વૈદ્યજીવન · અધ્યાય 5

તામ્બૂલં મધુ કુસુમસ્રજો વિચિત્રાઃ કાન્તારં સુતરુવનં વિલાસવત્યઃ ।
ગીતાનિ શ્રવણહરાણિ મિષ્ટમ્ અન્નં ક્લીબાનામ્ અપિ જનયન્તિ પઞ્ચબાણમ્ ॥

સહિતં ઘૃતેન મધુના મધુકં પરિષેચિતં પિબતિ યો ઽનુ પયઃ ।
નવસુભ્રુવાં સુખકરઃ સ પુમાન્ બહુવીર્યપૂરપરિપૂર્ણતનુઃ ॥

અમૃતામલકત્રિકણ્ટકાનાં હવિષા શર્કરયા નિષેવણેન ।
અજરા અમરા અપારવીર્યા અલકેશા અદિતેઃ સુતા અભૂવન્ ॥

ઉચ્ચટામર્કટીગોક્ષુરૈશ્ ચૂર્ણિતૈઃ શર્કરાદુગ્ધસંમિશ્રિતૈઃ પાચિતૈઃ ।
સેવિતૈર્ વાર્દ્ધકે માનવો માનિની માનમ્ ઉચ્છેદયેત્ કિં પુનર્ યૌવને ॥

ભુક્ત્વોચ્ચટાં ક્ષીરયુતાં વિલાસી ભુઙ્ક્તે શતં સુન્દરિ સુન્દરીણામ્ ।
ત્વં તાવદ્ એકાસિ મયા તુ સાદ્ય ભુક્તા રતૌ પશ્ય કુતૂહલં મે ॥

ચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રયુતં રસૈઃ સ્વૈર્ વિભાવિતાયા બહુધા વિદાર્યાઃ ।
નિષેવ્યમાનો ઽનુદિનં વિલાસી દશાઙ્ગનાભિઃ સહ રંરમીતિ ॥

સહિતં ઘૃતદુગ્ધાભ્યાં વિદારિપ્રભવં રજઃ ।
ઉદુમ્બરમિતં ભુક્ત્વા વૃદ્ધો ઽપિ તરુણાયતે ॥

સૌભાગ્યપુષ્ટિબલશુક્રવિવર્ધનાનિ કિં સન્તિ નો ભુવિ બહૂનિ રસાયનાનિ ।
કન્દર્પવર્ધિનિ પરં તુ સિતાજ્યયુક્તાદ્ દુગ્ધાદ્ ઋતે મમ ન કો ઽપિ મતઃ પ્રયોગઃ ॥

અધુના બ્રૂમહે સદ્યશ્ ચમત્કારકરાન્ રસાન્ ।
યતો ન નીરસા ભાતિ કવિતાકુલકામિની ॥

પથ્યાકણાર્કવિષતિન્દુકદન્તિબીજ તિક્તાત્રિવૃદ્રસબલીન્ સદૃશાન્ વિમર્દ્ય ।
ધૂર્તામ્બુના સકલવાસરમ્ એષ સૂતઃ સ્યાદ્ વિશ્વતાપહરણો ઽભિનવજ્વરઘ્નઃ ॥

શુલ્બં ગન્ધકટઙ્કણૌ ચ ગરલં તુત્થં રસં ખર્પરં તાલં તુલ્યમ્ ઇદં વિમર્દ્ય ઘટિકામાત્રં સુષેવ્યારસૈઃ ।
સૂતઃ સ્યાત્ ત્રિપુરારિણા વિરચિતઃ શીતારિર્ ઇત્થં સ્મૃતો ગુઞ્જાજાજિસિતાયુતઃ પ્રશમયેદ્ એકાહિકાદીન્ જ્વરાન્ ॥

મરીચબલિહિઙ્ગુલૈર્ ગરલપિપ્પલીટઙ્કણૈઃ સુવર્ણભવબીજકૈઃ સમલવૈર્ દિનાર્ધાવધિ ।
જયાસ્વરસમર્દિતૈઃ કનકસુન્દરઃ સુન્દરિ સ્મૃતો ગ્રહણિકાજ્વરાતિસૃતિવહ્નિમાન્દ્યાપહઃ ॥

લોહાભ્રાર્કરસં સમં દ્વિગુણિતં ગન્ધં પચેત્ કોલિકા કાષ્ઠાગ્નૌ મૃદુલે નિધાય સકલં લોહસ્ય પાત્રે ભિષક્ ।
સર્વં ગોમયમણ્ડલે વિનિહિતં રમ્ભાદલે વિન્યસેત્ તસ્યોર્ધ્વં કદલીદલં દ્રુતતરં વૈદ્યેશ્વરો નિક્ષિપેત્ ॥

સ્યાત્ પઞ્ચામૃતપર્પટી ગ્રહણિકાયક્ષ્માતિસારજ્વર સ્ત્રીરુક્પાણ્ડુગરામ્લપિત્તગુદજક્ષુન્માન્દ્યવિધ્વંસિની ।
ગ્રહણ્યામ્ અનુપાનં ચ હિઙ્ગુસૈન્ધવજીરકમ્ જીરકં પાણ્ડુગરયોર્ ઇતરેષુ સ્વયુક્તિતઃ ॥

વચાવિશ્વાજીરોષણગરલબાહ્લીકદહન ત્વચાં કાર્યા વટ્યશ્ ચણકતુલિતા માર્કવરસૈઃ ।
યથા ભાનોર્ ભાસસ્ તિમિરનિકરં ભામિનિ તથા હરન્ત્ય્ એતાઃ શૂલાન્ય્ અનિલમ્ અનલગ્લાનિમ્ અપિ ચ ॥

સામાનભાગે બલિશૂલિબીજે તયોઃ સમાનં કનકસ્ય બીજં ।
ધત્તૂરતૈલેન વિમર્દ્ય સમ્યગ્ વિલાસિનીવલ્લભનામધેયઃ ॥

સૂતો ભવેદ્ વલ્લયુગપ્રમાણઃ સિતાયુતો મેહસમૂહહારી ।
વીર્યસ્ય બન્ધં કુરુતે નરાણાં નિહન્તિ દર્પં ચ સુલોચનાનામ્ ॥

શૂલે હિઙ્ગુ ઘૃતાન્વિતં મધુયુતા કૃષ્ણા પુરાણજ્વરે વાતે સાજ્યરસોનકઃ શ્વસનકે ક્ષૌદ્રાન્વિતં ત્ર્યૂષણમ્ ।
શીતે વ્યાલલતાદલં સમરિચં મેહે વરા સોપલા દોષાણાં ત્રિતયે ઽનુપાનમ્ ઉચિતં સક્ષૌદ્રમ્ આર્દ્રોદકમ્ ॥

ઘનપર્પટકં જ્વરે ગ્રહણ્યાં મથિતં હેમ ગરે વમીષુ લાજાઃ ।
કુટજો ઽતિસૃતૌ વૃષો ઽસ્રપિત્તે ગુદકીલેષ્વ્ અનલઃ કૃમૌ કૃમિઘ્નઃ ॥

નારાયણં ભજત રે જઠરેણ યુક્તા નારાયણં ભજત રે પવનેન યુક્તાઃ ।
નારાયણં ભજત રે ભવભીતિયુક્તા નારાયણાત્ પરતરં ન હિ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ॥

આયુર્વેદવિદાં વિચારસમયે ધન્વન્તરિઃ કેવલં સીમા ગાનવિદાં દિવાકરસુધામ્ભોધિત્રિયામાપતિઃ ।
ઉત્તંસઃ કવિતાકૃતાં મતિમતાં ભૂભૃત્સભાભૂષણં કાન્તોક્ત્યાકૃત વૈદ્યજીવનમ્ ઇદં લોલિમ્બરાજઃ કવિઃ ॥