વામન પુરાણ · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે દશમો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
યદેતદ્ ભવતા પ્રોક્તં સુકેશિનકરો ઽમ્બરાત્ ।
પાતિતો ભુવિ સૂર્યોણ તત્કદા કુત્ર કુત્ર ચ

સુકેશીતિ ચ કશ્ચાસૌ કેન દત્તઃ પુરો ઽસ્ય ચ ।
કિમર્થં પાતિતો ભૂમ્યામાકાશાદ્ ભાસ્કરેણ હિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા કથામેતાં પુરાતનીમ્ ।
યથોક્તવાન્ સ્વયંભૂર્માં કથ્યમાનાં મયાનઘ

આસીન્નિશાચરપતિર્વિદ્યુત્કેશીતિ વિશ્રુતઃ ।
તસ્ય પુત્રો ગુણજ્યેષ્ઠઃ સુકેશિરભવત્તતઃ

તસ્ય તુષ્ટસ્તથેશાનઃ પુરમાકાશચારિણમ્ ।
પ્રાદાદજેયત્વમપિ શત્રુભિશ્ચાપ્યવધ્યતામ્

સ ચાપિ શઙ્કરાત્ પ્રાપ્ય વરં ગગનગં પુરમ્ ।
રેમે નિશાચરૈઃ સાર્દ્ધૂ સદા ધર્મપથિ સ્થિતઃ

સ કદાચિદ્ ગતો ઽરણ્યં માગધં રાક્ષસેશ્વરઃ ।
તત્રાશ્રમાંસ્તુ દદૃશો ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

મહર્ષિન્ સ તદા દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ। પ્રત્યુવાચ ઋષીન્ સર્વાન્ કૃતાસનપરિગ્રહઃ

સુકેશિરુવાચ ।
પ્રષ્ટુમિચ્છામિ ભવતઃ સંશયો ઽયં હૃદિ સ્થિતઃ ।
કથયન્તુ ભવન્તો મે ન ચૌવાજ્ઞાપયામ્યહમ્

કિંસ્વિચ્છ્રેયઃ પરે લોકે કિમુ ચેહ દ્વિજોત્તમાઃ ।
કેન પૂજ્યસ્તથા સત્સુ કેનાસૌ સુખમેધતે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
ઇત્થં સુકેશિવચનં નિશમ્ય પરમર્ષયઃ ।
પ્રોચુર્વિમૃસ્ય શ્રેયોર્ઽથમિહ લોકે પરત્ર ચ

ઋષ ઊચુઃ ।
શ્રૂયતાં કથયિષ્યામસ્તવ રાક્ષસપુઙ્ગવ ।
યદ્ધિ શ્રેયો ભવેદ્ વીર ઇહ ચામુત્ર ચાવ્યયમ્

શ્રેયો ધર્મઃ પરે લોકે ઇહ ચ ક્ષણદાચર ।
તસ્મિન્ સમાશ્રિતઃ સત્સુ પૂજ્યસ્તેન સુખી ભવેત્

સુકેશિરુવાચ ।
કિંલક્ષણો ભવેદ્ ધર્મઃ કિમાચરણસત્ક્રિયઃ ।
યમાશ્રિત્ય ન સીદન્તિ દેવાદ્યાસ્તુ તદુચ્યતામ્

ઋષય ઊચુઃ ।
દેવાનાં પરમો ધર્મઃ સદા યજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
સ્વાધ્યાયવેદવેત્તૃત્વં વિષ્ણુપૂજારતિઃ સ્મૃતા

દૈત્યાનાં બાહુશલિત્વં માત્સર્યં યુદ્ધસત્ક્રિયા ।
વેદનં નીતિશાસ્ત્રાણાં હરભક્તિરુદાહૃતા

સિદ્ધાનામુદિતો ધર્મો યોગયુક્તિરનુત્તમા ।
સ્વાધ્યાયં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં ભક્તિર્દ્વાભ્યામપિ સ્થિરા

ઉત્કૃષ્ટોપાસનં જ્ઞેયં નૃત્યવાદ્યેષુ વેદિતા ।
સરસ્વત્યાં સ્થિરા ભક્તિર્ગાન્ધર્વો ધર્મ ઉચ્યતે

વિદ્યાધરત્વમતુલં વિજ્ઞાનં પૌરુષે મતિઃ ।
વિદ્યાધરાણાં ધર્મો ઽયં ભવાન્યાં ભક્તિરેવ ચ

ગન્ધર્વવિદ્યાવેદિત્વં ભક્તિર્ભાનૌ તથા સ્થિરા ।
કૌશલ્યં સર્વશિલ્પાનાં ધર્મઃ કિંપુરુષઃ સ્મૃતઃ

બ્રહ્મચર્યમમાનિત્વં યોગાભ્યાસરતિર્દૃઢા ।
સર્વત્ર કામચારિતવં ધર્મો ઽયં પૈતૃકઃ સ્મૃતઃ

બ્રહ્મચર્યં યતાશિત્વં જપ્યં જ્ઞાનં ચ રાક્ષસ ।
નિયમાદ્ધર્મવેદિત્વમાર્થો ધર્મઃ પ્રચક્ષ્યતે

સ્વાધ્યાયં બ્રહ્મચર્યં ચ દાનં યજનમેવ ચ ।
અકાર્પણ્યમનાયાસં દયાહિંસા ક્ષમા દમઃ

જિતેન્દ્રિયત્વં શૌચં ચ માઙ્ગલ્યં ભક્તિરચ્યુતે ।
શઙ્કરે ભાસ્કરે દેવ્યાં ધર્મો ઽયં માનવઃ સ્મૃતઃ

ધનાધિપત્યં ભોગાનિ સ્વાધ્યાયં શકરર્ચનમ્ ।
અહઙ્કારમશૌણ્ડીર્યં ધર્મો ઽયં ગુહ્યકેષ્વિતિ

પરદારાવમર્શિત્વં પારક્યેર્ઽથે ચ લોલુપા ।
સ્વાધ્યાયં ત્ર્યમ્બકે ભક્તિર્ધર્મો ઽયં રાક્ષસઃ સ્મૃતઃ

અવિવેકમથાજ્ઞાનં શૌચહાનિરસત્યતા ।
પિશાચાનામયં ધર્મઃ સદા ચામિષગૃધ્નુતા

યોનયો દ્વાદશૈવૈતાસ્તાસુ ધર્માશ્ચ રાક્ષસ ।
બ્રહ્મણા કથિતાઃ પુણ્યા દ્વાદશૈવ ગતિપ્રદાઃ

સુકેશિરુવાચ ।
ભવદ્ભિરુક્તા યે ધર્માઃ શાશ્વતા દ્વાદશાવ્યયાઃ ।
તત્ર યે માનવા ધર્માસ્તાન્ ભૂયો વક્તુમર્હથ

ઋષય ઊચુઃ ।
શૃણુષ્વ મનુજાદીનાં ધર્માસ્તુ ક્ષણદાચર ।
યે વસન્તિ મહીપૃષ્ઠે નરા દ્વીપેષુ સપ્તસુ

યોજનાનાં પ્રમાણેણન પઞ્ચાશત્કોટિરાયતા ।
જલોપરિ મહીયં હિ નૌરિવાસ્તે સરિજ્જલે

તસ્યોપરિ ચ દેવેશો બ્રહ્મ શૌલેન્દ્રમુત્તમમ્ ।
કર્ણિકાકારમત્યુચ્ચં સ્થાપયામાસ સત્ત્મ

તસ્યેમાં નિર્મમે પુણ્યાં પ્રજાં દેવશ્ચતુર્દિશમ્ ।
સ્થાનાનિ દ્વીપસંજ્ઞાનિ કૃતવાંશ્ચ પ્રજાપતિઃ

તત્ર મધ્યે ચ કૃતવાઞ્જમ્બૂદ્વીપમિતિ શ્રુતમ્ ।
તલ્લક્ષં યોજનાનાં ચ પ્રમાણેન નિગદ્યતે

તતો જલનિધી રૌદ્રો બાહ્યતો દ્વિગુણઃ સ્થિતઃ ।
તસ્યાપિ દ્વિગુણઃ પ્લક્ષો બાહ્યતઃ સંપ્રતિષ્ઠિતઃ

તતસ્ત્વિક્ષુરસોદશ્ચ બાહ્યતો વલયાસૃતિઃ ।
દ્વિગુણઃ શાલ્મલિદ્વીપો દ્વિગુણો ઽસ્ય મહોદધેઃ

સુરોદો દ્વિગુણસ્તસ્ય તસ્માચ્ચ દ્વિગુણઃ કુશઃ ।
ઘૃતોદો દ્વિગુણશ્ચૈવ કુશદ્વીપાત્ પ્રકીર્તિતઃ

ઘૃતોદાદ્ દ્વિગુણઃ પ્રોક્તઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો નિશાચર ।
તતો ઽપિ દ્વિગુણઃ પ્રોક્તઃ સમુદ્રો દધિસંજ્ઞિતઃ

સમુદ્રાદ્ દ્વિગુણઃ શાકઃ શાકાદ્ દુગ્ધાબ્ધિરુત્તમઃ ।
દ્વિગુણઃ સંસ્થિતો યત્ર શેષપર્યઙ્કગો હરિઃ ।
એતે ચ દ્વિગુણાઃ સર્વે પરસ્પરમપિ સ્થિતાઃ

ચત્વારિંશદિમાઃ કોટ્યો લક્ષાશ્ચ નવતિઃ સ્મૃતાઃ ।
યોજનાનાં રાક્ષસેન્દ્ર પઞ્ચ ચાતિ સુવુસ્તૃતાઃ ।
જમ્બૂદ્વીપાત્ સમારભ્ય યાવત્ક્ષીરાબ્ધિરન્તતઃ

તસ્માચ્ચ પુષ્કરદ્વીપઃ સ્વાદૂદસ્તદનન્તરમ્ ।
કોટ્યશ્ચતસ્રો લક્ષાણાં દ્વિપઞ્ચાશચ્ચ રાક્ષસ

પુષ્કરદ્વીપમાનો ઽયં તાવદેવ તથોદધિઃ ।
લક્ષમણ્ડકટાહેન સમન્તાદિભિપૂરિતમ્

એવં દ્વીપાસ્ત્વિમે સપ્ત પૃથગ્ધર્માઃ પૃથક્ક્રિયાઃ ।
ગદિષ્યામસ્તવ વયં શૃમુષ્વ ત્વં નિશાચર

પ્લક્ષાદિષુ નરા વીર યે વસન્તિ સનાતનાઃ ।
શાકાન્તેષુ ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા કથઞ્ચન

મોદન્તે દેવવત્તેષાં ધર્મો દિવ્ય ઉદાહૃતઃ ।
કલ્પાન્તે પ્રલયસ્તેષાં નિગદ્યેત મહાભુજ

યે જનાઃ પુષ્કરદ્વીપે વસન્તે રૌદ્રદર્શને ।
પૈશાચમાશ્રિતા ધર્મં કર્માન્તે તે વિનાશિનઃ

સુકેશિરુવાચ ।
કિમર્થં પુષ્કદ્વીપો ભવદ્ભિઃ સમુદાહૃતઃ ।
દુર્દર્શઃ શૌચરહિતો ઘોરઃ કર્માન્તનાશકૃત્

તસ્મિન્ નિશાચર દ્વીપે નરકાઃ સન્તિ દારુણાઃ ।
રૌરવાદ્યાસ્તતો રૌદ્રઃ પુષ્કરો ઘોરદર્શનઃ

સુકેશિરુવાચ ।
કિયન્ત્યેતાનિ રૌદ્રાણિ નરકાણિ તપોધનઃ ।
કિયન્માત્રાણિ માર્ગેણ કા ચ તેષુ સ્વરૂપતા

ઋષય ઊચુઃ ।
શૃણુષ્વ રાક્ષસશ્રેષ્ઠ પ્રમાણં લક્ષણં તથા ।
સર્વેષાં રૌરવાદીનાં સંખ્યા યા ત્વેકવિંશતિઃ

દ્વે સહસ્રે યોજનાનાં જ્વલિતાઙ્ગારવિસ્તૃતે ।
રૌરવો નામ નરકઃ પ્રથમઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

તપ્તતામ્રમયી ભૂમિરધસ્તાદ્વાહ્નિતાપિતા ।
દ્વિતીયો દ્વિગુસ્તસ્માન્મહારૌરવ ઉચ્યતે

તતો ઽપિ દ્વિઃસ્થિતશ્ચાન્યસ્તમિસ્રો નરકઃ સ્મૃતઃ ।
અન્ધતામિસ્રકો નામ ચતુર્થો દ્વિગુમઃ પરઃ

તતસ્તુ કાલચક્રેતિ પઞ્ચમઃ પરિગીયતે ।
અપ્રતિષ્ઠં ચ નરકં ઘટીયન્ત્રં ચ સપ્તમમ્

અસિપત્રવનં ચાન્યત્સહસ્રાણિ દ્વિસપ્તતિઃ ।
યોજનાનાં પરિખ્યાતમષ્ટમં નરકોત્તમમ્

નમકં તપ્તકુમ્ભં ચ દશમં કૂટશાલ્મલિઃ ।
કરપત્રસ્તથૈવોક્તસ્તથાન્યઃ શ્વાનભોજનઃ

સંદંશો લોહપિણ્ડશ્ચ કરમ્ભસિકતા તથા ।
ઘોરા ક્ષારનદી ચાન્યા તથાન્યઃ કૃમિભોજનઃ ।
તથાષ્ટાદશમી પ્રોક્તા ઘોરા વૈતરણી નદી

તથાપરઃ શોણિતપૂયભોજનઃ ક્ષુરાગ્રધારો નિશિતશ્ચ ચક્રકઃ ।
સંશોષણો નામ તથાપ્યનન્તઃ પ્રોક્તાસ્તવૈતે નરકાઃ સુકેશિન્