Vakyapadiya · Chapter 3.12

ya ātmanepadād bhedaḥ kva cid arthasya gamyate
anyataś cāpi lādeśān manyante tam upagraham //

kva cit sādhanam evāsau kva cit tasya viśeṣaṇam
sādhanaṃ tatra karmādi vyaktavāco viśeṣaṇam //

kriyā viṣayabhedena jīvikādiṣu bhidyate
lādeśaiḥ sa kriyābhedo vākyeṣv api niyamyate //

dhātvarthas tadviśeṣaś cāpy uktaḥ kva cid upagrahaḥ
dhātvartho gandhanādiḥ syād vyatihāro viśeṣaṇam //

kriyāpravṛttāv ākhyātā kaiś cit svārthaparārthatā
asati vā sati vāpi vivakṣitanibandhanā //

kesāṃ cit kartrabhiprāye ṇicā saha vikalpate
ātmanepadam anyesāṃ tadarthā prakṛtir yathā //

krīṇīṣva vapate dhatte cinoti cinute 'pi ca
āptaprayogā dṛśyante yeṣu ṇyartho 'bhidhīyate //

saṃvidhānaṃ pacādināṃ kva cid arthaḥ pratīyate
tannimittā yathānyāpi kriyādhiśrayaṇādikā //

kartrabhiprāyatā sūtre kriyābhedopalakṣaṇam
tathābhūtā kriyā yā hi tatkartā phalabhāg yataḥ //

yathopalakṣyate kālas tārakādarśanādibhiḥ
tathā phalaviśeṣeṇa kriyābhedo nidarśyate //

kriyāviśeṣavacane sāmarthyam uparudhyate
kesāṃ cid anye tu kṛtāḥ svariteto ñitas tathā //

anubandhaś ca siddhe 'rthe smṛtyartham anuṣajyate
tulyārtheṣv api cāvaśyaṃ na sarveṣv ekadharmatā //

dṛśīkṣyoḥ sadṛśe 'py arthe nābhedaḥ pratipūrvayoḥ
ṇyarthopādāyinas tasmān na tulyārthāḥ pacādibhiḥ //

umbhyarthe vartamānasya karoter bhinnadharmaṇaḥ
ṇyarthopādāyitā tasmān niyatāḥ śabdaśaktayaḥ //

tathā hy anuprayogasya karoter ātmanepade
pūrvavadgrahaṇaṃ prāpte svaritaṃ samupasthitam //

ekatve 'pi kriyākhyāte sādhanāśrayasaṃkhyayā
bhidyate na tu liṅgākhyo bhedas tatra tadāśritaḥ //

tasmād avasthite 'py arthe kasya cit pratibadhyate
śabdasya śaktiḥ sa tv eṣa śāstre 'nvākhyāyate vidhiḥ //

yasyārthasya prasiddhyartham ārabhyante pacādayaḥ
tat pradhānaṃ phalaṃ teṣāṃ na lābhādi prayojanam //

yatrobhau svāmidāsau tu prārabhete saha kriyām
yugapad dharmabhedena dhātus tatra na vartate //

yatra pratividhānārthaḥ pacis tatrātmanepadam
parasmaipadam anyatra saṃskārādyabhidhāyini //

saṃvidhātuś ca sāṃnidhyād dāse dharmo 'nusajyate
plakṣaśabdasya sāṃnidhyān nyagrodhe plakṣatā yathā //

puroḍāśābhidhānaṃ ca dhānādiṣu yathā sthitam
chattriṇā cābhisaṃbandhāc chattriśabdābhidheyatā //

arthāt pratītam anyonyaṃ pārārthyam avivakṣitam
ity ayaṃ śeṣaviṣayaḥ kaiś cid atrānuvarṇyate //

atha pratividhātā yo halaiḥ kṛṣati pañcabhiḥ
bhāṣye nodāhṛtaṃ kasmāt prāptaṃ tatrātmanepadam //

pratītatvāt tadarthasya śeṣatvaṃ yadi kalpyate
na syāt prāptavibhāṣāsau svaritetāṃ nivartikā //

śuddhe tu saṃvidhānārthe kaiś cid atreṣyate kṛṣiḥ
taddharmā yajir ity evaṃ na syāt tatrātmanepadam //

atra tūpapadenāyam arthabhedaḥ pratīyate
prāpte vibhāṣā kriyate tasmān nātrātmanepadam //