વૈદ્યજીવન · અધ્યાય 3

અતઃ પરં કોમલવાણિ કાસ શ્વાસપ્રતીકારમ્ ઉદીરયામઃ ।
નિહન્તિ કાસં ગુરુપઞ્ચમૂલી કૃતઃ કષાયશ્ ચપલાસહાયઃ ॥

ઘનવિશ્વશિવાગુડજા ગુટિકા ત્રિદિનં વદનામ્બુજમધ્યધૃતા ।
હરતિ શ્વસનં કસનં લલને લલનેવ હિમં હૃદયે નિહિતા ॥

અજસ્ય મૂત્રસ્ય શતં પલાનાં શતં પલાનાં ચ કલિદ્રુમસ્ય ।
પક્વં સમધ્વ્ આશુ નિહન્તિ કાસં શ્વાસં ચ તદ્વત્ સબલં બલાસમ્ ॥

આર્દ્રાદ્ અર્ધતુલા ગુડાદ્ અપિ તથાર્ધાંશં ચ કુસ્તુમ્બરી દીપ્યાયોજરણત્રિજાતજલદાદ્ એતત્ પચેદ્ યુક્તિતઃ ।
લેહો રત્નકલે તવૈવ કથિતઃ પ્રાણપ્રિયાયા મયા કાસાર્શોજ્વરપીનસશ્વયથુરુક્ગુલ્મક્ષયધ્વંસનઃ ॥

રાસ્નાબલાપદ્મકદેવદારુ ફલત્રિકત્ર્યૂષણવેલ્લચૂર્ણમ્ ।
ચિન્તામણિ ક્ષૌદ્રઘૃતોપપન્નં શ્વાસાંશ્ ચ કાસાંશ્ ચ નિરાકરોતિ ॥

વાસાહરિદ્રાધનિકાગુડૂચી ભાર્ઙ્ગીકણાનાગરધાવનીનામ્ ।
ક્વાથેન મારીચરજોન્વિતેન શ્વાસાઃ ક્ષયં યાન્તિ ન કસ્ય પુંસઃ ॥

તુલ્યા લવઙ્ગમરિચાક્ષફલત્વચઃ સ્યુઃ સર્વૈઃ સમો નિગદિતઃ ખદિરસ્ય સારઃ ।
બબ્બૂલવૃક્ષજકષાયયુતં ચ ચૂર્ણં કાસાન્ નિહન્તિ વટિકા ઘટિકાષ્ટકાન્તે ॥

વાતં નિર્દલયન્ કફં કવલયન્ન્ ઉન્મૂલયન્ પીનસં દૃષ્ટિં નિર્મલયન્ પ્રભાં પ્રબલયન્ હૃદ્રોગમ્ ઉત્સારયન્ ।
નિઃશેષં જઠરામયં પ્રશમયન્ન્ ઉદ્દીપયન્ પાવકં કાસશ્વાસનિરાસસાધનમ્ અસૌ વિશ્વાકષાયઃ સ્મૃતઃ ॥

રૂપં કીદૃક્ કમલવદને નુઃ પરે સૌ ગિરેઃ સ્યાત્ સંબુદ્ધિઃ કા મધુરવચને કાગ્નિબીજસ્ય ષષ્ઠિઃ ।
કસ્ય ક્વાથઃ શ્વસનશમનો વલ્લભેનેતિ પૃષ્ટા વિદ્વદ્વન્દ્યા દ્રુતમ્ ઇદમ્ અદાત્ સોત્તરં નાગરસ્ય ॥

કટુતૈલેન સંયુક્તો ગુડો યાવન્ ન સેવિતઃ ।
તાવન્ નશ્યતિ કિં શ્વાસઃ પીયૂષમધુરાધરે ॥

સેવિતં મધુખણ્ડાભ્યાં ચૂર્ણં મરીચજં યદિ ।
કિમર્થં ક્રિયતે ચિન્તા કાસશ્વાસૌ પરાજિતૌ ॥

અયિ રત્નકલે નીલનલિનચ્છદનેક્ષણે ।
સિંહીકષાયઃ સકણઃ કાસગ્રાસકરઃ ક્ષણાત્ ॥

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલવિભીતકમહૌષધૈઃ ।
મધુના સેવિતૈઃ કાસઃ પ્રશામ્યતિ કુતૂહલાત્ ॥

રાવણસ્ય સુતો હન્યાન્ મુખવારિજધારિતઃ ।
શ્વસનં કસનં વાપિ તમ્ ઇવાનિલનન્દનઃ ॥

અયિ પ્રાણપ્રિયે જાતીફલલોહિતલોચને ।
શુણ્ઠીભાર્ઙ્ગીકૃતઃ ક્વાથઃ શ્વાસહ્રાસાય પાયયેત્ ॥

અસ્તિ પ્રાણપતે મમ પ્રિયતમા કન્દર્પલીલા સખી કાસક્લેશવશાદ્ અતીવ કૃશતાં પ્રાપ્તાસ્તિ સા સામ્પ્રતં ।
તસ્યાસ્ ત્વં કથયોપચારમ્ અધુના ક્ષૌદ્રાન્વિતં દીયતાં વિશ્વગ્રન્થિકણાકલિદ્રુમભવં ચૂર્ણં ચકોરેક્ષણે ॥

સંયુતં ગુડસર્પિભ્યાં ચૂર્ણં ત્રિકટુસંભવમ્ ।
નિહન્તિ તરસા કાસાંસ્ ત્રાસાન્ ઇવ સતાં હરિઃ ॥

શૃઙ્ગિબેરરસો યેન મધુના સહ સેવિતઃ ।
શ્વાસકાસભયં તસ્ય ન કદાચિદ્ ભવિષ્યતિ ॥

પુલોમજાવલ્લભસૂનુપત્ની તાતાત્મભૂશેખરવાહનસ્ય ।
સૌન્દર્યદૂરીકૃતરામરામે કષાયકઃ કાસસમીરસર્પઃ ॥

ફલત્રયચ્છિન્નરુહાહુતાશ રાસ્નાકૃમિધ્વંસિકટુત્રયાણામ્ ।
ચૂર્ણં સમાંશં સિતયા સમેતં કાસં જયેન્ નાત્ર વિચારણીયમ્ ॥

દશમૂલકષાયમિશ્રિતં વા લલને વિશ્વકષાયમિશ્રિતં વા ।
પ્રપિબેત્ કટિકુક્ષિવસ્તિશૂલે ધ્રુવમ્ એરણ્ડજતૈલમ્ એકમ્ એવ ॥

રાસ્નામૃતાનાગરદેવદારુ પઞ્ચાઙ્ઘ્રિયુગ્મેન્દ્રયવૈઃ કષાયઃ ।
રુવૂકતૈલેન સમન્વિતો ઽયં ભેત્તા ભવેદ્ આમસમીરણસ્ય ॥

વિલાસિની વિલાસેન વિલાસિહૃદયં યથા ।
તથા ગુડૂચી વિશ્વેન હરેદ્ આમસમીરણમ્ ॥

સમ્યક્સ્વિન્નાશ્ છગલજરસે કાનનોત્થાઃ કુલત્થાશ્ ચૈલે બદ્ધાઃ પરિહૃતતુષાઃ પ્રૌઢસીમન્તિનીભિઃ ।
સૂક્ષ્મં પિષ્ટાઃ પટુરસનિશાચૂર્ણપૂર્ણાઃ ક્ષપાયાં ચક્ષુઃક્ષિપ્તાઃ રુધિરવિકૃતિં સંહરન્તિ ત્ર્યહેણ ॥

લોલિમ્બરાજકવિના વનિતાવતંસે શિગ્રોર્ અમુષ્ય કથિતો ઽસ્તિ કિમ્ ઉ પ્રયોગઃ ।
એતસ્ય પલ્લવરસાત્ સમધોઃ કિમ્ અન્યત્ દૃગ્વ્યાધિમાત્રહરણે મહિલાગ્રગણ્યે ॥

કુવલયનયને ઽર્જુનં કફો ઽબ્ધેઃ સહ સિતયાશુ નિરાચરીકરોતિ ।
પ્રિયકરમ્ ઇવ કામિની નવોઢા લઘુકુચશાલિનિ વક્ષસિ પ્રયુક્તમ્ ॥

ઇતિ નિગદિતમ્ આર્યૈઃ નેત્રરોગાતુરાણાં નિશિ સમધુઘૃતાગ્ર્યા સેવિતવ્યા સુખાય ।
અયિ નવશિશુલીલાલોલદૃષ્ટે ત્વમ્ અગ્ર્યા જનયસિ બત કસ્માદ્ વૈપરીત્યં પરં તુ ॥

નિરાકરોતિ નક્તાન્ધ્યં સગોમયરસા કણા ।
યથા રતેન રમણી રમણસ્ય મહાબલમ્ ॥

શ્યામે ઽશ્યામે પ્રિયશ્યામે શ્યામબોધિતમાનસે ।
શુક્લં શમયતિ ક્ષિપ્રં માક્ષિકં માક્ષિકાન્વિતમ્ ॥

ત્રિફલાવૃષભૂનિમ્બનિમ્બતિક્તામૃતાકૃતઃ ।
ક્વાથો મધુસિતાયુક્તો કામલાપાણ્ડુરોગજિત્ ॥

દેવદાલીફલરસો નસ્યાતો હન્તિ કામલામ્ ।
સંદેહો નાસ્તિ સમ્ફુલ્લનીલોત્પલવિલોચને ॥

ગિરિમૃદ્ધાત્રિરાત્રીણામ્ અઞ્જનં કામલાપહમ્ ।
ઇદં ન હિ ભવેન્ મિથ્યા શપથસ્ તુ તવાઙ્ગને ॥

અયે મનોજ્ઞકુણ્ડલે સ્ફુરન્મુખેન્દુમણ્ડલે ।
ગવાં પયઃ સનાગરં નિહન્તિ તન્વિ કામલામ્ ॥

પિચુમન્દરસેન મિશ્રિતૈઃ પિચુમન્દાનિલશત્રુબીજકૈઃ ।
ઘટિતાં વટિકાં ભગાન્તરે ભગશૂલપ્રશમાય ધારયેત્ ॥

તરુણ્ય્ ઉત્તરણીમૂલં છાગીસર્પિઃસમન્વિતમ્ ।
શિવશસ્ત્રાભિધાં બાધાં યોનિસ્થાં હન્તિ સત્વરમ્ ॥

ગોપીવૃકીદારુકિરાતમૂર્વા તિક્તામૃતાવિશ્વઘનેન્દ્રજાનામ્ ।
ક્વાથો ઽયમ્ ઉક્તો મૃગલોચનાનાં દુષ્ટસ્ય દુગ્ધસ્ય વિશોધનાય ॥

કટઙ્કટેરીરસજાબ્દવાસા ભૂનિમ્બભલ્લીતિલજઃ કષાયઃ ।
ક્ષૌદ્રાન્વિતશ્ ચઞ્ચલલોચનાનાં નાનાવિધાનિ પ્રદરાણિ હન્યાત્ ॥

કુવલયદલનેત્રે તણ્ડુલીયસ્ય મૂલં રસજમ્ અપિ સમાંશં ભેષજદ્વન્દ્વમ્ એતત્ ।
હિમકરમુખિ યુક્તં તણ્ડુલામ્ભોમધુભ્યાં પ્રદરદરમ્ ઉદીર્ણં સુન્દરીણાં નિહન્તિ ॥

મૂલં ગવાક્ષ્યાઃ સ્મરમન્દિરસ્થં પુષ્પાવરોધસ્ય વધં કરોતિ ।
અભર્તૃકાણાં વ્યભિચારિણીનાં યોગો ઽયમ્ એવ દ્રુતગર્ભપાતે ॥

મધ્વાજ્યયષ્ટીમધુલુઙ્ગમૂલં નિપીય સૂતે સુમુખી સુખેન ।
સતણ્ડુલામ્ભઃસિતધાન્યકલ્ક પાનાદ્ વમિર્ ગચ્છતિ ગર્ભિણીનામ્ ॥

ધાન્યાબ્દામ્બુદ્વયારલ્વમૃતવિષબલારેણુદુઃસ્પર્શશીતં ગર્ભિણ્યાઃ સૂતિકાયા અપિ રુધિરરુગામાતિસારજ્વરઘ્નમ્ ।
મુસ્તાશૃઙ્ગીવિષાણાં પ્રશમયતિ રજઃ સેવિતં ક્ષૌદ્રયુક્તં બાલાનાં વાન્તિકાસજ્વરમ્ અતિવિષજં ક્ષૌદ્રયુક્તં રજો વા ॥

કુમારાતિસારે કષાયઃ સમઙ્ગા મદાશારિવારોધ્રજઃ ક્ષૌદ્રયુક્તઃ ।
મદારોધ્રબિલ્વાબ્દમઞ્જિષ્ઠવાલા કષાયો ઽવલેહો ઽથ વા ક્ષૌદ્રયુક્તઃ ॥

કૃષ્ણારુણામુસ્તકશૃઙ્ગિકાણાં તુલ્યેન ચૂર્ણેન સમાક્ષિકેન ।
જ્વરાતિસારઃ પ્રશમં પ્રયાતિ સશ્વાસકાસઃ સવમિઃ શિશૂનામ્ ॥