतसाहस्रा भूधरा मध्यवासिनाः ।
विस्तारोच्छ्रायिणो रम्या विपुलाः शुभसानवः

कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दुर्दराचलः ।
वातन्धमो वैद्युतश्च मैनाकः सरसस्तथा

तुङ्गप्रस्थो नागगिरिस्तथा गोवर्धनाचलः ।
उज्जायनः पुष्पगिरिरर्बुदो रैवतस्तथा

ऋष्यमूकः सगोमन्तश्चित्रकूटः कृतस्मरः ।
श्रीपर्वतः कोङ्गणश्च शतशऽन्ये ऽपि पर्वताः

तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छा आर्याश्च भागशः ।
तैः पीयन्ते सरिच्छ्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ् निशामयः

सरस्वती पञ्चरूपा कालिन्दी सहिरण्वती ।
शतद्रुश्चन्द्रिका नीला वितस्तैरावती कुहूः

मधुरा हाररावी च उशीरा धातुकी रसा ।
गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृषद्वती

निश्चिरा गण्डकी चित्रा कौशिकी च वधूसरा ।
सरूश्च सलौहित्या हिमवत्पादनिःसृताः

वेदस्मृतिर्वेदसिनी वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च ।
पर्णाशा नन्दिनी चैव पावनी च मही तथा

पारा चर्मण्वती लूपी विदिशा वेणुमत्यपि ।
सिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृपा ।
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटापवाहिका

चित्रोत्पला वै तमसा करमोदा पिशाचिका ।
तथान्या पिप्पलश्रोणी विपाशा वञ्जुलावती

सत्सन्तजा शुक्तिमती मञ्जिष्ठा कृत्तिसा वसुः ।
ऋक्षपादप्रसूता च तथान्या बलवाहिनी

शिवा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती ।
वेण वैतरणी चैव सिनीवाहुः कुमुद्वती

तोया चैव महागैरी दुर्गन्धा वाशिलाः तथा ।
विन्ध्यपादप्रसूताश्च नद्यः पुण्यजलाः शुभाः

गोदावरी भीमरथी कृष्णा वेणा सरस्वती ।
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरिरेव च

दुग्धोदा नलिनी रेव वारिसेना कलस्वना ।
एतास्त्वपि महानद्यः सह्यपादविनिर्गताः

कृतमाला ताम्रर्णी वढ्जुला चोत्पलावती ।
सिनी चैव सुदामा च शुक्तिमत्प्रभवास्त्विमाः

सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः पापप्रशमनास्तथा ।
जगतो मातरः सर्वाः सर्वाः सागरयोषितः

अन्याः सहस्रशश्चात्र क्षुद्रनद्यो हि राक्षस ।
सदाकालवहाश्चान्याः प्रवृट्कालवहास्तथा ।
उदङ्मध्योद्भवा देशाः पिबन्ति स्वेच्छया शुभाः

मत्स्याः कुशट्टाः कुणिकुण्डलाश्च पाञ्जालकाश्याः सह कोसलाभिः

वृकाः शबरकौवीराः सभूलिङ्गा जनास्त्विमे ।
शकाश्चैव समशका मध्यदेश्य जनास्त्विमे

वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ।
अपरान्तास्तथा शूद्राः पह्लावाश्च सखेटकाः

गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ।
शातद्रवा ललित्थाश्च पारावतसमूषकाः

माठरोदकधाराश्चज कैकैया दशमास्तथा ।
श्रत्रियाः प्रतिवैश्याश्च वैश्यशूद्रकुलानि च

काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बरा ह्यङ्गलौकिकाः ।
चीनाश्चैव तुषाराश्च बहुधा बाह्यतोदराः

आत्रेयाः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः ।
लम्पकास्तावकारामाः शूलिकास्तङ्गणैः सहा

औरसाश्चालिमद्राश्च किरातानां च जातयः ।
तामसाः क्रममासाश्च सुपार्श्वाः पुण्ड्रकास्तथा

कुलूताः कुहुका ऊर्णास्तूणीपादाः सुकुक्कुटाः ।
माण्डव्या मालवीयाश्च उत्तरापथवासिनः

अङ्गा वङ्गा मुद्गरवास्त्वन्तर्गिरिबहिर्गिराः ।
तथा प्रवङ्गा वाङ्गेया मांसादा बलदन्तिकाः

ब्रह्मोत्तरा प्राविजया भार्गवाः केशवर्राः ।
प्रग्ज्योतिषाश्च शूद्रश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः

माला मगधगोनन्दाः प्राच्य नजपदास्त्विमे ।
पुण्ड्राश्च केरलाश्चैव चौडाः कुल्याश्च राक्षस

जातुषा मूषिकादाश्च कुमारादा महाशकाः ।
महाराष्ट्रा माहिषिकाः कालिङ्गाश्चैव सर्वशः

आभीराः सह नैषीका आरण्याः शबराश्च ये ।
वलिन्ध्या विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह

पौरिकः सौशिकाश्चैव अश्मका भोगवर्द्धनाः ।
वैषिकाः कुन्दला अन्ध्रा उद्भिदा नलकारकाः ।
दाक्षिणात्या जनपदास्त्विमे शालकटङ्कटः

सूर्पारका कारिवना दुर्गास्तालीकटैः सह ।
पुलीयाः ससिनीलाश्च तापसास्तामसास्तथा

कारस्करास्तु रमिनो नासिक्यान्तरनर्मदाः ।
भारकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि

वात्सेयाश्च सुराष्ट्राश्च आवन्त्याश्चार्बुदैः सह ।
इत्येते पश्चिमामाशां स्थिता जानपदा जनाः ।
॥
13.52 कारुषाश्चैकलव्याश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ।
उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोजाः किङ्कवरैः सह

तोशला कोशलाश्चैव त्रैपुराश्चैल्लिकास्तथा ।
तुरुसास्तुम्बराश्चैव वहनाः नैषधैः सह

अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतहोत्रास्त्ववन्तयः ।
सुकेशे वन्ध्यमूलस्थस्त्विमे जनपदाः स्मृताः

अथो देशान् प्रवक्ष्यामः पर्वताश्रयिणस्तु ये ।
निराहारा हंसमार्गाः कुपथास्तङ्गणाः खशाः

कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णाः चपुण्याः सहूहुकाः ।
त्रिगर्त्ताश्च किराताश्च तोमराः शिशिराद्रिकाः

इमे तवोक्ता विषयाः सुविस्तराद् द्विपे कुमारे रजनीचरेश ।
एतेषु देशेषु च देशधर्मान् संकीर्त्यमानाञ् शृणु तत्त्वातो हि