वामन पुराण · अध्याय 11

इति श्रीवामनपुराणे दशमो ऽध्यायः
नारद उवाच ।
यदेतद् भवता प्रोक्तं सुकेशिनकरो ऽम्बरात् ।
पातितो भुवि सूर्योण तत्कदा कुत्र कुत्र च

सुकेशीति च कश्चासौ केन दत्तः पुरो ऽस्य च ।
किमर्थं पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करेण हि

पुलस्त्य उवाच। ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् ।
यथोक्तवान् स्वयंभूर्मां कथ्यमानां मयानघ

आसीन्निशाचरपतिर्विद्युत्केशीति विश्रुतः ।
तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरभवत्ततः

तस्य तुष्टस्तथेशानः पुरमाकाशचारिणम् ।
प्रादादजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यताम्

स चापि शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम् ।
रेमे निशाचरैः सार्द्धू सदा धर्मपथि स्थितः

स कदाचिद् गतो ऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः ।
तत्राश्रमांस्तु ददृशो ऋषीणां भावितात्मनाम्

महर्षिन् स तदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाद्य च। प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान् कृतासनपरिग्रहः

सुकेशिरुवाच ।
प्रष्टुमिच्छामि भवतः संशयो ऽयं हृदि स्थितः ।
कथयन्तु भवन्तो मे न चौवाज्ञापयाम्यहम्

किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः ।
केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते

पुलस्त्य उवाच। ।
इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः ।
प्रोचुर्विमृस्य श्रेयोर्ऽथमिह लोके परत्र च

ऋष ऊचुः ।
श्रूयतां कथयिष्यामस्तव राक्षसपुङ्गव ।
यद्धि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम्

श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर ।
तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत्

सुकेशिरुवाच ।
किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाचरणसत्क्रियः ।
यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम्

ऋषय ऊचुः ।
देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः ।
स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृता

दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया ।
वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता

सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा ।
स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा

उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वेदिता ।
सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते

विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः ।
विद्याधराणां धर्मो ऽयं भवान्यां भक्तिरेव च

गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा ।
कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः

ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा ।
सर्वत्र कामचारितवं धर्मो ऽयं पैतृकः स्मृतः

ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस ।
नियमाद्धर्मवेदित्वमार्थो धर्मः प्रचक्ष्यते

स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च ।
अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसा क्षमा दमः

जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते ।
शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ऽयं मानवः स्मृतः

धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरर्चनम् ।
अहङ्कारमशौण्डीर्यं धर्मो ऽयं गुह्यकेष्विति

परदारावमर्शित्वं पारक्येर्ऽथे च लोलुपा ।
स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मो ऽयं राक्षसः स्मृतः

अविवेकमथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता ।
पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिषगृध्नुता

योनयो द्वादशैवैतास्तासु धर्माश्च राक्षस ।
ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः

सुकेशिरुवाच ।
भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः ।
तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमर्हथ

ऋषय ऊचुः ।
शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर ।
ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु

योजनानां प्रमाणेणन पञ्चाशत्कोटिरायता ।
जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले

तस्योपरि च देवेशो ब्रह्म शौलेन्द्रमुत्तमम् ।
कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्त्म

तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् ।
स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः

तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् ।
तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते

ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः ।
तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः

ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः ।
द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणो ऽस्य महोदधेः

सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच्च द्विगुणः कुशः ।
घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः

घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर ।
ततो ऽपि द्विगुणः प्रोक्तः समुद्रो दधिसंज्ञितः

समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः ।
द्विगुणः संस्थितो यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः ।
एते च द्विगुणाः सर्वे परस्परमपि स्थिताः

चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः ।
योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुवुस्तृताः ।
जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः

तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम् ।
कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपञ्चाशच्च राक्षस

पुष्करद्वीपमानो ऽयं तावदेव तथोदधिः ।
लक्षमण्डकटाहेन समन्तादिभिपूरितम्

एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः ।
गदिष्यामस्तव वयं शृमुष्व त्वं निशाचर

प्लक्षादिषु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः ।
शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन

मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहृतः ।
कल्पान्ते प्रलयस्तेषां निगद्येत महाभुज

ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने ।
पैशाचमाश्रिता धर्मं कर्मान्ते ते विनाशिनः

सुकेशिरुवाच ।
किमर्थं पुष्कद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः ।
दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्

तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः ।
रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः

सुकेशिरुवाच ।
कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनः ।
कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता

ऋषय ऊचुः ।
शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षणं तथा ।
सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः

द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते ।
रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्त्तितः

तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वाह्नितापिता ।
द्वितीयो द्विगुस्तस्मान्महारौरव उच्यते

ततो ऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्तमिस्रो नरकः स्मृतः ।
अन्धतामिस्रको नाम चतुर्थो द्विगुमः परः

ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते ।
अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सप्तमम्

असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसप्ततिः ।
योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम्

नमकं तप्तकुम्भं च दशमं कूटशाल्मलिः ।
करपत्रस्तथैवोक्तस्तथान्यः श्वानभोजनः

संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा ।
घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः ।
तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी

तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः ।
संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्