વૈદ્યજીવન · અધ્યાય 2

અમૃતાતિવિષાસુરરાજયવ સ્તનયિત્નુકિરાતકવિશ્વપયઃ ।
અતિસારહરં જ્વરનાશકરં શૃણુ નિર્જિતકુઞ્જરકુમ્ભકુચે ॥

શીતોશીરકયુગ્મવત્સકવૃકીપદ્માહ્વધાન્યામૃતા ભૂનિમ્બામ્બુદબાલબિલ્વકવિષાવિશ્વૌષધૈઃ સાધિતઃ ।
ક્વાથો માક્ષિકસાધિતો વિજયતે હૃલ્લાસતૃષ્ણાવમી દાહારોચકસઙ્ગભઙ્ગચતુરઃ સર્વાતિસારજ્વરાન્ ॥

પઞ્ચાઙ્ઘ્રિવૃક્યબ્દબલેન્દ્રબીજ ત્વક્સેવ્યતિક્તામૃતવિશ્વબિલ્વૈઃ ।
જ્વરાતિસારાન્ સવમીન્ સકાસાન્ સશ્વાસશૂલાઞ્ છમયેત્ કષાયઃ ॥

કફાધિકે વા પવનાધિકે વા દ્વયાધિકે વા ગુરુપઞ્ચમૂલમ્ ।
પિત્તાધિકે સ્યાલ્ લઘુપઞ્ચમૂલં પુનઃ પુનઃ પૃચ્છસિ કિં મૃગાક્ષિ ॥

સદેવદારુઃ સવિષઃ સપાઠઃ સજન્તુશત્રુઃ સઘનઃ સતીક્ષ્ણઃ ।
સવત્સકઃ ક્વાથ ઉદાહૃતો ઽયં શોફાતિસારામ્બુધિકુમ્ભજન્મા ॥

અયિ પ્રિયે પ્રીતિભૃતાં મુરારૌ કિં બાલકશ્રીઘનધાન્યવિશ્વૈઃ ।
યસ્યાપ્ય્ અતીસારરુજો ન તસ્ય કિં બાલકશ્રીઘનધાન્યવિશ્વૈઃ ॥

પિત્તાતિસારો ધાન્યામ્બુબિલ્વાબ્દાનાં નિરુધ્યતે ।
કેનાત્ર જ્ઞાયતે કર્તા પણ્ડિતેન ત્વયા વિના ॥

ઇન્દ્રજમેઘમદાકુસુમશ્રી લોધ્રમહૌષધમોચરસાનામ્ ।
ચૂર્ણમ્ ઇદં ગુડતક્રસમેતં હન્ત્ય્ અચિરાદ્ અતિસારમ્ ઉદારમ્ ॥

કલ્યાણિ કાઞ્ચનલતાલલિતાઙ્ગયષ્ટે તામ્બૂલશાલિવદને લલને શૃણુ ત્વમ્ ।
શુણ્ઠીમદાકુસુમમોચરસાજમોદાસ્ તક્રાન્વિતાઃ પ્રશમયન્ત્ય્ અતિસારમ્ ઉગ્રમ્ ॥

અતિસારપ્રશમની ચિત્રપત્રકશોભિતા ।
વૃદ્ધિદા તનુવહ્નેશ્ ચ શ્યામા શ્યામેવ રાજતે ॥

બાલે બાલલતાપ્રવાલલતિકાકારાઙ્ઘ્રિહસ્તાધરે મલ્લીમાલ્યલસત્કુચક્ષિતિધરે રત્નજ્વલન્મેખલે ।
ચઞ્ચત્કુણ્ડલમણ્ડલે વિજયતે રક્તામશૂલાન્વિતા તીસારં કુટજાબ્દબિલ્વકવિષાદીપ્યૈઃ કષાયઃ કૃતઃ ॥

ધાતક્યામલકીપયોધરવૃકીકટ્વઙ્ગયષ્ટીમધુ શ્રીજમ્બ્વામ્રફલાસ્થિનાગરવિષાહ્રીબેરલોધ્રેન્દ્રજૈઃ ।
તુલ્યાંશં વિહિતં સતણ્ડુલજલં ગઙ્ગાધરાખ્યં મહા ચૂર્ણં તૂર્ણમ્ અપાકરોતિ સકલં જીર્ણાતિસારં પરમ્ ॥

અયિ કન્દુકનિન્દકસ્તનિ પ્રમદારૂપમદાપહારિણિ ।
રુધિરાતિસૃતૌ કષાયકઃ સમધુર્ દાડિમવત્સકત્વચઃ ॥

ચન્દનં વિમલતણ્ડુલામ્બુના સંયુતં મધુયુતં સિતાયુતમ્ ।
તૃડ્વિખણ્ડનમ્ અસૃગ્વિખણ્ડનં ખણ્ડનં પ્રચુરદાહમેહયોઃ ॥

કુક્ષિશૂલામશૂલઘ્નં વિવિધાસ્રાતિસારજિત્ ।
સેવેત સગુડં બિલ્વં બિલ્વતુલ્યપયોધરે ॥

તૃટ્શ્વાસકાસજ્વરશોફમૂર્છા હિક્કાન્નવિદ્વેષણવાન્તિશૂલૈઃ ।
યુક્તો ઽતિસારી સ્મરતુ પ્રસહ્ય ગોવિન્દ ગોપાલ ગદાધરેતિ ॥

જાતીફલં નાગરસર્પફેનૌ ખર્જૂફલં ભિન્નમ્ ઇદં ચ નિત્યં ।
યોજ્યં દ્વિનિષ્કં ચ કરીષજાતાદ્ અરણ્યજાદ્ ભસ્મસમં ચ સર્વમ્ ॥

નિષ્કાર્ધમાત્રં ભિષજા પ્રયોજ્યં દ્વિવારમ્ એતચ્ છુભતણ્ડુલોદૈઃ ।
જીર્ણાતિસારે રુધિરામયુક્તે હિતં સશૂલે બહુવેગયુક્તે ॥

યવાની નાગરોશીરધનિકાતિવિષાઘનૈઃ ।
બાલબિલ્વદ્વિપર્ણીભિર્ દીપનં પાચનં ભવેત્ ॥

પુનર્નવાવલ્લિજબાણપુઙ્ખ વિશ્વાગ્નિપથ્યાચિરબિલ્વબિલ્વૈઃ ।
કૃતઃ કષાયઃ શમયેદ્ અશેષાન્ દુર્નામગુલ્મગ્રહણીવિકારાન્ ॥

શુણ્ઠીછિન્નરુહાવિષાજલધરૈસ્ તુલ્યૈઃ કષાયઃ કૃતો મન્દાગ્નૌ ગ્રહણીગદે ઽપિ સતતં સામાનુબન્ધે હિતઃ ।
શુણ્ઠીકલ્કશૃતં ઘૃતં પ્રપિબતઃ પાણ્ડ્વામકાસાપહં સ્યાદ્ વાયોર્ અનુલોમનં ગ્રહણિકા વેગેન જઙ્ગમ્યતે ॥

પાઠાવિષાકુટજવૃક્ષફલત્વગબ્દ તિક્તામદારસજનાગરબિલ્વચૂર્ણમ્ ।
સક્ષૌદ્રતણ્ડુલજલં ગ્રહણીપ્રવાહ રક્તપ્રવાહગુદરુગ્ગુદજેષુ દદ્યાત્ ॥

તુલ્યાંશં સકલં કિરાતકટુકામુસ્તેન્દ્રજત્ર્યૂષણં ભાગશ્ ચન્દ્રકલામિતઃ કુટજતો ભાગદ્વયં ચિત્રકાત્ ।
ચૂર્ણં રત્નકલાભિધં ગુડપયોયુક્તં ચ પાણ્ડુજ્વરા તીસારારુચિકામિલાગ્રહણિકાગુલ્મપ્રમેહાપહમ્ ॥

ક્ષારદ્વન્દ્વપટુત્રિકત્રિકટુકૈશ્ ચવ્યાજમોદાનલૈઃ કૃષ્ણામૂલકહિઙ્ગુજીરમિશિભિસ્ તુલ્યૈર્ વિધેયં રજઃ ।
પીતં કોષ્ણજલેન કોલપયસા તક્રેણ વાન્યૌષધાદ્ ધૃત્ક્ષુદ્ગુલ્મગુદાઙ્કુરગ્રહણિષુ પ્રાયઃ પ્રિયં પ્રેયસિ ॥

દ્વિક્ષારષટ્કટુપટુવ્રજહિઙ્ગુદીપ્યૈઃ સ્યાત્ સારલુઙ્ગબદરૈકરસેન યુક્તઃ ।
શ્લેષ્માનિલગ્રહણિકાસુ ગુડઃ પ્રશસ્તઃ નક્ષત્રમુખ્યમુખિ દીપનપાચને ઽલમ્ ॥

ચૂર્ણં ચવ્યકચિત્રશ્રીવિશ્વભેષજનિર્મિતમ્ ।
તક્રેણ સહિતં હન્તિ ગ્રહણીં દુઃખકારિણીમ્ ॥

રુચકાગ્નિમરીચાનાં ચૂર્ણં તક્રેણ સેવિતમ્ ।
ગ્રહણ્યુદરગુલ્માર્શઃક્ષુન્માન્દ્યપ્લીહનાશનમ્ ॥

આજ્યં પયોધરજલેન્દ્રજબાલબિલ્વ હ્રીબેરમોચરસકલ્કયુતં સુપક્વમ્ ।
આમાનુબન્ધસહિતં રુધિરાન્વિતં ચ સદ્યો નિહન્તિ ગૃહિણિ ગ્રહણીવિકારમ્ ॥