વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.2

આત્મા વસ્તુ સ્વભાવશ્ ચ શરીરં તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અપિ
દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ અસ્ય પર્યાયાસ્ તચ્ ચ નિત્યમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

સત્યં વસ્તુ તદાકારૈર્ અસત્યૈર્ અવધાર્યતે
અસત્યોપાધિભિઃ શબ્દૈઃ સત્યમ્ એવાભિધીયતે ॥

અધ્રુવેણ નિમિત્તેન દેવદત્તગૃહં યથા
ગૃહીતં ગૃહશબ્દેન શુદ્ધમ્ એવાભિધીયતે ॥

સુવર્ણાદિ યથા યુક્તમ્ સ્વૈર્ આકારૈર્ અપાયિભિઃ
રુચકાદ્યભિધાનાનાં શુદ્ધમ્ એવૈતિ વાચ્યતામ્ ॥

આકારૈશ્ ચ વ્યવચ્છેદાત્ સાર્વાર્થ્યમ્ અવરુધ્યતે
યથૈવ ચક્ષુરાદીનાં સામર્થ્યં નાલિકાદિભિઃ ॥

તેષ્વ્ આકારેષુ યઃ શબ્દસ્ તથાભૂતેષુ વર્તતે
તત્ત્વાત્મકત્વાત્ તેનાપિ નિત્યમ્ એવાભિધીયતે ॥

ન તત્ત્વાતત્ત્વયોર્ ભેદ ઇતિ વૃદ્ધેભ્ય આગમઃ
અતત્ત્વમ્ ઇતિ મન્યન્તે તત્ત્વમ્ એવાવિચારિતમ્ ॥

વિકલ્પરૂપં ભજતે તત્ત્વમ્ એવાવિકલ્પિતમ્
ન ચાત્ર કાલભેદો ઽસ્તિ કાલભેદશ્ ચગૃહ્યતે ॥

યથા વિષયધર્માણાં જ્ઞાને ઽત્યન્તમ્ અસંભવઃ
તદાત્મેવ ચ તત્ સિદ્ધમ્ અત્યન્તમ્ અતદાત્મકમ્ ॥

તથા વિકારરૂપાણાં તત્ત્વે ઽત્યન્તમ્ અસંભવઃ
તદાત્મેવ ચ તત્ તત્ત્વમ્ અત્યમ્ન્તમ્ અતદાત્મકમ્ ॥

સત્યમ્ આકૃતિસંહારે યદ્ અન્તે વ્યવતિષ્ઠતે
તન્ નિત્યં શબ્દવાચ્યં તચ્ છબ્દાત્ તચ્ ચ ન ભિદ્યતે ॥

ન તદ્ અસ્તિ ન તન્ નાસ્તિ ન તદ્ એકં ન તત્ પૃથક્
ન સંસૃષ્ટં વિભક્તં વા વિકૃતં ન ચ નાન્યથા ॥

તન્ નાસ્તિ વિદ્યતે તચ્ ચ તદ્ એકં તત્ પૃથક્ પૃથક્
સંસૃષ્ટં ચ વિભક્તં ચ વિકૃતં તત્ તદ્ અન્યથા ॥

તસ્ય શબ્દાર્થસંબન્ધ રૂપમ્ એકસ્ય દૃશ્યતે
તદ્ દૃશ્યં દર્શનં દ્રષ્ટા દર્શને ચ પ્રયોજનમ્ ॥

વિકારાપગમે સત્યં સુવર્ણં કુણ્ડલે યથા
વિકારાપગમે સત્યાં તથાહુઃ પ્રકૃતિં પરામ્ ॥

વાચ્યા સા સર્વશબ્દાનાં શબ્દાશ્ ચ ન પૃથક્ તતઃ
અપૃથક્ત્વે ચ સંબન્ધસ્ તયોર્ નાનાત્મનોર્ ઇવ ॥

આત્મા પરઃ પ્રિયો દ્વેષ્યો વક્તા વાચ્યં પ્રયોજનમ્
વિરુદ્ધાનિ યથૈકસ્ય સ્વપ્ને રૂપાણિ ચેતસઃ ॥

અજન્મનિ તથા નિત્યે પૌર્વાપર્યવિવર્જિતે
તત્ત્વે જન્માદિરૂપત્વં વિરુદ્ધમ્ ઉપલભ્યતે ॥