વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.8

યાવત્ સિદ્ધમ્ અસિદ્ધં વા સાધ્યત્વેનાભિધીયતે
આશ્રિતક્રમરૂપત્વાત્ તત્ ક્રિયેતિ પ્રતિયતે ॥

કાર્યકારણભાવેન ધ્વનતીત્ય્ આશ્રિતક્રમઃ
ધ્વનિઃ ક્રમનિવૃત્તૌ તુ ધ્વનિર્ ઇત્ય્ એવ કથ્યતે ॥

શ્વેતે શ્વેતત ઇત્ય્ એતચ્ છ્વેતત્વેન પ્રકાશતે
આશ્રિતક્રમરૂપત્વાદ્ અભિધાનં પ્રવર્તતે ॥

ગુણભૂતૈર્ અવયવૈઃ સમૂહઃ ક્રમજન્મનામ્
બુદ્ધ્યા પ્રકલ્પિતાભેદઃ ક્રિયેતિ વ્યપદિશ્યતે ॥

સમૂહઃ સ તત્બાભૂતઃ પ્રતિભેદમ્ સમૂહિસુ
સમાપ્યતે તતો ભેદે કાલભેદસ્ય સંભવઃ ॥

ક્રમાત્ સદસતાં તેષામ્ આત્માનો ન સમૂહિનામ્
સદ્વસ્તુવિષયૈર્ યાન્તિ સંબન્ધં ચક્ષુરાદિભિઃ ॥

યથા ગૌર્ ઇતિ સમ્ઘાતઃ સર્વો નેન્દ્રિયગોચરઃ
ભાગશસ્ તૂપલબ્ધસ્ય બુદ્ધૌ રૂપં નિરૂપ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયૈર્ અન્યથાપ્રાપ્તૌ ભેદામ્શોપનિપાતિભિઃ
અલાતચક્રવદ્ રૂપં ક્રિયાણાં પરિકલ્પ્યતે ॥

યથા ચ ભાગાઃ પચતેર્ ઉદકાસેચનાદયઃ
ઉદકાસેચનાદિનાં જ્ઞેયા ભાગાસ્ તથાપરે ॥

યશ્ ચાપકર્ષપર્યન્તમ્ અનુપ્રાપ્તઃ પ્રતીયતે
તત્રૈકસ્મિન્ ક્રિયાશબ્દઃ કેવલે ન પ્રયુજ્યતે ॥

પૂર્વોત્તરૈસ્ તથા ભાગૈઃ સમવસ્થાપિતક્રમઃ
એકઃ સો ઽપ્ય્ અસદધ્યાસાદ્ આખ્યાતૈર્ અભિધીયતે ॥

કાલાનુપાતિ યદ્ રૂપં તદ્ અસ્તીત્ય્ અનુગમ્યતે
પરિતસ્ તુ પરિચ્છિન્નં ભાવ ઇત્ય્ એવ કથ્યતે ॥

વ્યવહારસ્ય સિદ્ધત્વાન્ ન ચેયં ગુણકલ્પના
ઉપચારો હિ મુખ્યસ્ય સંભવાદ્ અવતિષ્ઠતે ॥

આહિતોત્તરશક્તિત્વાત્ પ્રત્યેકં વા સમૂહિનઃ
અનેકરૂપા લક્ષ્યન્તે ક્રમવન્ત ઇવાક્રમાઃ ॥

અનન્તરં ફલં યસ્યાઃ કલ્પતે તામ્ ક્રિયામ્ વિદુઃ
પ્રધાનભૂતાં તાદર્થ્યાદ્ અન્યાસાં તુ તદાખ્યતા ॥

*ક્રિયાપ્રવૃત્તૌ યો હેતુસ્ તદર્થં યદ્ વિચેષ્ટિતમ્
અનપેક્ષ્ય પ્રયુઞ્જીત ગચ્છતીત્ય્ અવધારયન્ ॥

સત્સુ પ્રત્યયરૂપો ઽસૌ ભાવો યાવન્ ન જાયતે
તાવત્ પરેષાં રૂપેણ સાધ્યઃ સન્ન્ અભિધીયતે ॥

સિદ્ધે તુ સાધનાકાઙ્ક્ષા કૃતાર્થત્વાન્ નિવર્તતે
ન ક્રિયાવાચિનાં તસ્માત્ પ્રયોગસ્ તત્ર વિદ્યતે ॥

સ ચાપૂર્વાપરિભૂત એકત્વાદ્ અક્રમાત્મકઃ
પૂર્વાપરાણાં ધર્મેણ તદર્થેનાનુગમ્યતે ॥

અસન્ નિવર્તતે તસ્માદ્ યત્ સત્ તદ્ ઉપલભ્યતે
તયોઃ સદસતોશ્ ચાસાવ્ આત્મૈક ઇવ ગૃહ્યતે ॥

જાતિમ્ અન્યે ક્રિયામ્ આહુર્ અનેકવ્યક્તિવર્તિનીમ્
અસાધ્યા વ્યક્તિરૂપેણ સા સાધ્યેવોપલભ્યતે ॥

અન્તે યા વા ક્રિયાભાગે જાતિઃ સૈવ ક્રિયા સ્મૃતા
સા વ્યક્તેર્ અનુનિષ્પાદે જાયમાનેવ ગમ્યતે ॥

સ્વવ્યાપારવિશિષ્ટાનામ્ સત્તા વા, કર્તૃકર્મનામ્
ક્રિયા વ્યાપારભેદેષુ સત્તા વા સમવાયિની ॥

અન્ત્યે વાત્મનિ યા સત્તા સા ક્રિયા કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
ભાવ એવ હિ ધાત્વર્થ ઇત્ય્ અવિચ્છિન્ન આગમઃ ॥

બુદ્ધિં તજ્જાતિમ્ અન્યે તુ બુદ્ધિસત્તામ્ અથાપરે
પ્રત્યસ્તરૂપાં ભાવેષુ ક્રિયેતિ પ્રતિજાનતે ॥

આવિર્ભાવતિરોભાવૌ જન્મનાશૌ તથાપરૈઃ
ષટ્સુ ભાવવિકારેષુ કલ્પિતૌ વ્યાવહારિકૌ ॥

તાભ્યાં સર્વપ્રવૃત્તીનામ્ અભેદેનોપસમ્ગ્રહઃ
જન્મૈવાશ્રિતસારૂપ્યં સ્થિતિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

*જાયમાનાન્ ન જન્ર્નાન્યદ્ વિનાશે ઽપ્ય્ અપદાર્થતા
અતો ભાવવિકારેષુ સત્તૈકા વ્યવતિષ્ઠતે ॥

*પૂર્વભાગસ્ તુ યજ્ જાતાત્ તજ્ જન્મેત્ય્ અપદિશ્યતે
આશ્રિતક્રમરૂપેણ નિમિત્તત્વે વિવક્ષિતે ॥

આખ્યાતશબ્દૈર્ અર્થો ઽસાવ્ એવંભૂતો ઽભિધીયતે
નામશબ્દાઃ પ્રવર્તન્તે સંહરન્ત ઇવ ક્રમમ્ ॥

ફલં ફલાપદેશો વા વસ્તુ વા તદ્વિરોધિ યત્
તદ્ અન્યદ્ એવ પૂર્વેષાં નાગ ઇત્ય્ અપદિશ્યતે ॥

નૈવાસ્તિ નૈવ નાસ્તીતિ વસ્તુનો ગ્રહનાદ્ વિના
કલ્પતે પરરૂપેણ વસ્ત્વ્ અન્યદ્ અનુગમ્યતે ॥

ભાવાભાવૌ ઘટાદિનામ્ અસ્પૃશન્ન્ અપિ પાણિના
કશ્ ચિદ્ વેદાપ્રકાશે ઽપિ પ્રકાશે તત એવ વા ॥

વ્યાપિ સૌક્ષ્મ્યં ક્વ ચિદ્ યાતિ ક્વ ચિત્ સંહન્યતે પુનઃ
અકુર્વાણો ઽથ વા કિં ચિત્ સ્વશક્ત્યૈવં પ્રકાશતે ॥

સર્વરૂપસ્ય તત્ત્વસ્ય યત્ ક્રમેણેવ દર્શનમ્
ભાગૈર્ ઇવ પ્રકૢપ્તિશ્ ચ તાં ક્રિયામ્ અપરે વિદુઃ ॥

સત્તા સ્વશક્તિયોગેન સર્વરૂપા વ્યવસ્થિતા
સાધ્યા ચ સાધનં ચૈવ ફલં ભોક્તા ફલસ્ય ચ ॥

ક્રિયામ્ અન્યે તુ મન્યન્તે ક્વ ચિદ્ અપ્ય્ અનપાશ્રિતામ્
સાધનૈકાર્થકારિત્વે પ્રવૃત્તિમ્ અનપાયિનીમ્ ॥

સામાન્યભૂતા સા પૂર્વં ભાગશઃ પ્રવિભજ્યતે
તતો વ્યાપારરૂપેણ સાધ્યેવ વ્યવતિષ્ઠતે ॥

પ્રકૃતિઃ સાધનાનાં સા પ્રથમં તચ્ ચ કારકમ્
વ્યાપારાણાં તતો ઽન્યત્વમ્ અપરૈર્ ઉપવર્ણ્યતે ॥

બહૂનાં સંભવે ઽર્થાનાં કે ચિદ્ એવોપકારિનઃ
સંસર્ગે કશ્ ચિદ્ એસાં તુ પ્રાધાન્યેન પ્રતીયતે ॥

સાધ્યત્વાત્ તત્ર ચાખ્યાતૈર્ વ્યાપારાઃ સિદ્ધસાધનાઃ
પ્રાધાન્યેનાભિધીયન્તે ફલેનાપિ પ્રવર્તિતાઃ ॥

એકત્વાવૃત્તિભાવાભ્યાં ભેદાભેદસમન્વયે
સંખ્યાસ્ તત્રોપલભ્યન્તે સંખ્યેયાવયવક્રિયાઃ ॥

સિદ્ધસ્યાર્થસ્ય પાકાદેઃ કથં સાધનયોગિતા
સાધ્યત્વે વા તિઙન્તેન કૃતાં ભેદો ન કશ્ ચન ॥

તત્ર કારકયોગાયા યદ્ય્ આખ્યાતં નિબન્ધનમ્
ષષ્ઠ્વાઃ સા લેન સંબન્ધે વ્યુદસ્તા કર્તૃકર્મનોઃ ॥

એકાભિધાન એકો ઽર્થો યુગપચ્ ચ દ્વિધર્મભાક્
ન સંભવતિ સિદ્ધત્વે સ સાધ્યઃ સ્યાત્ કથં પુનઃ ॥

એતાવત્ સાધનં સાધ્યમ્ એતાવદ્ ઇતિ કલ્પના
શાસ્ત્ર એવ ન વાક્યે ઽસ્તિ વિભાગઃ પરમાર્થતઃ ॥

આખ્યાતશબ્દે ભાગાભ્યાં સાધ્યસાધનવર્તિતા
પ્રકલ્પિતા યથા શાસ્ત્રે સ ઘઞાદિસ્વ્ અપિ ક્રમઃ ॥

સાધ્યત્વેન ક્રિયા તત્ર ધાતુરૂપનિબન્ધના
સત્ત્વભાવસ્ તુ યસ્ તસ્યાઃ સ ઘઞાદિનિબન્ધનઃ ॥

બન્ધુતાભેદરૂપેણ બન્ધુશબ્દે વ્યવસ્થિતા
સમૂહો બન્ધ્વવસ્થા તુ પ્રત્યયેનાભિધીયતે ॥

તત્ર યમ્ પ્રતિ સાધ્યત્વમ્ અસિદ્ધા તં પ્રતિ ક્રિયા
સિદ્ધા તુ યસ્મિન્ સાધ્યત્વં ન તમ્ એવ પુનઃ પ્રતિ ॥

રાજ્ઞઃ પુત્રસ્ય નપ્તેતિ ન રાજ્ઞિ વ્યતિરિચ્યતે
પુત્રસ્યાર્થઃ પ્રધાનત્વં ન ચાસ્ય વિનિવર્તતે ॥

મૃગો ધાવતિ પશ્યેતિ સાધ્યસાધનરૂપતા
તથા વિષયભેદેન સરણસ્યોપપદ્યતે ॥

લકૃત્યક્તખલર્થાનાં તથાવ્યયકૃતામ્ અપિ
રૂઢિનિષ્ઠાઘઞાદિનામ્ ધાતુઃ સાધ્યસ્ય વાચકઃ ॥

સાધ્યસ્યાપરિનિષ્પત્તેઃ સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અનુપગ્રહઃ
તિઙન્તૈર્ અન્તરેણેવમ્ ઉપમાનં તતો ન તૈઃ ॥

સાધનત્વં પ્રસિદ્ધં ચ તિઙ્ક્ષુ સંબન્ધિનાં યતઃ
તેનાધ્યારોપ એવ સ્યાદ્ ઉપમા તુ ન વિદ્યતે ॥

ન્યૂનેષુ ચ સમાપ્તાર્થમ્ ઉપમાનં વિધીયતે
ક્રિયા ચૈવાશ્રયે સર્વા તત્ર તત્ર સમાપ્યતે ॥

યેનૈવ હેતુના હંસઃ પતતીત્ય્ અભિધીયતે
આતૌ તસ્ય સમાપ્તત્વાદ્ ઉપમાર્થો ન વિદ્યતે ॥

ક્રિયાણાં જાતિભિન્નાનાં સાદૃશ્યં નાવધાર્યતે
સિદ્ધેશ્ ચ પ્રક્રમે સાધ્યમ્ ઉપમાતુમ્ ન શક્યતે ॥

વનમ્ વૃક્ષા ઇતિ યથા ભેદાભેદવ્યપાશ્રયાત્
અર્થાત્મા ભિદ્યતે ભાવે સ બાહ્યાભ્યન્તરે ક્રમઃ ॥

સામાન્યે ભાવ ઇત્ય્ અત્ર યલ્ લિઙ્ગમ્ ઉપલભ્યતે
ભેદાનાં અનુમેયત્વાન્ ન તત્ તેષુ વિવક્ષ્યતે ॥

નિર્દેશે ચરિતાર્થત્વાલ્ લિઙ્ગં ભાવે ઽવિવક્સિતમ્
ઉપમાનવિધિત્વાચ્ ચ ભાવાદ્ અન્યત્ પચાદિસુ ॥

ભવતૌ યત્ પચાદિનાં તાવદ્ અત્રોપદિશ્યતે
ન ચ લિઙ્ગમ્ પચાદિનાં ભવતૌ સમવસ્થિતમ્ ॥

એકશ્ ચ સો ઽર્થઃ સત્તાખ્યઃ કથમ્ ચિત્ કૈશ્ ચિદ્ ઉચ્યતે
લિઙ્ગાનિ ચાસ્ય ભિદ્યન્તે પચિરૂપાદિભેદવત્ ॥

આચાર્યો માતુલશ્ ચેતિ યથૈકો વ્યપદિશ્યતે
સમ્બન્ધિભેદાદ્ અર્થાત્મા સ વિધિઃ પક્તિભાવયોઃ ॥