વલ્લાલચરિત · અધ્યાય 2.23

ઇત્યાનન્દભટ્ટપ્રોક્તે શરણદત્તીયે વલ્લાલચરિતે વણિજાવમાનનં નામ દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ ।
અથ ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ
અથાન્યેદ્યુઃ સભાસીનમભ્યેત્ય પૃથિવીશ્વરં ।
ઊચે ભૂમિન્યસ્તજાનુર્ભીમો નૃપતિવલ્લભઃ

દેવ સર્વ્વે શૂદ્રગણ ભોજનૈઃ પરિતોષિતાઃ ।
સુવર્ણા વણિજો દર્પાદભુક્ત્વૈવ વિનિર્ગતાઃ

વણિજો ઽતિદુરાત્માનો ઽવિનીતાઃ કુલગર્વ્વિતાઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રપંક્તિભોજ્યં તે કાઙ્ક્ષન્તિ દુરાશયાઃ

ભોજ્યભૂમિં વિલોક્યાપિ વિહીનં વૃષલૈર્જનૈઃ ।
શ્રીમન્તમવજાનન્તો ગતવન્તો યથાગતમ્

સર્વ્વેષાં વણિજાં નેતા વલ્લભઃ સ દુરાશયઃ ।
પાલૈર્હૃતો મહારાજ ત્વયા સહ વિરુધ્યતે

વર્ણમાનો ઽસ્ય ભવતિ જામાતા મગધેશ્વરઃ ।
ધરાં સ મન્યતે તેન શરાવમિવ ગર્વિતઃ

એતદાકર્ણ્ય નૃપતિર્ભીમસેનવચસ્તદા ।
જ્વલનો હવનેનેવ પ્રજજ્વાલ સ મન્યુના

દન્તાન્ કટકટાય્યાસૌ રાજા રાજાસનોપરિ ।
ચકાશે ગગણરૂઢસ્તડિત્વાનિવ ઘોષવાન્

પપાત મસ્તકાત્તસ્ય કિરીટં હીરકોજ્જ્વલમ્ ।
કમ્પમાનતનોઃ સાયમુલ્કાપિણ્ડમિવામ્બરાત્

[[108]]
તદાનીં રાજવલ્લાલઃ ક્રોધઘૂર્ણદ્વિલોચનઃ ।
વણિજાં દર્પચૂર્ણાર્થં શપથં કૃતવાન્ ભૃશમ્

રાજોવાચ:
યદિ દામ્ભિખાન્ સુવર્ણાન્ વણિજઃ શૂદ્રત્વે ન પાતયિષ્યામિ, વલ્લભચન્દ્રસૌદાગિરસ્ય દુરાત્મનો દણ્ડં ન વિધાસ્યામિ, તદા ગોબ્રાહ્મણઘાતેન યાનિ પાતકાનિ ભવિતવ્યાનિ તાનિ મે ભવિષ્યન્તીતિ । ધાર્ત્તરાષ્ટ્રાણાં વિનાશાય ભીમસેનેન યાદૃશઃ શપથઃ કૃતઃ એતેષાં પાતનાય શપથો મે તાદૃશો જ્ઞાતવ્યઃ, અદ્યાવધિ એતે સત્રે શૂદ્રવદ્ગ્રાહ્યાઃ । વ્યર્થમેષાં યજ્ઞસૂત્નધારણમતઃપરમેતેષાં યાજનાધ્યાપને પ્રતિગ્રહઞ્ચ યે બ્રાહ્મણાઃ કરિષ્યન્તિ, તે જ્વલન્તો ઽપિ પતિષ્યન્તિ, નાન્યથા

અચિરેણાયમાદેશો ઽભવદ્રાષ્ટ્રે પ્રચારિતઃ ।
તચ્છ્રુત્વા મન્ત્રયામાસુ ર્વણિજો મિલિતાસ્તદા

અવિચારાત્તતો રાજ્ઞઃ ક્રોધકમ્પત્કલેવરાઃ ।
રુરુધુર્નગરાદ્ગૌડાદ્ દાસાનાં વ્યવસાયિનઃ

દ્વિગુણં ત્રિગુણં મૂલ્યં દાસાનાં પ્રદદુર્વિશઃ ।
દાસાભાવાત્ મહાકષ્ટં બભૂવ સર્વ્વજાતિષુ

એવમ્ભૂતે મહાકષ્ટે પ્રજાવર્ગૈર્નિવેદિતઃ ।
કર્ત્તવ્યં ચિન્તયામાસ તદાનીં ભુવનેશ્વરઃ

નાન્યોપાયં તદા દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણાનન્વશાદિદમ્ ।
કાર્ય્યા લોકહિતાર્થાય કૈવર્ત્તા દાસ્યકર્મ્મસુ

દાસ્યકામાસ્તુ કૈવર્ત્તા શ્રુત્વા નૃપતિશાસનમ્ ।
આજગ્મુસ્તે રાજકુલં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

તાન્ ચાબ્રવીત્તતો રાજા ગલવસ્ત્રકૃતાઞ્જલીન્ ।
વૃત્તિર્વો દીયતે સેવા ગચ્છધ્વં વ્યવહારતામ્

મહામાણ્ડલિકં કૃત્વા તતસ્તેષાં મહત્તરં ।
મહેશં દક્ષિણાઘાટે પ્રેરયામાસ પાર્થિવઃ

માલાકારાઃ કુમ્ભકારાઃ કર્મ્મારાશ્ચ તતો ઽન્યદા ।
યુક્તહસ્તા ગલેવસ્ત્રાઃ પુરસ્તસ્થુર્મહીક્ષિતઃ

સન્તુષ્ટઃ સેવયા તેષાં વ્યાજહાર વચો નૃપઃ ।
યૂયં સત્શૂદ્રવદ્ગ્રહ્યા ભવેત વચનાન્મમ

અશુચિર્વચનાદ્યસ્ય શુચિર્ભવતિ માનવઃ ।
શુચિશ્ચૈવાશુચિઃ સમ્યક્ કથં રાજા ન દૈવતમ્

કાલેન ગચ્છતા રાજા દાસાનાં વ્યવસાયિનઃ ।
બ્રહ્મત્વાચ્ચ્યાવયામાસ બ્રહ્મબન્ધૂન્ સુદુર્મ્મતીન્

સ્વસેવાયાં નિયુક્તશ્ચ ધાવઞ્ચક્રે મહત્તરમ્ ।
ઠક્કુરં ચ ચકારાસૌ પ્રસન્નો રાજનાપિતમ્

[[110]]
અનાહતસ્વધર્મ્માન્ સ વિલોક્ય વણિજસ્તતઃ ।
આદિશત્ તાન્ નૃપઃ સર્વ્વાન્ યજ્ઞસૂત્રાણિ વર્જ્જિતુમ્

ત્યજન્તુ યજ્ઞસૂત્રાણિ વણિજો રાષ્ટ્રવાસિનઃ ।
ત્યજેદ્યો ન સ દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ સેવકાન્નૃપ ઇત્યશાત્

આહત્ય ડિણ્ડિમાન્ ભૃત્યા નગરે નગરે વિશામ્ ।
રાજાજ્ઞાં ઘોષયામાસુશ્ચત્વરેષુ ચ વીથિષુ

રાજાજ્ઞામવજાનન્તો ધર્મ્મભીતા મહાજનાઃ ।
ત્વરમાણા દિશો જગ્મુઃ સદારાદિપરિચ્છદાઃ

અયોધ્યાં પ્રયયુઃ કેચિત્ કેચિન્મુદ્ગગિરિં તથા ।
ચન્દ્રમાયુતં પાટ્લીઞ્ચ તામ્રલિપ્તીઞ્ચ કેચન

તથોદયં પુરં કેચિત્ કેચિન્માનગઢં યયુઃ,
વિનીતઞ્ચ પુરં કેચિચ્છ્રિઙ્ખલામપિ કેચન

યેન યાતાસ્તુ તે સર્વ્વે રાજદણ્ડભયાર્દ્દિતાઃ ।
તત્યજુર્યજ્ઞસૂત્રાણિ હૈમાનિ તાન્તવાણિ ચ

તત્રાનેહસિ વલ્લાલો વિલોક્ય વ્યાકુલં કુલમ્ ।
બ્રહ્મણાઞ્ચ ક્ષત્રિયાણાં મન્ત્રયામાસ વૈદિકૈઃ

વિવિચ્ય વીજમાહાત્મ્યં તતઃ સંસ્કારયંશ્ચ તાન્ ।
બ્રહ્મત્વં ક્ષત્રિયત્વઞ્ચ કલ્પયામાસ સ પ્રભુઃ