वामन पुराण · अध्याय 10

इती श्रीवामनपुराणे नवमो ऽध्यायः
पुलस्त्य उवाच ।
ततः प्रवृत्ते संग्रामे भीरूणां भयवर्धने ।
सहस्रक्षो महाचापमादाय व्यसृजच्छरान्

अन्धको ऽपि महावेगं धनुराकृष्य भास्वरम् ।
पुरन्दराय चिक्षेप शरान् बर्हिणवाससः

तावन्योन्यं सुतीक्ष्णाग्रैः शरैः संनतपर्वभिः ।
रुक्मपुङ्खैर्महावेगैराजघ्नतुरुभावपि

चचः क्रुद्धूः शतमखः कुलिशं भ्राम्य पाणिना ।
चिक्षेप दैत्यराजाय तं ददर्श तथान्धकः

आजघान च बाणौघैरस्त्रैः स नारद ।
तान् भस्मसात्तदा चक्रे नगानिव हुताशनः

ततो ऽतिवेगिनं वज्रं दृष्ट्वा बलवतां वरः ।
समाप्लुत्य रथात्तस्थौ भुवि बाहु सहायवान्

रथं सारथिना सार्धं साश्वध्वजसकूबम् ।
भस्म कृत्वाथ कुलिशमन्धकं समुपाययौ

तमापतन्तं वेगेन मुष्टिनाहत्य भूतले ।
पातयामास बलवान् जगर्ज च तदान्धकः

तं गर्जमानं वीक्ष्याथ वासवः सायकैर्दृढम् ।
ववर्ष तान् वारयन् स समभ्यायाच्छतक्रतुम्

आजघान तलेनेभं कुम्भमध्ये पदा करे ।
जानुना च समाहत्य विषाणं प्रबभञ्ज च । ।
10.10 वाममुष्ट्या तथा पार्श्वं समाहत्यान्धकस्त्वरन् ।
गजेन्द्रं पातयामास प्रहारैर्जर्जरीकृतम्

गजेन्द्रात् पतमानाच्च अवप्लुत्य शतक्रतुः ।
पाणिना वज्रमादाय प्रविवेशामरावतीम्

परङ्मुखे सहस्राक्षे तदा दैवतबलं महत् ।
पातयामा द्रत्येन्द्रः पादमुष्टितलादिभिः

ततो वैवस्वतो दण्डं परिभ्राम्य द्विजोत्तम ।
समभ्यधावत् प्रह्लादं हन्तुकामः सुरोत्तमः

तमापतन्तं बाणैघैर्ववर्षं रविनन्दनम् ।
हिरण्यकशिपोः पुत्रश् चापमानम्य वेगवान्

तां बाणवृष्टिमतुलां दण्डेनाहत्य भास्करिः ।
शातयित्वा प्रचिक्षेप दण्डं लोकभयङ्करम्

स वायुपथमास्थाय धर्मराजकरे स्थितः ।
जज्वाल कालग्निनिभो यद्वद् दग्धुं जगत्त्रयम्

जाज्वल्यमानामायान्तं दण्डं दृष्ट्वा दितेः सुताः ।
प्राक्रोशन्ति हतः कष्टं प्रह्लादो ऽयं यमेन हि

तमाक्रन्दितमाकर्ण्य हिरण्याक्षसुतो ऽन्धकः ।
प्रोवाच मा भैष्टच मयि स्थिते को ऽयं सुराधमः

इत्येवसुक्त्वा वचनं वेगेनाबिससार च। जग्राह पाणिना दणेडं हसन् सव्येन नारद

तमादाय ततो वेगाद् भ्रामयामास चान्धकः ।
जगर्ज च महानादं यथा प्रावृषि तोयदः

प्रह्लादं रक्षितं दृष्ट्वा दण्डाद् दैत्येश्वरेण हि ।
साधुवादं ददुर्हृष्टा दैत्यदानवयूथपाः

भ्रामयन्तं महादण्डं दृष्ट्वा भानुसुतो मुने ।
दुःसहं दुर्धरं मत्वा अन्तर्धानमगाद् यमः

अन्तर्हिते धर्मराजे प्रह्लादो ऽपि महामुने ।
दारयामास बलवान् देवसैन्यं समन्ततः

वरुणः शिशुमारस्थो बद्ध्वा पाशैर्महासुरान् ।
गदया दारयामास तमभ्यागाद् विरोचनः

तोमरैर्वज्रसंस्पर्शैः शक्तिभिर्मार्गणैरपि ।
जलेशं ताडयामास मुद्गरैः कणपैरपि

ततस्तं गदयाभ्येत्य पातयित्वा धरातले ।
अभिद्रुत्य बबन्धाथ पाशैर्मत्तगजं बली

तान् पाशाञ्शतधा चक्रे वेगाच्च दनुजेश्वरः ।
वरुणं च समभ्येत्य मध्ये जग्राह नारद

ततो दन्ती च शृङ्गाभ्यां प्रचिक्षेप तदाव्ययः ।
ममर्द च तथा पद्भ्यां सवाहं सलिलेश्वराम्

तं मर्द्यमानं वीक्ष्याथ शशाङ्कः शिशिराशुमान् ।
अभ्येत्य ताडयामास मार्गणैः कायदारणैः

स ताड्यमानः शिशिरांशुबाणैरवाप पीडां परमां गजेन्द्रः ।
दुष्टश्च वेगात् पयसामधीशं मुहुर्मुहुः पादतलैर्ममर्द

स मृद्यमानो वरुणो गजेन्द्रं पद्भ्यां सुगाढं जगृहे महर्षे ।
पादेषु भूमिं करयोः स्पृशंश्च मूर्द्धानमुल्लाल्य बलान्महात्मा

गृह्याङ्गुलीभिश्च गजस्य पुच्छं कृत्वेह बन्धं भुजगेश्वरेण ।
उत्पाट्य चिक्षेप विरोचनं हि सकुञ्जरं खे सनियन्तृवाहम्

क्षिप्तो जलेशेन विरोचनस्तु सकुञ्जरो भूमितले पपात ।
साट्टं सन्यत्रार्गलहर्म्यभूमि पुरं सुकेशेरिव भस्करेण

ततो जलेशः सगदः सपाशः सम्भ्यधावद् दितिजं निहन्तुम् ।
ततः समाक्रन्दमनुत्तमं हि मुक्तं तु दैत्यैर्घनरावतुल्यम्

हा हा हतो ऽसौ वरुणेन वीरो विरोचनो दानवसैन्यपालः ।
प्रह्लाद हे जम्भकुजम्भकाद्या रक्षध्वमभ्येत्य सहान्धकेन

अहो महात्मा बलवाञ्जलेशः संचूर्णयन् दैत्यभटं सवाहम् ।
पाशेन बद्ध्वा गदया निहन्ति यथा पशुं वाजिमखे महेन्द्रः

श्रुतत्वाथ शब्दं दितिजैः समीरितं जम्भप्रधाना दितिजेश्वरास्ततः ।
समभ्यधावंस्त्वरिता जलेश्वरं यथा पतङ्गा ज्वलितं हुताशनम्

तानागतान् वै प्रसमीक्ष्य देवः प्राह्लादिसुत्सृज्य वितत्य पाशम् ।
गदां समुद्भ्राम्य जलेश्वरस्तु दुद्राव तान् जम्भमुखानरातीन्

जम्भं च पाशेन तथा निहत्य तारं तलेनाशनिसंनिभेन ।
पादेन वृत्रं तरसा कुजम्भं निपातयामास बलं च मुष्ट्या

तेनार्दिता देववरेण दैत्याः संप्राद्रवन् दिक्षु विमुक्तशस्त्राः ।
ततो ऽन्धकः सत्वरितो ऽभ्युपेयाद् रणाय योद्धुं जलनायकेन

तमापतन्तं गदया जघान पाशेन बद्ध्वा परुणो ऽसुरेशम् ।
तं पाशमाविध्य गदां प्रगृह्य चिक्षेप दैत्यः स च जलेश्वराय

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य पाशं गदां च दाक्षायणिनन्दनस्तु ।
विवेश वेगात् पयसां निधानं ततो ऽन्धको देवबलं ममर्द

ततो हुताशः सुरशत्रुसैन्यं ददाह रोषात् पवनावधूतः ।
तमभ्ययाद् दानवविश्वकर्मा मयो महाबाहुरुदग्रवीर्यः

तमापतन्तं सह शम्बरेण समीक्ष्य वह्निः पवनेन सार्धम् ।
शक्त्या मयं शम्बरमेत्य कण्ठे संताड्य जग्राह बलान्महर्षे

शक्त्या स कायावरणे विदारिते संभिन्नदेहो न्यपतत् पृथिव्याम् ।
मयः प्रजज्वाल च शम्वरो ऽपि कण्ठावलग्ने ज्वलने प्रदीप्ते

स दह्यमानो दितिजो ऽग्निनाथ सुविस्वरं घोरतरं रुराव ।
सिंहाभिपन्नो विपिने यथैव मत्तो गजः क्रन्दति वेदनार्त्तः

तं शब्दमाकर्ण्य च शम्बरस्य दैत्येश्वरः क्रोधविरक्तदृष्टिः ।
आः किं किमेतन्ननु केन युद्धे जितो मयः शम्बरदानवश्च

ततो ऽब्रुवन् दैत्यभटा दितीशं प्रदह्यते ह्येष हुताशनेन ।
रक्षस्व चाभ्येत्य न शक्यते ऽन्यैर्हुताशनो वारयितुं रणाग्रे

इत्थं स दैत्यैरभिनोदितस्तु हिरण्यचक्षुस्तनयो महर्षे ।
उद्यम्य वेगात् परिघं हुताशं समाद्रवत् तिष्ठ तिष्ठ ब्रुवन् हि

श्रुत्वान्धकस्यापि वचो ऽव्ययात्मा संक्रुद्धचित्तस्त्वरितो हि दैत्यम् ।
उत्पाट्य भूम्यां च विनिष्पिपेष ततो ऽन्धकः पावकमाससाद

समाजघानाथ हुताशनं हि वरयुधेनाथ वराङ्गमध्ये ।
समाहतो ऽग्निः परिमुच्य शम्बरं तथान्धकं स त्वरितो ऽभ्यधावत्

तमापतन्तं परिघेण भूयः समाहनन्मूर्ध्नि तदान्धको ऽपि ।
स ताडितो ऽग्निर्दितिजेश्वरेण भयात् प्रदुद्राव रणाजिराद्वि

ततो ऽन्धको मारुतचन्द्रभास्करान् साध्यान् सरुद्राश्विवसून् महोरगान् ।
यान् याञ्शरेण स्पृशते पराक्रमी पराङ्मुखांस्तान्कृतवान् रणाजिरात्

ततो विजित्यामरसैन्यसुग्रं सेन्द्रं सरुद्रं सयमं ससोमम् ।
संपूज्यमानो दनुपुङ्गवैस्तु तदान्धको भूमिमुपाजगाम

आसाद्य भूमिं करदान् नरेन्द्रान् कृत्वा वशे स्थाप्य चराचरं च। जगत्समग्रं प्रविवेश धीमान् पातालमग्र्यं पुरमश्मकाह्वम्

तत्र स्थितस्यापि महासुरस्य गन्धर्वविद्याधरसिद्धसंघाः ।
सहाप्सरोभिः परिचारणाय पातालमभ्येत्य समावसन्त