વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.12

ય આત્મનેપદાદ્ ભેદઃ ક્વ ચિદ્ અર્થસ્ય ગમ્યતે
અન્યતશ્ ચાપિ લાદેશાન્ મન્યન્તે તમ્ ઉપગ્રહમ્ ॥

ક્વ ચિત્ સાધનમ્ એવાસૌ ક્વ ચિત્ તસ્ય વિશેષણમ્
સાધનં તત્ર કર્માદિ વ્યક્તવાચો વિશેષણમ્ ॥

ક્રિયા વિષયભેદેન જીવિકાદિષુ ભિદ્યતે
લાદેશૈઃ સ ક્રિયાભેદો વાક્યેષ્વ્ અપિ નિયમ્યતે ॥

ધાત્વર્થસ્ તદ્વિશેષશ્ ચાપ્ય્ ઉક્તઃ ક્વ ચિદ્ ઉપગ્રહઃ
ધાત્વર્થો ગન્ધનાદિઃ સ્યાદ્ વ્યતિહારો વિશેષણમ્ ॥

ક્રિયાપ્રવૃત્તાવ્ આખ્યાતા કૈશ્ ચિત્ સ્વાર્થપરાર્થતા
અસતિ વા સતિ વાપિ વિવક્ષિતનિબન્ધના ॥

કેસાં ચિત્ કર્ત્રભિપ્રાયે ણિચા સહ વિકલ્પતે
આત્મનેપદમ્ અન્યેસાં તદર્થા પ્રકૃતિર્ યથા ॥

ક્રીણીષ્વ વપતે ધત્તે ચિનોતિ ચિનુતે ઽપિ ચ
આપ્તપ્રયોગા દૃશ્યન્તે યેષુ ણ્યર્થો ઽભિધીયતે ॥

સંવિધાનં પચાદિનાં ક્વ ચિદ્ અર્થઃ પ્રતીયતે
તન્નિમિત્તા યથાન્યાપિ ક્રિયાધિશ્રયણાદિકા ॥

કર્ત્રભિપ્રાયતા સૂત્રે ક્રિયાભેદોપલક્ષણમ્
તથાભૂતા ક્રિયા યા હિ તત્કર્તા ફલભાગ્ યતઃ ॥

યથોપલક્ષ્યતે કાલસ્ તારકાદર્શનાદિભિઃ
તથા ફલવિશેષેણ ક્રિયાભેદો નિદર્શ્યતે ॥

ક્રિયાવિશેષવચને સામર્થ્યમ્ ઉપરુધ્યતે
કેસાં ચિદ્ અન્યે તુ કૃતાઃ સ્વરિતેતો ઞિતસ્ તથા ॥

અનુબન્ધશ્ ચ સિદ્ધે ઽર્થે સ્મૃત્યર્થમ્ અનુષજ્યતે
તુલ્યાર્થેષ્વ્ અપિ ચાવશ્યં ન સર્વેષ્વ્ એકધર્મતા ॥

દૃશીક્ષ્યોઃ સદૃશે ઽપ્ય્ અર્થે નાભેદઃ પ્રતિપૂર્વયોઃ
ણ્યર્થોપાદાયિનસ્ તસ્માન્ ન તુલ્યાર્થાઃ પચાદિભિઃ ॥

ઉમ્ભ્યર્થે વર્તમાનસ્ય કરોતેર્ ભિન્નધર્મણઃ
ણ્યર્થોપાદાયિતા તસ્માન્ નિયતાઃ શબ્દશક્તયઃ ॥

તથા હ્ય્ અનુપ્રયોગસ્ય કરોતેર્ આત્મનેપદે
પૂર્વવદ્ગ્રહણં પ્રાપ્તે સ્વરિતં સમુપસ્થિતમ્ ॥

એકત્વે ઽપિ ક્રિયાખ્યાતે સાધનાશ્રયસંખ્યયા
ભિદ્યતે ન તુ લિઙ્ગાખ્યો ભેદસ્ તત્ર તદાશ્રિતઃ ॥

તસ્માદ્ અવસ્થિતે ઽપ્ય્ અર્થે કસ્ય ચિત્ પ્રતિબધ્યતે
શબ્દસ્ય શક્તિઃ સ ત્વ્ એષ શાસ્ત્રે ઽન્વાખ્યાયતે વિધિઃ ॥

યસ્યાર્થસ્ય પ્રસિદ્ધ્યર્થમ્ આરભ્યન્તે પચાદયઃ
તત્ પ્રધાનં ફલં તેષાં ન લાભાદિ પ્રયોજનમ્ ॥

યત્રોભૌ સ્વામિદાસૌ તુ પ્રારભેતે સહ ક્રિયામ્
યુગપદ્ ધર્મભેદેન ધાતુસ્ તત્ર ન વર્તતે ॥

યત્ર પ્રતિવિધાનાર્થઃ પચિસ્ તત્રાત્મનેપદમ્
પરસ્મૈપદમ્ અન્યત્ર સંસ્કારાદ્યભિધાયિનિ ॥

સંવિધાતુશ્ ચ સાંનિધ્યાદ્ દાસે ધર્મો ઽનુસજ્યતે
પ્લક્ષશબ્દસ્ય સાંનિધ્યાન્ ન્યગ્રોધે પ્લક્ષતા યથા ॥

પુરોડાશાભિધાનં ચ ધાનાદિષુ યથા સ્થિતમ્
છત્ત્રિણા ચાભિસંબન્ધાચ્ છત્ત્રિશબ્દાભિધેયતા ॥

અર્થાત્ પ્રતીતમ્ અન્યોન્યં પારાર્થ્યમ્ અવિવક્ષિતમ્
ઇત્ય્ અયં શેષવિષયઃ કૈશ્ ચિદ્ અત્રાનુવર્ણ્યતે ॥

અથ પ્રતિવિધાતા યો હલૈઃ કૃષતિ પઞ્ચભિઃ
ભાષ્યે નોદાહૃતં કસ્માત્ પ્રાપ્તં તત્રાત્મનેપદમ્ ॥

પ્રતીતત્વાત્ તદર્થસ્ય શેષત્વં યદિ કલ્પ્યતે
ન સ્યાત્ પ્રાપ્તવિભાષાસૌ સ્વરિતેતાં નિવર્તિકા ॥

શુદ્ધે તુ સંવિધાનાર્થે કૈશ્ ચિદ્ અત્રેષ્યતે કૃષિઃ
તદ્ધર્મા યજિર્ ઇત્ય્ એવં ન સ્યાત્ તત્રાત્મનેપદમ્ ॥

અત્ર તૂપપદેનાયમ્ અર્થભેદઃ પ્રતીયતે
પ્રાપ્તે વિભાષા ક્રિયતે તસ્માન્ નાત્રાત્મનેપદમ્ ॥