વામન પુરાણ · અધ્યાય 10

ઇતી શ્રીવામનપુરાણે નવમો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતઃ પ્રવૃત્તે સંગ્રામે ભીરૂણાં ભયવર્ધને ।
સહસ્રક્ષો મહાચાપમાદાય વ્યસૃજચ્છરાન્

અન્ધકો ઽપિ મહાવેગં ધનુરાકૃષ્ય ભાસ્વરમ્ ।
પુરન્દરાય ચિક્ષેપ શરાન્ બર્હિણવાસસઃ

તાવન્યોન્યં સુતીક્ષ્ણાગ્રૈઃ શરૈઃ સંનતપર્વભિઃ ।
રુક્મપુઙ્ખૈર્મહાવેગૈરાજઘ્નતુરુભાવપિ

ચચઃ ક્રુદ્ધૂઃ શતમખઃ કુલિશં ભ્રામ્ય પાણિના ।
ચિક્ષેપ દૈત્યરાજાય તં દદર્શ તથાન્ધકઃ

આજઘાન ચ બાણૌઘૈરસ્ત્રૈઃ સ નારદ ।
તાન્ ભસ્મસાત્તદા ચક્રે નગાનિવ હુતાશનઃ

તતો ઽતિવેગિનં વજ્રં દૃષ્ટ્વા બલવતાં વરઃ ।
સમાપ્લુત્ય રથાત્તસ્થૌ ભુવિ બાહુ સહાયવાન્

રથં સારથિના સાર્ધં સાશ્વધ્વજસકૂબમ્ ।
ભસ્મ કૃત્વાથ કુલિશમન્ધકં સમુપાયયૌ

તમાપતન્તં વેગેન મુષ્ટિનાહત્ય ભૂતલે ।
પાતયામાસ બલવાન્ જગર્જ ચ તદાન્ધકઃ

તં ગર્જમાનં વીક્ષ્યાથ વાસવઃ સાયકૈર્દૃઢમ્ ।
વવર્ષ તાન્ વારયન્ સ સમભ્યાયાચ્છતક્રતુમ્

આજઘાન તલેનેભં કુમ્ભમધ્યે પદા કરે ।
જાનુના ચ સમાહત્ય વિષાણં પ્રબભઞ્જ ચ । ।
10.10 વામમુષ્ટ્યા તથા પાર્શ્વં સમાહત્યાન્ધકસ્ત્વરન્ ।
ગજેન્દ્રં પાતયામાસ પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતમ્

ગજેન્દ્રાત્ પતમાનાચ્ચ અવપ્લુત્ય શતક્રતુઃ ।
પાણિના વજ્રમાદાય પ્રવિવેશામરાવતીમ્

પરઙ્મુખે સહસ્રાક્ષે તદા દૈવતબલં મહત્ ।
પાતયામા દ્રત્યેન્દ્રઃ પાદમુષ્ટિતલાદિભિઃ

તતો વૈવસ્વતો દણ્ડં પરિભ્રામ્ય દ્વિજોત્તમ ।
સમભ્યધાવત્ પ્રહ્લાદં હન્તુકામઃ સુરોત્તમઃ

તમાપતન્તં બાણૈઘૈર્વવર્ષં રવિનન્દનમ્ ।
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રશ્ ચાપમાનમ્ય વેગવાન્

તાં બાણવૃષ્ટિમતુલાં દણ્ડેનાહત્ય ભાસ્કરિઃ ।
શાતયિત્વા પ્રચિક્ષેપ દણ્ડં લોકભયઙ્કરમ્

સ વાયુપથમાસ્થાય ધર્મરાજકરે સ્થિતઃ ।
જજ્વાલ કાલગ્નિનિભો યદ્વદ્ દગ્ધું જગત્ત્રયમ્

જાજ્વલ્યમાનામાયાન્તં દણ્ડં દૃષ્ટ્વા દિતેઃ સુતાઃ ।
પ્રાક્રોશન્તિ હતઃ કષ્ટં પ્રહ્લાદો ઽયં યમેન હિ

તમાક્રન્દિતમાકર્ણ્ય હિરણ્યાક્ષસુતો ઽન્ધકઃ ।
પ્રોવાચ મા ભૈષ્ટચ મયિ સ્થિતે કો ઽયં સુરાધમઃ

ઇત્યેવસુક્ત્વા વચનં વેગેનાબિસસાર ચ। જગ્રાહ પાણિના દણેડં હસન્ સવ્યેન નારદ

તમાદાય તતો વેગાદ્ ભ્રામયામાસ ચાન્ધકઃ ।
જગર્જ ચ મહાનાદં યથા પ્રાવૃષિ તોયદઃ

પ્રહ્લાદં રક્ષિતં દૃષ્ટ્વા દણ્ડાદ્ દૈત્યેશ્વરેણ હિ ।
સાધુવાદં દદુર્હૃષ્ટા દૈત્યદાનવયૂથપાઃ

ભ્રામયન્તં મહાદણ્ડં દૃષ્ટ્વા ભાનુસુતો મુને ।
દુઃસહં દુર્ધરં મત્વા અન્તર્ધાનમગાદ્ યમઃ

અન્તર્હિતે ધર્મરાજે પ્રહ્લાદો ઽપિ મહામુને ।
દારયામાસ બલવાન્ દેવસૈન્યં સમન્તતઃ

વરુણઃ શિશુમારસ્થો બદ્ધ્વા પાશૈર્મહાસુરાન્ ।
ગદયા દારયામાસ તમભ્યાગાદ્ વિરોચનઃ

તોમરૈર્વજ્રસંસ્પર્શૈઃ શક્તિભિર્માર્ગણૈરપિ ।
જલેશં તાડયામાસ મુદ્ગરૈઃ કણપૈરપિ

તતસ્તં ગદયાભ્યેત્ય પાતયિત્વા ધરાતલે ।
અભિદ્રુત્ય બબન્ધાથ પાશૈર્મત્તગજં બલી

તાન્ પાશાઞ્શતધા ચક્રે વેગાચ્ચ દનુજેશ્વરઃ ।
વરુણં ચ સમભ્યેત્ય મધ્યે જગ્રાહ નારદ

તતો દન્તી ચ શૃઙ્ગાભ્યાં પ્રચિક્ષેપ તદાવ્યયઃ ।
મમર્દ ચ તથા પદ્ભ્યાં સવાહં સલિલેશ્વરામ્

તં મર્દ્યમાનં વીક્ષ્યાથ શશાઙ્કઃ શિશિરાશુમાન્ ।
અભ્યેત્ય તાડયામાસ માર્ગણૈઃ કાયદારણૈઃ

સ તાડ્યમાનઃ શિશિરાંશુબાણૈરવાપ પીડાં પરમાં ગજેન્દ્રઃ ।
દુષ્ટશ્ચ વેગાત્ પયસામધીશં મુહુર્મુહુઃ પાદતલૈર્મમર્દ

સ મૃદ્યમાનો વરુણો ગજેન્દ્રં પદ્ભ્યાં સુગાઢં જગૃહે મહર્ષે ।
પાદેષુ ભૂમિં કરયોઃ સ્પૃશંશ્ચ મૂર્દ્ધાનમુલ્લાલ્ય બલાન્મહાત્મા

ગૃહ્યાઙ્ગુલીભિશ્ચ ગજસ્ય પુચ્છં કૃત્વેહ બન્ધં ભુજગેશ્વરેણ ।
ઉત્પાટ્ય ચિક્ષેપ વિરોચનં હિ સકુઞ્જરં ખે સનિયન્તૃવાહમ્

ક્ષિપ્તો જલેશેન વિરોચનસ્તુ સકુઞ્જરો ભૂમિતલે પપાત ।
સાટ્ટં સન્યત્રાર્ગલહર્મ્યભૂમિ પુરં સુકેશેરિવ ભસ્કરેણ

તતો જલેશઃ સગદઃ સપાશઃ સમ્ભ્યધાવદ્ દિતિજં નિહન્તુમ્ ।
તતઃ સમાક્રન્દમનુત્તમં હિ મુક્તં તુ દૈત્યૈર્ઘનરાવતુલ્યમ્

હા હા હતો ઽસૌ વરુણેન વીરો વિરોચનો દાનવસૈન્યપાલઃ ।
પ્રહ્લાદ હે જમ્ભકુજમ્ભકાદ્યા રક્ષધ્વમભ્યેત્ય સહાન્ધકેન

અહો મહાત્મા બલવાઞ્જલેશઃ સંચૂર્ણયન્ દૈત્યભટં સવાહમ્ ।
પાશેન બદ્ધ્વા ગદયા નિહન્તિ યથા પશું વાજિમખે મહેન્દ્રઃ

શ્રુતત્વાથ શબ્દં દિતિજૈઃ સમીરિતં જમ્ભપ્રધાના દિતિજેશ્વરાસ્તતઃ ।
સમભ્યધાવંસ્ત્વરિતા જલેશ્વરં યથા પતઙ્ગા જ્વલિતં હુતાશનમ્

તાનાગતાન્ વૈ પ્રસમીક્ષ્ય દેવઃ પ્રાહ્લાદિસુત્સૃજ્ય વિતત્ય પાશમ્ ।
ગદાં સમુદ્ભ્રામ્ય જલેશ્વરસ્તુ દુદ્રાવ તાન્ જમ્ભમુખાનરાતીન્

જમ્ભં ચ પાશેન તથા નિહત્ય તારં તલેનાશનિસંનિભેન ।
પાદેન વૃત્રં તરસા કુજમ્ભં નિપાતયામાસ બલં ચ મુષ્ટ્યા

તેનાર્દિતા દેવવરેણ દૈત્યાઃ સંપ્રાદ્રવન્ દિક્ષુ વિમુક્તશસ્ત્રાઃ ।
તતો ઽન્ધકઃ સત્વરિતો ઽભ્યુપેયાદ્ રણાય યોદ્ધું જલનાયકેન

તમાપતન્તં ગદયા જઘાન પાશેન બદ્ધ્વા પરુણો ઽસુરેશમ્ ।
તં પાશમાવિધ્ય ગદાં પ્રગૃહ્ય ચિક્ષેપ દૈત્યઃ સ ચ જલેશ્વરાય

તમાપતન્તં પ્રસમીક્ષ્ય પાશં ગદાં ચ દાક્ષાયણિનન્દનસ્તુ ।
વિવેશ વેગાત્ પયસાં નિધાનં તતો ઽન્ધકો દેવબલં મમર્દ

તતો હુતાશઃ સુરશત્રુસૈન્યં દદાહ રોષાત્ પવનાવધૂતઃ ।
તમભ્યયાદ્ દાનવવિશ્વકર્મા મયો મહાબાહુરુદગ્રવીર્યઃ

તમાપતન્તં સહ શમ્બરેણ સમીક્ષ્ય વહ્નિઃ પવનેન સાર્ધમ્ ।
શક્ત્યા મયં શમ્બરમેત્ય કણ્ઠે સંતાડ્ય જગ્રાહ બલાન્મહર્ષે

શક્ત્યા સ કાયાવરણે વિદારિતે સંભિન્નદેહો ન્યપતત્ પૃથિવ્યામ્ ।
મયઃ પ્રજજ્વાલ ચ શમ્વરો ઽપિ કણ્ઠાવલગ્ને જ્વલને પ્રદીપ્તે

સ દહ્યમાનો દિતિજો ઽગ્નિનાથ સુવિસ્વરં ઘોરતરં રુરાવ ।
સિંહાભિપન્નો વિપિને યથૈવ મત્તો ગજઃ ક્રન્દતિ વેદનાર્ત્તઃ

તં શબ્દમાકર્ણ્ય ચ શમ્બરસ્ય દૈત્યેશ્વરઃ ક્રોધવિરક્તદૃષ્ટિઃ ।
આઃ કિં કિમેતન્નનુ કેન યુદ્ધે જિતો મયઃ શમ્બરદાનવશ્ચ

તતો ઽબ્રુવન્ દૈત્યભટા દિતીશં પ્રદહ્યતે હ્યેષ હુતાશનેન ।
રક્ષસ્વ ચાભ્યેત્ય ન શક્યતે ઽન્યૈર્હુતાશનો વારયિતું રણાગ્રે

ઇત્થં સ દૈત્યૈરભિનોદિતસ્તુ હિરણ્યચક્ષુસ્તનયો મહર્ષે ।
ઉદ્યમ્ય વેગાત્ પરિઘં હુતાશં સમાદ્રવત્ તિષ્ઠ તિષ્ઠ બ્રુવન્ હિ

શ્રુત્વાન્ધકસ્યાપિ વચો ઽવ્યયાત્મા સંક્રુદ્ધચિત્તસ્ત્વરિતો હિ દૈત્યમ્ ।
ઉત્પાટ્ય ભૂમ્યાં ચ વિનિષ્પિપેષ તતો ઽન્ધકઃ પાવકમાસસાદ

સમાજઘાનાથ હુતાશનં હિ વરયુધેનાથ વરાઙ્ગમધ્યે ।
સમાહતો ઽગ્નિઃ પરિમુચ્ય શમ્બરં તથાન્ધકં સ ત્વરિતો ઽભ્યધાવત્

તમાપતન્તં પરિઘેણ ભૂયઃ સમાહનન્મૂર્ધ્નિ તદાન્ધકો ઽપિ ।
સ તાડિતો ઽગ્નિર્દિતિજેશ્વરેણ ભયાત્ પ્રદુદ્રાવ રણાજિરાદ્વિ

તતો ઽન્ધકો મારુતચન્દ્રભાસ્કરાન્ સાધ્યાન્ સરુદ્રાશ્વિવસૂન્ મહોરગાન્ ।
યાન્ યાઞ્શરેણ સ્પૃશતે પરાક્રમી પરાઙ્મુખાંસ્તાન્કૃતવાન્ રણાજિરાત્

તતો વિજિત્યામરસૈન્યસુગ્રં સેન્દ્રં સરુદ્રં સયમં સસોમમ્ ।
સંપૂજ્યમાનો દનુપુઙ્ગવૈસ્તુ તદાન્ધકો ભૂમિમુપાજગામ

આસાદ્ય ભૂમિં કરદાન્ નરેન્દ્રાન્ કૃત્વા વશે સ્થાપ્ય ચરાચરં ચ। જગત્સમગ્રં પ્રવિવેશ ધીમાન્ પાતાલમગ્ર્યં પુરમશ્મકાહ્વમ્

તત્ર સ્થિતસ્યાપિ મહાસુરસ્ય ગન્ધર્વવિદ્યાધરસિદ્ધસંઘાઃ ।
સહાપ્સરોભિઃ પરિચારણાય પાતાલમભ્યેત્ય સમાવસન્ત