વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.5

સંસર્ગિ ભેદકં યદ્ યત્ સવ્યાપારં પ્રતીયતે
ગુણત્વં પરતન્ત્રત્વાત્ તસ્ય શાસ્ત્ર ઉદાહૃતમ્ ॥

દ્રવ્યસ્યાવ્યપદેશસ્ય ય ઉપાદીયતે ગુણઃ
ભેદકો વ્યપદેશાય તત્પ્રકર્ષો ઽભિધીયતે ॥

સર્વસ્યૈવ પ્રધાનસ્ય ન વિના ભેદહેતુના
પ્રકર્ષો વિદ્યતે નાપિ ઽશબ્દસ્યોપૈતિ વાચ્યતામ્ ॥

વિદ્યમાનાઃ પ્રધાનેષુ ન સર્વે ભેદહેતવઃ
વિશેષશબ્દૈર્ ઉચ્યન્તે વ્યાવૃત્તાર્થાભિધાયિભિઃ ॥

વસ્તૂપલક્ષણે તત્ર વિશેષો વ્યાપૃતો યદિ
પ્રકર્ષો નિયમાભાવાત્ સ્યાદ્ અવિજ્ઞાતહેતુકઃ ॥

સર્વં ચ સર્વતો ઽવશ્યં નિયમેન પ્રકૃષ્યતે
સંસર્ગિણા નિમિત્તેન નિકૃષ્ટેનાધિકેન વા ॥

નાપેક્ષતે નિમિત્તં ચ પ્રકર્ષે વ્યાપૃતં યદિ
દ્રવ્યસ્ય સ્યાદ્ ઉપાદાનં પ્રકર્ષં પ્રત્ય્ અનર્થકં ॥

સવ્યાપારો ગુણસ્ તસ્માત્ સ્વપ્રકર્ષનિબન્ધનઃ
દ્રવ્યાત્માનં ભિનત્ત્ય્ એવ સ્વપ્રકર્ષં નિવેશયન્ ॥

અરૂપં પરરૂપેણ દ્રવ્યમ્ આખ્યાયતે યથા
અપ્રકર્ષં પ્રકર્ષેણ ગુણસ્યાવિશ્યતે તથા ॥