વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.11

સંખ્યાવાન્ સત્ત્વભૂતો ઽર્થઃ સર્વ એવાભિધીયતે
ભેદાભેદવિભાગો હિ લોકે સંખ્યાનિબન્ધનઃ ॥

સ ધર્મો વ્યતિરિક્તો વા તેષાં આત્મૈવ વા તથા
ભેદહેતુત્વમ્ આશ્રિત્ય સંખ્યેતિ વ્યપદિશ્યતે ॥

સમવેતા પરિચ્છેદ્યે ક્વ ચિદ્ અન્યત્ર સા સ્થિતા
પ્રકલ્પયતિ ભાવાનાં સંખ્યા ભેદં તથાત્મનઃ ॥

પરત્વે ચાપરત્વે ચ ભેદે તુલ્યા શ્રુતિર્ યથા
સંખ્યાશબ્દાભિધેયત્વં ભેદહેતોસ્ તથા ગુણે ॥

અસ્વતન્ત્રે સ્વતન્ત્રત્વં પરધર્મો યથા ગુણે
અભેદ્યે ભેદ્યભાવો ઽપિ દ્રવ્યધર્મસ્ તથા ગુણે ॥

સ્વબુદ્ધ્યા તમ્ અપોદ્ધૃત્ય લોકો ઽપ્ય્ આગમમ્ આશ્રિતઃ
સ્વધર્માદ્ અન્યધર્મેણ વ્યાચષ્ટે પ્રતિપત્તયે ॥

પરોપકારતત્ત્વાનાં સ્વાતન્ત્ર્યેનાભિધાયકઃ
શબ્દઃ સર્વપદાર્થાના સ્વધર્મદ્ વિપ્રકૃષ્યતે ॥

યથૈવાવિષયં જ્ઞાનં ન કિં ચિદ્ અવભાસતે
તથા ભાવો ઽપ્ય્ અસંસૃષ્ટો ન કશ્ ચિદ્ ઉપલભ્યતે ॥

ભેદેન તુ સમાખ્યાતં યલ્ લોકો ઽપ્ય્ અનુવર્તતે
આગમાચ્ છાસ્ત્રસદૃશો વ્યવહારઃ સ વર્ણ્યતે ॥

બુદ્ધૌ સ્થિતેષુ તેષ્વ્ એવમ્ અધ્યારોપો ન દુર્લભઃ
પરધર્મસ્ય ન હ્ય્ અત્ર સદસત્ત્વં પ્રયોજકમ્ ॥

સામાન્યેષ્વ્ અપિ સામાન્યં વિશેષેષુ વિશિષ્ટતા
સંખ્યાસુ સંખ્યા લિઙ્ગેષુ લિઙ્ગમ્ એવં પ્રકલ્પતે ॥

અતો દ્રવ્યાશ્રિતાં સંખ્યામ્ આહુઃ સંસર્ગવાદિનઃ
ભેદાભેદવ્યતીતેષુ ભેદાભેદવિધાયિનીમ્ ॥

આત્માન્તરાનાં યેનાત્મા તદ્રૂપ ઇવ લક્ષ્યતે
અતદ્રૂપેણ સંસર્ગાત્ સા નિમિત્તસરૂપતા ॥

સંસૃષ્ટેષ્વ્ અપિ નિર્ભાગે ભૂતેષ્વ્ અર્થક્રિયા યથા
સત્ત્વાદિષુ ચ માત્રાસુ સર્વાસ્વ્ એવં પ્રતીયતે ॥

દ્વિત્વાદિયોનિર્ એકત્વં ભેદાસ્ તત્પૂર્વકા યતઃ
વિના તેન ન સંખ્યાનામ્ અન્યાસામ્ અસ્તિ સંભવઃ ॥

એકત્વે બુદ્ધિસહિતે નિમિત્તં દ્વિત્વજન્મનિ
એકત્વાભ્યાં સમુત્પન્નમ્ એવં વા તત્ પ્રતીયતે ॥

એકત્વસમુદાયો વા સાપેક્ષે વા પૃથક્ પૃથક્
એકત્વે દ્વિત્વમ્ ઇત્ય્ એવં તયોર્ દ્વિવચનં ભવેત્ ॥

એકો ઽપિ ગુણભેદેન સઙ્ઘો ભેદં પ્રકલ્પયેત્
આશ્રયાશ્રયિભેદો હિ તદાશ્રયનિબન્ધનઃ ॥

સંખ્યેયસઙ્ઘસંખ્યાન સઙ્ઘઃ સંખ્યેતિ કથ્યતે
વિમ્શત્યાદિસુ સાન્યસ્વ દ્રવ્યસઙ્ઘસ્ય ભેદિકા ॥

એકવિંશતિસંખ્વાવાં સંખ્યાન્તરસરૂપયોઃ
એકસ્યાં બુદ્ધ્યનાવૃત્ત્યા, ભાગયોર્ ઇવ કલ્પના ॥

અસંખ્યાસમુદાયત્વાત્ સંખ્યાકાર્યં વિધીયતે
સમૂહત્વે તુ તન્ ન સ્યાત્ સ્વાઙ્ગાદિસમુદાયવત્ ॥

સંખ્યેયાન્તરતન્ત્રાસુ યા સંખ્યાસુ પ્રવર્તતે
આવૃત્તિવર્ગસંખ્યેયા તાં સંખ્યાં તાદૃશીં વિદુઃ ॥

ન સંખ્યાયાં ન સંખ્યેયે દ્વૌ દશેત્ય્ અસ્તિ સંભવઃ
ભેદાભાવાન્ ન સંખ્યાયાં વિરોધાન્ ન તદાશ્રયે ॥

સંખ્યાયેતે દશદ્વર્ગૌ દ્વિદશા ઇતિ સંખ્યયા
તદ્રૂપે વાપિ સંખ્યેય આવૃત્તિઃ પરિગણ્યતે ॥

સંખ્યા નામ ન સંખ્યાસ્તિ સંજ્ઞૈષેતિ યથોચ્યતે
રૂપં ન રૂપમ્ અપ્ય્ એવં સમ્જ્ઞા સા હિ સિતાદિષુ ॥

સંખ્યાનજાતિયોગાત્ તુ સંખ્યા સંખ્યેતિ કથ્યતે
રૂપત્વજાતિયોગાચ્ ચ રૂપે રૂપમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

નિમિત્તમ્ એકમ્ ઇત્ય્ અત્ર વિભક્ત્યા નાભિધીયતે
તદ્વતસ્ તુ યદ્ એકત્વં વિભક્તિસ્ તત્ર વર્તતે ॥

એકસ્ય પ્રચયો દૃષ્ટઃ સમૂહશ્ ચ દ્વયોસ્ તથા
નિમિત્તવ્યતિરેકેણ સંખ્યાન્યા ભેદિકા તતઃ ॥

તદ્ એકમ્ અપિ ચૈકત્વં વિભક્તિશ્રવણાદ્ ઋતે
નોચ્યતે તેન શબ્દેન વિભક્ત્યા તુ સહોચ્યતે ॥

અન્વયવ્યતિરેકૌ ચ યદિ સ્યાદ્ વચનાન્તરમ્
સ્યાતામ્ અસતિ તસ્મિમ્શ્ ચ પ્રકૃત્યર્થો ન કલ્પ્યતે ॥

એકત્વમ્ એક ઇત્ય્ અત્ર શુદ્ધદ્રવ્યવિશેષણમ્
સગુણસ્ તુ પ્રકૃત્યર્થો વિભક્ત્યર્થેન ભિદ્યતે ॥

દ્વ્યેકયોર્ ઇતિ નિર્દેશાત્ સંખ્યામાત્રે ઽપિ સંભવઃ
એકાદીનાં પ્રસિદ્ધ્યા તુ સંખ્યેયાર્થત્વમ્ ઉચ્યતે ॥