વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.13

સ્તનકેશાદિસંબન્ધો વિશિષ્ટા વા સ્તનાદયઃ
તદુપવ્યઞ્જના જાતિર્ ગુણાવસ્થા ગુણાસ્ તથા ॥

શબ્દોપજનિતો ઽર્થાત્મા શબ્દસંસ્કાર ઇત્ય્ અપિ
લિઙ્ગાનાં લિઙ્ગતત્ત્વજ્ઞૈર્ વિકલ્પાઃ સપ્ત દર્શિતાઃ ॥

ઉપાદાનવિકલ્પાશ્ ચ લિઙ્ગાનાં સપ્ત વર્ણિતાઃ
વિકલ્પસંનિયોગાભ્યાં યે શબ્દેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

તિસ્રો જાતય એવૈતાઃ કેસાં ચિત્ સમવસ્થિતાઃ
અવિરુદ્ધા, વિરુદ્ધાભિર્ ગોમહિષ્યાદિજાતિભિઃ ॥

હસ્તિન્યાં વડવાયાં ચ સ્ત્રીતિ બુદ્ધેઃ સમન્વયઃ
અતસ્ તાં જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ દ્રવ્યાદિસમવાયિનીમ્ ॥

પરતન્ત્રસ્ય યલ્ લિઙ્ગમ્ અપોદ્ધારે વિવક્ષિતે
તત્રાસૌ શબ્દસંસ્કારઃ શબ્દૈર્ એવ વ્યપાશ્રિતઃ ॥

બુદ્ધ્યા કલ્પિતરૂપેષુ લિઙ્ગેષ્વ્ અપિ ચ સંભવઃ
સ્ત્રીત્વાદીનાં વ્યવસ્થા હિ સા લિઙ્ગૈર્ વ્યપદિશ્યતે ॥

યથા સલિલનિર્ભાસા મૃગતૃષ્ણાસુ જાયતે
જલોપલબ્ધ્યનુગુણાદ્ બીજાદ્ બુદ્ધિર્ જલે ઽસતિ ॥

તથૈવાવ્યપદેશ્યેભ્યો હેતુભ્યસ્ તારકાદિષુ
મુખ્યેભ્ય ઇવ લિઙ્ગેભ્યો ભેદા લોકે વ્યવસ્થિતાઃ ॥

વ્યક્તેષુ વ્યક્તરૂપાણાં સ્તનાદીનાં તુ દર્શનાત્
અવ્યક્તવ્યઞ્જનાવ્યક્તેર્ જાતિર્ ન પરિકલ્પ્યતે ॥

અસ્તિત્વં ચ પ્રતિજ્ઞાય સદાદર્શનમ્ ઇચ્છતઃ
અત્યન્તાદર્શને ન સ્યાદ્ અસત્ત્વં પ્રતિ નિશ્ચયઃ ॥

ન ચાલમ્ અનુમાનાય શબ્દો ઽદર્શનપૂર્વકઃ
સિદ્ધે હિ દર્શને કિં સ્યાદ્ અનુમાનપ્રયોજનમ્ ॥

આવિર્ભાવસ્ તિરોભાવઃ સ્થિતિશ્ ચેત્ય્ અનપાયિનઃ
ધર્મા મૂર્તિષુ સર્વાસુ લિઙ્ગત્વેનાનુદર્શિતાઃ ॥

સર્વમૂર્ત્યાત્મભૂતાનાં શબ્દાદિનાં ગુણે ગુણે
ત્રયઃ સત્ત્વાદિધર્માસ્ તે સર્વત્ર સમવસ્થિતાઃ ॥

રૂપસ્ય ચાત્મમાત્રાનાં શુક્લાદિનાં પ્રતિક્ષણમ્
કા ચિત્ પ્રલીયતે કા ચિત્ કથં ચિદ્ અભિવર્ધતે ॥

ક્વથિતોદકવચ્ ચૈષામ્ અનવસ્થિતવૃત્તિતા
અજસ્રં સર્વભાવાનાં ભાષ્ય એવોપવર્ણિતા ॥

પ્રવૃત્તેર્ એકરૂપત્વં સામ્યં વા સ્થિતિર્ ઉચ્યતે
અવિર્ભાવતિરોભાવ પ્રવૃત્ત્યા વાવતિષ્ઠતે ॥

ગુણા ઇત્ય્ એવ બુદ્ધેર્ વા નિમિત્તત્વં સ્થિતિર્ મતા
સ્થિતેશ્ ચ સર્વલિઙ્ગાનાં સર્વનામત્વમ્ ઉચ્યતે ॥

સ્થિતેષુ સર્વલિઙ્ગેષુ વિવક્ષાનિયમાશ્રયઃ
કસ્ય ચિચ્ છબ્દસંસ્કારે વ્યાપારઃ ક્વ ચિદ્ ઇષ્યતે ॥

સંનિધાને નિમિત્તાનાં કિં ચિદ્ એવ પ્રવર્તકમ્
યથા તક્ષાદિશબ્દાનાં લિન્ગેષુ નિયમસ્ તથા ॥

ભાવતત્ત્વદૃશઃ શિષ્ટાઃ શબ્દાર્થેષુ વ્યવસ્થિતાઃ
યદ્ યદ્ ધર્મે ઽઙ્ગતામ્ એતિ લિઙ્ગં તત્ તત્ પ્રચક્ષતે ॥

સ્વરભેદાદ્ યથા શબ્દાઃ સાધવો વિષયાન્તરે
લિઙ્ગભેદાત્ તથા સિદ્ધાત્ સાધુત્વમ્ અનુગમ્યતે ॥

પ્રયોગો વિપ્રયોગશ્ ચ લોકે યત્રોપલભ્યતે
શાસ્ત્રમ્ આરભ્યતે તત્ર ન પ્રયોગાવિપર્યયે ॥

ઉપાધિભેદાદ્ અર્થેષુ ગુણધર્મસ્ય કસ્ય ચિત્
નિમિત્તભાવઃ સાધુત્વે વિવક્ષા ચ વ્યવસ્થિતા ॥

હિમારણ્યે મહત્ત્વેન યુક્તે સ્ત્રીત્વમ્ અવસ્થિતમ્
હ્રસ્વોપાધિવિશિષ્ટાયાઃ કુટ્યાઃ પ્રસવયોગિતા ॥

શબ્દાન્તરાનાં ભિન્ને ઽર્થ ઉપાયાઃ પ્રતિપત્તયે
એકતામ્ ઇવ નિશ્ચિત્ય લઘ્વર્થમ્ ઉપદર્શિતાઃ ॥

ઉત્પત્તિઃ પ્રસવો ઽન્યેષાં નાશઃ સંસ્ત્યાનમ્ ઇત્ય્ અપિ
આત્મરૂપં તુ ભાવાનાં સ્થિતિર્ ઇત્ય્ અપદિશ્યતે ॥

દૃષ્ટં નિમિત્તં કેસાં ચિજ્ જાત્યાદિવદ્ અવસ્થિતમ્
દૃષ્ટવચ્ છબ્દસંસ્કાર માત્રં તુ પરિકલ્પિતમ્ ॥

યથા પ્રસિદ્ધે ઽપ્ય્ એકત્વે નાનાત્વાભિનિવેશિનઃ
નાનાત્વં જનયન્તીવ શબ્દા લિઙ્ગે ઽપિ સ ક્રમઃ ॥

ઇદં વેયમ્ અયં વેતિ શબ્દસંસ્કારમાત્રકમ્
નિમિત્તદર્શનાદ્ અર્થે કૈશ્ ચિત્ સર્વત્ર વર્ણ્યતે ॥

નાવશ્યં વિષયત્વેન નિમિત્તં વ્યવતિષ્ઠતે
ઇન્દ્રિયાદિ યથાદૃષ્ટં ભેદહેતુસ્ તદ્ ઇષ્યતે ॥