વૈદ્યજીવન · અધ્યાય 4

વિદ્વલ્લલામલોલિમ્બનૃપતેર્ વાગ્વિલાસતઃ ।
તૃપ્તિર્ ન જાયતે સ્વામિન્ પુનઃ કિઞ્ચિન્ નિરૂપય ॥

ક્ષયોત્પત્તિવિનાશાય સિંહાસ્યઃ સેવ્યતાં સદા ।
બહૂનામ્ અસ્ય વિશ્વાસો જાતઃ કમલલોચને ॥

અયિ સુન્દરિ સુન્દરાનને રુચિરાપાઙ્ગતરઙ્ગલોચને ।
નવનીતમધૂપલાશનાદ્ ઉડુરાજસ્ય ભવેત્ ક્ષયક્ષયઃ ॥

અયિ કોમલકુન્તલાવલી વિલસન્માલતિકામનોહરે ।
ત્રિફલાજનિતઃ કષાયકઃ સહિતો ગુગ્ગુલુના વ્રણં જયેત્ ॥

મદનજ્વરકારિનામધેયે રસિકે રત્નકલે પ્રભાતકાલે ।
શિશિરામ્બુ પિબન્ મધુપ્રયુક્તં ગણનાથો ઽપિ ભવેત્ કિલાસ્થિશેષઃ ॥

ત્રિકટુત્રિફલાકલિઙ્ગનિમ્બ ત્રિવૃદુગ્રાખદિરોદ્ભવઃ કષાયઃ ।
પશુમૂત્રસમન્વિતો નિપીતઃ કૃમિકોટીર્ અપિ હન્તિ હન્ત વેગાત્ ॥

જાતીપ્રવાલત્રિફલાયવાસ દાર્વીત્રિયામામૃતગોસ્તનીનામ્ ।
કષાયકઃ ક્ષૌદ્રયુતો નિહન્તિ મુખસ્ય પાકં મુખપઙ્કજસ્થઃ ॥

સ્ફુરત્સુન્દરોદારમન્દારદામ પ્રકામાભિરામસ્તનદ્વન્દ્વમધ્યે ।
હરિદ્રારજોમાક્ષિકાભ્યાં વિમિશ્રઃ શિવાયાઃ કષાયઃ પ્રમેહાપહારી ॥

છિન્નારસો ઽપિ મધુના નાનામેહનિવારણઃ ।
વદન્તિ ભિષજઃ સર્વે શરદિન્દુનિભાનને ॥

રતિકેલિકલાકુશલે વિલસદ્ વલયે મલયેન સમાનકુચે ।
અમૃતાવ્રતતી રુવુતૈલયુતા દલયેદ્ અનિલાસ્રમ્ ઉદારતરમ્ ॥

મધૂત્થારુણાગોપિકાદેવધૂપૈઃ શૃતં વાતરક્તાપહં પિણ્ડતૈલમ્ ।
કષાયઃ સહૈરણ્ડતૈલેન પીતસ્ તથૈરણ્ડસિંહાસ્યવત્સાદનીનામ્ ॥

લશુનજીરકગન્ધકસૈન્ધવ ત્રિકટુરામઠચૂર્ણમ્ ઇદં સમમ્ ।
સપદિ નિમ્બુરસેન વિષૂચિકાં હરતિ ભો રતિભોગવિચક્ષણે ॥

રુગ્લાજાબ્દવટપ્રરોહમધુકૈર્ મધ્વન્વિતૈઃ કલ્પિતા પ્ય્ ઉગ્રામ્ આશુ તૃષં ભૃશં પ્રશમયેદ્ આસ્યાન્તરસ્થા વટી ।
એલાલાજલવઙ્ગનાગચપલાશ્રીકોલમજ્જામ્બુદ શ્રીખણ્ડં મધુખણ્ડયુક્ પ્રશમયેદ્ વાન્તિં ત્રિદોષોદ્ભવામ્ ॥

રમારમ્યાકારે ચતુરવચને ચારુચિકુરે વિમૂલ્યાલંકારે કરતલલસન્નીલનલિને ।
નિદાઘઃ સંજાતસ્ તવ કિમ્ ઉ સરોજન્મકદલી દલૈઃ કૢપ્તે તલ્પે સ્વપિહિ લઘુ સાહિત્યનિપુણે ॥

રસદ્વિજીરદ્વિનિશામરીચ સિન્દૂરદૈત્યેન્દ્રમનઃશિલાનામ્ ।
ચૂર્ણીકૃતાનાં ઘૃતમિશ્રિતાનાં ત્રિભિઃ પ્રલેપૈર્ અપયાતિ પામા ॥

પથ્યાતિલારુષ્કરકૈઃ સમાંશૈર્ ગુડેન યુક્તૈઃ સહ મોદકઃ સ્યાત્ ।
દુર્નામપાણ્ડુજ્વરકુષ્ઠકાસ શ્વાસં જયેત્ પ્લીહરુજં ચ તદ્વત્ ॥

મદનસૈન્ધવગુગ્ગુલુગૈરિકા જ્યમધુવાલકપઙ્કવિલેપનાત્ ।
સ્ફુટિતમ્ અપ્ય્ અખિલં ચરણદ્વયં વિકચતામરસપ્રતિમં ભવેત્ ॥

ભલ્લાતકાસીસહુતાશદન્તિ મૂલૈર્ ગુડસ્નુગ્રવિદુગ્ધદિગ્ધૈઃ ।
લેપોચિતૈર્ ગચ્છતિ ગણ્ડમાલા સમીરવેગાદ્ ઇવ મેઘમાલા ॥

ભૂનિમ્બનિમ્બત્રિફલાપટોલ વાસામૃતાપર્પટભૃઙ્ગરાજૈઃ ।
ક્વાથો હરેત્ ક્ષૌદ્રયુતો ઽમ્લપિત્તં ચિત્તં યથા વારવધૂકટાક્ષઃ ॥

હિઙ્ગુક્ષારદ્વયસૈન્ધવસૌવર્ચલવિડપિપ્પલીગ્રન્થિક ચિત્રકચવ્યમરીચકર્ચૂરકુસ્તુમ્બરીબર્બરીતિત્તિડીક ષડ્ગ્રન્થાજમોદામ્લવેતસપુષ્કરમૂલનાગરકરઞ્જ જીરકહરીતકીવૃકીહપુષાભિઃ વિરચિતં ચૂર્ણમ્ ઇદમ્ ।
અશ્મરીહૃદયગલરોગવિબન્ધાધ્માનહિક્કાવર્ધ્મ ગુદજગુલ્મસકલશૂલપ્લીહપાણ્ડુશ્વસનકસનદહન સદનવદનવિરસતાવિરતયે સમર્થતરમ્ ॥

ગોમૂત્રેણ કૃતઃ કલિઙ્ગકટુકાપાઠાવૃષાબ્દામર ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતો નિહન્તિ સકલાન્ કણ્ઠામયાન્ ઉત્કટાન્ ।
પાઠાતેજવતીરસાઞ્જનયવક્ષારોપકુલ્યાનિશા દેવાનાં મધુના કૃતા મુખધૃતા તદ્વદ્ વટી વર્તતે ॥

પ્રાણેશ્વર પ્રિયતમે વદ કિં વદામિ તત્ કાન્ત યત્ કિમ્ ઉ મૃગાક્ષિ યદ્ અગ્નિકારિ ।
સમ્યક્ શૃણુ પ્રણયિનિ પ્રણયિઞ્ શૃણોમિ ખાદેત્ સ નિમ્બુરસસૈન્ધવશૃઙ્ગિબેરમ્ ॥

હિઙ્ગુવ્યોષાજમોદાદ્વિજરણલવણં પ્રાગ્ ભજેત્ સાજ્યભુક્તં કુર્યાજ્ જાજ્વલ્યમાનં જ્વલનમ્ અનિલજં ગુલ્મમ્ એતન્ નિહન્તિ ।
વૃક્ષામ્લામ્લાગ્નિપથ્યાત્રિકટુપટુવિડં જન્તુજિજ્ જીરયુગ્મં દીપ્યૌ સૌવર્ચલં ચાચલમ્ અપિ સકલં ભસ્મસાચ્ચર્કરીતિ ॥

શુણ્ઠી બાણમિતા કણાર્ણવમિતા દીપ્યાદ્ યવાન્યાઃ ક્રમાદ્ ભાગાનાં ત્રિતયં દ્વયં ચ લવણાદ્ ભાગઃ શિવૈતત્સમા ।
કોષ્ઠાટોપરુગામગુલ્મમલહૃલ્ લોલિમ્બરાજોદિતશ્ ચૂર્ણો ઽદ્રીન્ અપિ ભસ્મસાત્ પ્રકુરુતે કિં ભોજનં ભો જનાઃ ॥

શિગ્રુદીપ્યવરુણાદ્વિયામિની કુઞ્જરાશનકૃતઃ કષાયકઃ ।
બોલચૂર્ણસહિતો ઽન્તર્ ઉત્થિતં વિદ્રધિં વિદલયેદ્ અસંશયમ્ ॥

કમલકુડ્મલકલ્પપયોધર દ્વયસમાહિતહારમનોહરે ।
હૃદયરુક્ષુ હિતં ઘૃતમ્ અર્જુન સ્વરસકલ્કસુસાધિતમ્ અઙ્ગને ॥

સો ઽયં સુગન્ધિમુકુલો બકુલો વિભાતિ વૃક્ષાગ્રણીઃ પ્રિયતમે મદનૈકબન્ધુઃ ।
યસ્ય ત્વચૈવ ચિરચર્વિતયા નિતાન્તં દન્તા ભવન્તિ ચપલા અપિ વજ્રતુલ્યાઃ ॥

ભિન્દન્તિ કે કુઞ્જરકુમ્ભપાલિં કિમ્ અવ્યયં વક્તિ રતે નવોઢા ।
સમ્બોધનં નુઃ કિમ્ ઉ રક્તપિત્તં નિહન્તિ વામોરુ વદ ત્વમ્ એવ ॥

વિશ્વાશિવાકણાચૂર્ણઃ સસિતઃ સમધુઃ સ્મૃતઃ ।
નસ્યવદ્ વિશ્વગુડયોર્ હિક્કાધિક્કારકારકઃ ॥

દુરાલભાકષાયસ્ય ઘૃતયુક્તસ્ય સેવનાત્ ।
ભ્રમઃ શામ્યતિ ગોવિન્દસ્મરણાદ્ ઇવ પાતકમ્ ॥

અયિ રત્નકલે કુરુ મા કલહં કલહંસકલત્રસમાનગતે ।
શૃણુ મદ્વચનં વદ વૈદ્યમણે મદિરા મદિરાક્ષિ શુચં શમયેત્ ॥

પુનર્નવાનાગરદારુપથ્યા ભલ્લાતકચ્છિન્નરુહાકષાયઃ ।
દશાઙ્ઘ્રિયુક્તઃ પરિપેય ઊરુ સ્તમ્ભે ઽથ વા મૂત્રપુરપ્રયોગઃ ॥

સક્ષૌદ્રં કુશકાશગોક્ષુરશિવાશમ્યાકપાષાણભિદ્ દુઃસ્પર્શં પરિસેવિતં પરિહરેત્ સદ્યો ઽશ્મરીં દુસ્તરામ્ ।
એલાપર્વતભિચ્છિલાજતુકણાચૂર્ણં ગુડેનાન્વિતં પીતં તણ્ડુલધાવનોદકયુતં સ્યાન્ મૂત્રકૃચ્છ્રાપહમ્ ॥

વાસૈલામધુકાશ્મભેદચપલાકૌન્તીક્ષુરૈરણ્ડજઃ ક્વાથઃ સાશ્મજતુર્ જયત્ય્ અતિતરાં કૃચ્છ્રાશ્મરીં શર્કરામ્ ।
કૃચ્છ્રે દાહરુજાં વિબન્ધસહિતે ક્વાથો ઽશ્મભિદ્ગોક્ષુરા નન્તારગ્વધચેતકીવિરચિતો મધ્વન્વિતઃ શસ્યતે ॥

ન્યગ્રોધાઙ્કુરકુષ્ઠલોધ્રવિકસાશ્યામામસૂરારુણા શ્રીખણ્ડૈઃ પયસાન્વિતૈર્ વિરચિતં વ્યઙ્ગઘ્નમ્ ઉદ્વર્તનમ્ ।
લિપ્તં સપ્તદિનં મસૂરરજસા સર્પિઃપયઃશાલિના વક્ત્રં શારદચન્દ્રસુન્દરતરં વ્યઙ્ગસ્ય ભઙ્ગાદ્ ભવેત્ ॥

ઇઙ્ગુદ્યાઃ ફલમજ્જકો જલયુતો લેપાન્ મુખે કાન્તિદો રોધ્રોગ્રાધનિકા નિહન્તિ પિટકાંસ્ તારુણ્યજાંલ્ લેપનાત્ ।
હાર્યં રક્તમ્ અરુંષિકારુજિ હિતો મૂત્રેણ લેપો ઽથ વા પિણ્યાકસ્ય પુરાતનસ્ય શકૃતઃ પાદાયુધસ્ય ધ્રુવમ્ ॥

તૈલં શોફમ્ અપારમ્ અપ્ય્ અપહરેદ્ વૃશ્ચીરરાસ્નામહા ભૈષજ્યામરશુષ્કમૂલકયુતં બિમ્બીરસે સાધિતમ્ ।
તદ્વદ્ વિશ્વકિરાતતિક્તમ્ અથ વા પાઠાનિશાધાવની મુસ્તાજીરકપઞ્ચકોલકરજઃ સંમિશ્રમ્ ઉષ્ણામ્બુના ॥

ઉગ્રાપાઠાપટોલૌષધરુવુકજટાશિગ્રુદદ્રુઘ્નકુષ્ઠૈર્ ધાન્યામ્લેન પ્રપિષ્ટૈઃ પ્રશમયતિ મહામૂર્ધરોગાન્ અશેષાન્ ।
પત્રં પક્વં ઘૃતાક્તં રવિભવમ્ અનલે તાપિતં પીડયેત્ તત્ તોયં કર્ણે નિષિક્તં દલયતિ સકલં કર્ણશૂલં સમૂલમ્ ॥

ઘૃતતીક્ષ્ણયુતઃ સુરસાસ્વરસો લઘુરાજમૃગાઙ્ક ઇતિ પ્રથિતઃ ।
અપહન્ત્ય્ અનિલાન્ સબલાન્ બહુલાન્ નિજભક્તરિપૂન્ ઇવ ચક્રધરઃ ॥

ચૂર્ણાઃ કષાયા ગુટિકા ઘૃતાનિ તૈલાનિ ભાગેન ચ યોજિતાનિ ।
વિલાસિનાં વાતવિનાશનાય વિલાસિનીનાં પરિરમ્ભણાનિ ॥

અમૃતમ્ અમૃતજં સિતાસમેતં ગુણવતિ પિત્તમ્ અપાકરોતિ સદ્યઃ ।
તરુણ ઇવ નિતમ્બિનીનિતમ્બા મ્બરમ્ અતનુજ્વરજર્જરીકૃતાઙ્ગઃ ॥

કફાદ્ ભવતિ ભો ભીરુ છિન્નાક્વાથો મધૂદરઃ ।
અસ્યાર્થો લભ્યતે નૈવ તન્વઙ્ગિ તવ મધ્યવત્ ॥