ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 10

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ
હરિ-વલ્લભા -પ્રકરણમ્
॥9॥
(10)
અથ ઉદ્દીપન-વિભાવ-પ્રકરણમ્
અથ વિભાવેષૂદ્દીપનાઃ-
ઉદ્દીપન-વિભાવા હરેસ્ તદીય-પ્રિયાણાં ચ ।
કથિતા ગુણ-નામ-ચરિત-મણ્ડન-સમ્બન્ધિનસ્ તટસ્થાશ્ ચ

તત્ર ગુણાઃ-
ગુણાસ્ ત્રિધા માનસા સ્યુર્ વાચિકાઃ કાયિકાસ્ તથા

તત્ર માનસાઃ-
ગુણાઃ કૃતજ્ઞતા-ક્ષાન્તિ-કરુણાદ્યાસ્ તુ માનસાઃ

યથા-
વશમ્ અલ્પિકયાપિ સેવયામુમ્
વિહિતેઽપ્ય્ આગસિ દુઃસહે સ્મિતાસ્યમ્ ।
પર-દુઃખ-લવેઽપિ કાતરં મે
હરિમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય મનસ્ તનોતિ તૃષ્ણામ્

અથ વાચિકાઃ-
વાચિકાસ્ તુ ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ કર્ણાનન્દકતાદયઃ

યથા-
કર્ણાપહારિ-વર્ણામ્
અશ્રુત-ચર-માધુરીભિર્ અભ્યસ્તામ્ ।
આલિ રસાલાં માધવ-
વાચં નાચમ્ય તૃપ્યામિ

અથ કાયિકાઃ-
તે વયો રૂપ-લાવણ્યે સૌન્દર્યમ્ અભિરૂપતા ।
માધુર્યં માર્દવાદ્યાશ્ ચ કાયિકાઃ કથિતા ગુણાઃ

તત્ર વયઃ-
વયશ્ ચતુર્વિધં ત્વ્ અત્ર કથિતં મધુરે રસે ।
વયઃ-સન્ધિસ્ તથા નવ્યં વ્યક્તં પૂર્ણમ્ ઇતિ ક્રમાત્

વયો-મુખા ગુણાઃ પૂર્વ-મુક્તાઃ કેશવ-સંશ્રયાઃ ।
તેન તેઽત્ર પ્રવક્ષ્યન્તે પ્રાયશસ્ તત્-પ્રિયાનુગાઃ

તત્ર વયઃ-સન્ધિઃ-
બાલ્ય-યૌવનયોઃ સન્ધિર્ વયઃ-સન્ધિર્ ઇતીર્યતે

સ કૃષ્ણસ્ય, યથા-
યાન્તી શ્યામલતાં વિમુચ્ય કપિશ-ચ્છાયાં સ્મર-ક્ષ્માપતે-
રદ્યાજ્ઞાલિપિ-વર્ણ-પઙ્ક્તિ-પદવીમ્ આપ્નોતિ રોમાવલી ।
વાઞ્છત્ય્ ઉચ્છલિતં મનાગ્ અભિનવાં તારુણ્ય-નીર-ચ્છટાં
લબ્ધ્વા કિઞ્ચિદ્ અધીરમ્ અક્ષિ-શફર-દ્વન્દ્વં ચ કંસદ્વિષઃ

તન્-માધુર્યમ્-
દશાર્ધ-શર-લુબ્ધકં ચલમ્ અવેક્ષ્ય લક્ષ્યેચ્છયા
વિશન્તમ્ ઇહ સામ્પ્રતં ભવદ્-રૂપાઙ્ગ-શૃઙ્ગોપરિ ।
સદાશ્રુ-નિકરોક્ષિતા વ્રજ-મહેન્દ્ર વૃન્દાવને
કુરઙ્ગ-નયનાવલી દર-પરિપ્લવત્વં ગતા

તત્-પ્રિયાણાં, યથા-
વાદ્યં કિઙ્કિણિમ્ આહરત્ય્ ઉપચયં જ્ઞાત્વા નિતમ્બો ગુણી
સ્વસ્ય ધ્વંસમ્ અવેત્ય વષ્ટિ બલિભિર્ યોગં હ્રસન્-મધ્યમમ્ ।
વક્ષઃ સાધુ-ફલ-દ્વયં વિચિનુતે રાજોપહાર-ક્ષમં
રાધાયાસ્ તનુ-રાજ્યમ્ અઞ્ચતિ નવે ક્ષૌણી-પતૌ યૌવને

તન્-માધુર્યમ્-
આશાસ્તે પતિતું કટાક્ષ-મધુપો મન્દં દૃગ્-ઇન્દીવરે
કિઞ્ચિદ્ વ્રીડ-વિસાઙ્કુરં મૃગયતે ચેતો-મરાલાર્ભકઃ ।
નર્માલાપ-મધુ-ચ્છટાદ્ય વદનામ્ભોજે તવોદીયતે
શઙ્કે સુન્દરિ માધવોત્સવ-કરીં કાઞ્ચિદ્ દશામ્ અઞ્ચસિ

અથ નવ્યમ્-
દરોદ્ભિન્ન-સ્તનં કિઞ્ચિચ્-ચલાક્ષં મન્થર-સ્મિતમ્ ।
મનાગ્ અભિસ્ફુરદ્-ભાવં નવ્યં યૌવનમ્ ઉચ્યતે

યથા-
ઉરઃ સ્તોકોચ્છૂનં વચનમ્ ઉદયદ્-વક્રિમ-લવં
દવોદ્ઘૂર્ણા દૃષ્ટિર્ જઘન-તટમ્ ઈષદ્ ઘનતરમ્ ।
મનાગ્ વ્યક્તા રોમાવલિર્ અપચિતં કિઞ્ચિદ્ ઉદરં
હરેઃ સેવૌચિત્યં તવ સુવદને વિન્દતિ વયઃ

તન્-માધુર્યમ્-
વારં વારં વિચરસિ હરેર્ અદ્ય વિશ્રામ-વેદ્યા-
મુદ્ભ્રાન્તાસિ સ્ફુરતિ પવને તદ્ વપુર્ ગન્ધ-ભાજિ ।
બાલે નેત્રે વિકિરસિ મુહુર્ નૈચિકીનાં પદવ્યાં
ભાવાગ્નિસ્ તે સ્ફુટમ્ ઇહ મનો-ધામ્નિ ધૂમાયિતોઽસ્તિ

અથ વ્યક્તમ્-
વક્ષઃ પ્રવ્યક્ત-વક્ષોજં મધ્યં ચ સુવલિ-ત્રયમ્ ।
ઉજ્જ્વલાનિ તથાઙ્ગાનિ વ્યક્તે સ્ફુરતિ યૌવને

યથા-
રથાઙ્ગ-મિથુનં નવં પ્રકટયત્ય્ ઉરોજ-દ્યુતિ-
ર્વ્યનક્તિ યુગલં દૃશોઃ શફર-વૃત્તિમ્ ઇન્દ્રાવલિ ।
બિભર્તિ ચ બલિ-ત્રયં તવ તરઙ્ગ-ભઙ્ગોદ્ગમં
ત્વમ્ અત્ર સરસીકૃતા તરુણિમ-શ્રિયા રાજસિ

તન્-માધુર્યમ્-
ભ્રાજન્તે વરદન્તિ-મૌક્તિક-ગણા યસ્યોલ્લિખદ્ભિર્ નખૈઃ
ક્ષિપ્તાઃ પુષ્કર-માલયાવૃત-રુચઃ કુઞ્જેષુ કુઞ્જેશ્વ્ અમી ।
શૌટીર્યાબ્ધિર્ ઉરોજ-પઞ્જર-તટે સંવેશયન્ત્યા કથં
સ શ્રીમાન્ હરિણેક્ષણે હરિર્ અભૂન્ નેત્રેણ બદ્ધસ્ ત્વયા

અથ પૂર્ણમ્-
નિતમ્બો વિપુલો મધ્યં કૃશમ્ અઙ્ગં વર-દ્યુતિ ।
પીનૌ કુચાવ્ ઉરુ-યુગ્મં રમ્ભાભં પૂર્ણ-યૌવને

યથા-
દૃશોર્ દ્વન્દ્વં વક્રાં હરતિ શફરોલ્લાસ-લહરી-
મખણ્ડં તુણ્ડ-શ્રીર્ વિધુ-મધુરિમાણં દમયતિ ।
કુચૌ કુમ્ભ-ભ્રાન્તિં મુહુર્ અવિકલાં કન્દલયત-
સ્તવાપૂર્વં લીલાવતિ વયસિ પૂર્ણે વપુર્ અભૂત્

તન્-માધુર્યમ્-
ન વિત્રસ્તા કા તે પ્રતિયુવતિર્ આસીન્ મુખ-રુચા
દધાર સ્તૈમિત્યં પ્રણય-ઘન-વૃષ્ટ્યા તવ ન કા ।
વ્રજે શિષ્યા કાભૂન્ ન હિ તવ કલાયામ્ ઇતિ હરે-
ર્નિકુઞ્જ-સ્વારાજે ત્વમ્ અસિ રસિકે પટ્ટ-મહિષી

તારુણ્યસ્ય નવત્વેઽપિ કાસાઞ્ચિદ્ વ્રજ-સુભ્રુવામ્ ।
શોભા-પૂર્તિ-વિશેષેણ પૂર્ણતેવ પ્રકાશતે

અથ રૂપમ્-
અઙ્ગાન્ય્ અભૂષિતાન્ય્ એવ કેનચિદ્ ભૂષણાદિના ।
યેન ભૂષિતવદ્ ભાતિ તદ્ રૂપમ્ ઇતિ કથ્યતે

યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યાં (22)-
ત્રપતે વિલોક્ય પદ્મા
લલિતે રાધાં વિનાપ્ય્ અલઙ્કારં ।
તદ્ અલં મણિમય-મણ્ડન-
મણ્ડલ-રચના-પ્રયાસેન

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (7.48)-
નીતં તે પુનર્ ઉક્તતાં ભ્રમરકૈઃ કસ્તૂરિકા-પત્રકં
નેત્રાભ્યાં વિફલીકૃતં કુવલય-દ્વન્દ્વં ચ કર્ણાપિતમ્ ।
હારશ્ ચ સ્મિત-કાન્તિ-ભઙ્ગિભિર્ અલં પિષ્ટાનુપેષીકૃતઃ
કિં રાધે તવ મણ્ડનેન નિતરામ્ અઙ્ગૈર્ અસિ દ્યોતિતા

અથ લાવણ્યમ્-
મુક્તાફલેષુ છાયાયાસ્ તરલત્વમ્ ઇવાન્તરા ।
પ્રતિભાતિ યદ્ અઙ્ગેષુ લાવણ્યં તદ્ ઇહોચ્યતે

યથા-
જગદ્-અમલ-રુચિર્ વિચિત્ય રાધે
વ્યધિત વિધિસ્ તવ નૂનમ્ અઙ્ગકાનિ ।
મણિમય-મુકુરં કુરઙ્ગ-નેત્રે
કિરણ-ગણેન વિડમ્બયન્તિ યાનિ

યથા વા-
શૃણુ સખિ તવ કર્ણે વર્ણયામ્ય્ અત્ર નીચૈ-
ર્વિરચય મુખ-ચન્દ્રં મા વૃથારાદ્ વિવર્ણમ્ ।
ઇયમ્ ઉરસિ મુરારેર્ અસ્તિ નાન્યા મૃગાક્ષી
મરકત-મુકુરાભે બિઇમ્બિતાસિ ત્વમ્ એવ

અથ સૌન્દર્યમ્-
અઙ્ગ-પ્રત્યાન્ગકાનાં યઃ સન્નિવેશો યથોચિતમ્ ।
સુસ્લિષ્ટ-સન્ધિ-બન્ધઃ સ્યાત્ તત્ સૌન્દર્યમ્ ઇતીર્યતે

યથા-
અખણ્ડેન્દોસ્ તુલ્યં મુખમ્ ઉરુ-કુચ-દ્યોતિતમ્ ઉરો
ભુજૌ સ્રસ્તાવ્ અંસે કર-પરિમિતં મધ્યમ્ અભિતઃ ।
પરિસ્ફારા શ્રોણી ક્રમ-લઘિમ-ભાગ્ ઊરુ-યુગલં
તવાપૂર્વં રાધે કિમ્ અપિ કમનીયં વપુર્ અભૂત્

અથ અભિરૂપતા-
યદાત્મીય-ગુણોત્કર્ષૈર્ વસ્ત્વ્ અન્યન્ નિકટ-સ્થિતમ્ ।
સારૂપ્યં નયતિ પ્રાજ્ઞૈર્ આભિરૂપ્યં તદ્ ઉચ્યતે

યથા-
મગ્ના શુભ્રે દશન-કિરણે સ્ફાટિકીવ સ્ફુરન્તી
લગ્ના શોણે કર-સરસિજે પદ્મારગીવ ગૌરિ ।
ગણ્ડોપાન્તે કુવલય-રુચા વૈન્દ્ર-નીલીવ જાતા
સૂતે રત્ન-ત્રય-ધિયમ્ અસૌ પશ્ય કૃષ્ણસ્ય વંશી

યથા વા--
વક્ષોજે તવ ચમ્પક-ચ્છવિમ્ અવષ્ટમ્ભોરુ-કુમ્ભોપમે
રાધે કોકનદ-શ્રિયઃ કરતલે સિન્દૂરતઃ સુન્દરે ।
દ્રાગ્ ઇન્દિન્દિર-બન્ધુરેષુ ચિકુરેષ્વ્ ઇન્દીવરઆભાં વહન્
નકઃ કૈરવ-કોરકો વિતનુતે પુષ્પ-ત્રયી-વિભ્રમમ્

અથ માધુર્યમ્-
રૂપં કિમ્ અપ્ય્ અનિર્વાચ્યં તનોર્ માધુર્યમ્ ઉચ્યતે

યથા-
કિમ્ અપિ હૃદયમ્ અભ્ર-શ્યામલં ધામ રુન્ધે
દૃશમ્ અહહ વિલુણ્ઠત્ય્ આઙ્ગિકી કાપિ મુદ્રા ।
ચટુલયતિ કુલ-સ્ત્રી-ધર્મ-ચર્યાં બકારેઃ
સુમુખિ નવ-વિવર્તઃ કોઽપ્ય્ અસૌ માધુરીણામ્

અથ મર્દવમ્--
માર્દવં કોમલસ્યાપિ સંસ્પર્શાસહતોચ્યતે ।
ઉત્તમં મધ્યમં પ્રોક્તં કનિષ્ઠં ચેતિ તત્ ત્રિધા

તત્ર ઉત્તમમ્-
અભિનવ-નવ-માલિકામ્ અયં સા
શયન-વરં નિશિ રાધિકાધિશિશ્યે ।
ન કુસુમ-પટલં દરાપિ જગ્લૌ
તદ્-અનુભવાત્ તનુર્ એવ સ-વ્રણાસીત્

મધ્યમં, યથા-
ચિત્રં ધનિષ્ઠે તનુ-વાસસોઽપિ
ચીનસ્ય પીન-સ્તનિ સઙ્ગમેન ।
લિપ્તેવ તે લોહિત-ચન્દનેન
મૂર્તિર્ બિન્દુના સખિ લોહિતાસીત્

કનિષ્ઠં, યથા રસ-સુધાકરે (1.186f)-
આમોદમ્ આમોદનમ્ આદધાનં
નિલીન-નીલાલક-ચઞ્ચરીકમ્ ।
ક્ષણેન પદ્મા-મુખ-પદ્મમ્ આસીત્
ત્વિષા રવેઃ કોમલયાપિ તામ્રમ્

અથ નામ, યથા-
તટ-ભુવિ રવિ-પુત્ર્યાઃ પશ્ય ગૌરાઙ્ગિ રઙ્ગી
સ્ફુરતિ સખિ કુરઙ્ગી-મણ્ડલે કૃષ્ણસારઃ ।
ઇતિ ભવદ્-અભિધાનં શૃણ્વતી સા મદ્-ઉક્તૌ
સુતનુર્ અતનુ-ઘૂર્ણા-પૂર-પૂર્ણા બભૂવ

અથ ચરિતમ્-
અનુભાવાશ્ ચ લીલા ચેત્ય્ ઉચ્યતે ચરિતં દ્વિધા ।
અગ્રેઽનુભાવા વક્તવ્યા લીલેયં કથ્યતેઽધુના

લીલા સ્યાચ્ ચારુ-વિક્રીડા તાણ્ડવં વેણુ-વાદનમ્ ।
ગોદોહઃ પર્વતોદ્ધારો ગોહૂતિર્ ગમનાદિકા

અથ ચારુ-વિક્રીડા-
રાસ-કન્દૂક-ખેલાદ્યા ચારુ-ક્રીડાત્ર કીર્તિતા

તત્ર રાસઃ-
તં વિલાસવતિ રાસ-મણ્ડલે
પુણ્ડરીક-નયનં સુરાઙ્ગનાઃ ।
પ્રેક્ષ્ય સમ્ભૃત-વિહાર-વિભ્રમં
બભ્રમુર્ મદન-સમ્ભ્રમોર્મિભિઃ

કન્દૂક-ક્રીડા-
અરુણ-રુચિ-મુદસ્ય ક્ષેપિણીં કુઞ્ચિતાગ્રાં
સરભસમ્ અભિધાવન્ વિભ્રમદ્-દીર્ઘ-વેણિઃ ।
વિરચયતિ મુકુન્દઃ કન્દુકાન્દોલ-નૃત્ય-
દ્વિપુલ-નયન-ભઙ્ગી-વિભ્રમઃ કૌતુકં નઃ

તાણ્ડવમ્-
પ્રચલ-પ્રચલાક-કુણ્ડલોઽયં
સ્વ-સુહૃન્-મણ્ડલ-ચર્ચરી-પરીતઃ ।
હરિર્ અદ્ય નટન્ પતઙ્ગ-પુત્રી-
તટ-રઙ્ગે મમ રઙ્ગમ્ આતનોતિ

વેણુ-વાદનં, યથા લલિત-માધવે (4.27)-
જઙ્ઘાધસ્-તટ-સઙ્ગિ-દક્ષિણ-પદં કિઞ્ચિદ્ વિભુગ્ન-ત્રિકમ્-
સાચિ-સ્તમ્ભિત-કન્ધરં સખિ તિરઃ-સઞ્ચારિ-નેત્રાઞ્ચલમ્ ।
વંશીં કુટ્મલિતે દધાનમ્ અધરે લોલાઙ્ગુલી-સઙ્ગતાં
રિઙ્ગદ્-ભ્રૂ-ભ્રમરં વરાઙ્ગિ પરમાનન્દં પુરઃ સ્વીકુરુ

ગો-દોહો, યથા પદ્યાવલ્યાં (262)-
અઙ્ગુષ્ઠાગ્રિમ-યન્ત્રિતાઙ્ગુલિર્ અસૌ પાદાર્થ-નીરુદ્ધ-ભૂ-
રાર્દ્રીકૃત્ય પયોધરાઞ્ચલમ્ અલં સદ્યઃ પયો-બિન્દુભિઃ ।
ન્યગ્-જાનુ-દ્વય-મધ્ય-યન્ત્રિત-ગહ્ટી-વક્ત્રાન્તરાલ-સ્ખલ-
દ્ધારાધ્વાન-મનોહરં સખિ પયો ગાં દોગ્ધિ દામોદરઃ

પર્વતોદ્ધારઃ-
ઉદ્યમ્ય કન્દુકિત-મન્દ-રસોદરાદ્રિં
સવ્યં કરં કટિમ્ અનુ સ્થગયન્ન્ અસવ્યમ્ ।
સ્મેરાનનશ્ ચલ-દૃગ્-અઞ્ચલ-ચઞ્ચરીક-
શ્ચિત્તામ્બુજં મમ હરિશ્ ચટુલીચકાર

ગોહૂતિઃ-
પિશઙ્ગિ મણિક-સ્તનિ પ્રણત-શૃઙ્ગિ પિઙ્ગેક્ષણે
મૃદઙ્ગ-મુખિ ધૂમલે શબલિ હંસિ વંશી-પ્રિયે ।
ઇતિ સ્વ-સુરભી-કુલં મુહુર્ ઉદીર્ણ-હીહી-ધ્વનિ-
ર્વિદૂર-ગતમ્ આહ્વયન્ હરતિ હન્ત ચિત્તં હરિઃ

ગમનમ્-
અનુપમ-મદમન્દાન્દોલિ-દોર્-અર્ગલ-શ્રીઃ
સુર-ગજ-ગુરુ-ગર્વ-સ્તમ્ભિ-ગમ્ભીર-કેલિઃ ।
સહચરિ દર-ચઞ્ચચ્-ચારુ-ચૂડા-રુચિર્ માં
મદયતિ ગતિ-મુદ્રા-માધુરી માધવસ્ય

અથ મણ્ડનમ્-
ચતુર્ધા મણ્ડનં વાસો-ભૂષા-માલ્યાનુલેપનૈઃ

અથ વસ્ત્રં, યથા-
અમ્બરં રચિત-ધૈર્ય-સંવરં
રમ્યમ્ અમ્બર-મણિ-પ્રભોજ્જ્વલમ્ ।
સુભ્રુ કિં ન હિ કટીર-મણ્ડલે
પુણ્ડરીક-નયનસ્ય પશ્યસિ

યથા વા-
અમલ-કમલ-રાગ-રાગમ્ એતત્ તવ
જયતિ સ્ફુટમ્ અદ્ભુતં દુકૂલમ્ ।
મમ હૃદિ નિજ-રાગમ્ અત્ર રાધે
દધદ્ અપિ યદ્ દ્વિગુણં બભૂવ રક્તમ્

ભૂષા, યથા-
પ્રહરતુ હરિણા કદમ્બ-પુષ્પં
પ્રિય-સખિ શેખરિતં યદ્ અઙ્ગજાસ્ત્રમ્ ।
બત કથમ્ અમુનાવતંસિતોઽસૌ
મમ હૃદિ બિધ્યતિ નીલકણ્ઠ-પક્ષઃ

યથા વા-
હારેણ તાર-દ્યુતિના કપોલઃ
પ્રેઙ્ખોલિના કુણ્ડલયોર્ યુગેન ।
ઉત્તુઙ્ગ-ભાસા કનકાઙ્ગદેન
માં લાલિતેયં લલિતા ધિનોતિ

માલ્યાનુલેપને, યથા રસ-સુધાકરે (1.86)-
આલોક્લૈર્ અનુમીયતે મધુકરૈઃ કેશેષુ માલ્ય-ગ્રહઃ
કાન્તિઃ કાપિ કપોલયોઃ પ્રથયતે તામ્બૂલમ્ અન્તર્ગતમ્ ।
અઙ્ગાનામ્ અનુભૂયતે પરિમલૈર્ આલેપન-પ્રક્રિયા
વેષઃ કોઽપિ વિદગ્ધ એષ સુદૃશઃ સૂતે સુખં ચક્ષુષોઃ

યથા વા-
અનઙ્ગ-રાગાય બભૂવ સદ્ય-
સ્તવાઙ્ગ-રાગોઽપિ કિમ્ અઙ્ગનાસુ ।
ઉદ્દામ-ભાવાય તથા કિમ્ આસીદ્
દામાપિ દામોદર તાવકીનમ્

અથ સમ્બન્ધિનઃ-
લગ્નાઃ સન્નિહિતાશ્ ચેતિ દ્વિધા સમ્બન્ધિનો મતાઃ

તત્ર લગ્નાઃ-
વંશી-શૃઙ્ગી-રવૌ ગીતં સૌરભ્યં ભૂષણ-ક્વણઃ ।
પદાઙ્કાદ્યા વિપઞ્ચ્યાદિ-નિક્વાણાઃ શિલ્પ-કૌશલમ્ ।
ઇત્ય્ આદયોઽત્ર કથિતા લગ્નાઃ સમ્બન્ધિનો બુધૈઃ

તત્ર વંશી-રવો, દાનકેલિ-કૌમુદ્યાં (32)-
વેણોર્ એષ કલ-સ્વનસ્ તરુ-લતા-વ્યાજૃમ્ભણે દોહદં
સન્ધ્યા-ગર્જ-ભરઃ પિક-દ્વિજ-કુહુ-સ્વાધ્યાય-પારાયણે ।
આભીરેન્દુ-મુખી-સ્મરાનલ-શિખોત્સેકે સલીલાનિલો
રાધા-ધૈર્ય-ધરાધરેન્દ્ર-દમને દમ્ભોહ્લિર્ ઉન્મીલતિ

યથા વા રસ-સુધાકરે (1.100) [પદ્યાવલ્યાં (246)]-
માધવો મધુર-માધવી-લતા-
મણ્ડપે પટુ-રટન્-મધુવ્રતે ।
સંજગૌ શ્રવણ-ચારુ ગોપિકા-
માન-મીન-વડિશેન વેણુના

કૃષ્ણ-વક્ત્રેન્દુ-નિષ્ઠ્યૂતં મુરલી-નિનદામૃતમ્ ।
ઉદ્દીપનાનાં સર્વેષાં મધ્યે પ્રવરમ્ ઈર્યતે

શૃઙ્ગી-રવઃ-
કંસારાતેઃ પિબતુ મુરલી તસ્ય સદ્-વંશ-જન્મા
સા વક્ત્રેન્દું સ્ફુટમ્ અકુટિલા પઞ્ચમોદ્ગાર-ગુર્વી ।
આસ્વાદ્યામું ત્વમ્ અપિ વિષમા ભઙ્ગુરાઙ્ગાર-કાલી
તુઙ્ગં શૃઙ્ગિ ધ્વનસિ યદ્ ઇદં તત્ તુ દુઃખાકરોતિ

અથ ગીતમ્-
માનાનલં મે શમયન્ સમિદ્ધં
ગાનામૃતં વર્ષતિ કૃષ્ણ-મેઘઃ ।
મા ક્રુધ્ય વાત્યાસિ સખિ પ્રસીદ
દૂરે નયામું નિજ-વિભ્રમેણ

સૌરભમ્-
મિલતિ પરિમલોર્મિઃ કસ્ય રોમ-શ્રિયાસૌ
મમ તનુ-લતિકાયાં કુર્વતી કુડ્મલાનિ ।
સખિ વિદિતમ્ ઇહાગ્રે માધવઃ પ્રાદુરાસીદ્
ભુવિ સુરભિતયા યઃ ખ્યાતિમ્ અઙ્ગીકરોતિ

યથા વા-
મદયતિ હૃદયં કિમ્ અપ્ય્ અકાણ્ડે
મમ યદ્ ઇદં નવ-સૌરભં વરીયઃ ।
તદ્ ઇહ કુસુમ-સંગ્રહાય રાધા
શિખરિ-તટે શિખર-દ્વિજા વિવેશ

ભૂષણ-ક્વણઃ-
કલહંસ-નાદમ્ ઇહ હંસ-ગામિની
નિશમય્ય હંસ-દુહિતુસ્ તટાન્તરે ।
તવ નૂપુર-ધ્વનિ-ધિયા પરિપ્લવા
કલસીં ન વેદ શિરસશ્ ચ્યુતામ્ અપિ

યથા વા લલિત-માધવે (1.51)-
મધુરિમ-લહરીભિઃ સ્તમ્ભયત્ય્ અમ્બરે યા
સ્મર-મદ-સરસાનાં સારસાનાં રુતાનિ ।
ઇયમ્ ઉદયતિ રાધા-કિઙ્કિની-ઝઙ્કૃતિર્ મે
હૃદિ પરિણમયન્તી વિક્રિયાડમ્બરાણિ

પદાઙ્કાદ્યાઃ, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યાં (13)-
પદ-તતિભિર્ અલં કૃતોજ્જ્વલેયં
ધ્વજ-કુલિશાઙ્કુશ-પઙ્કજાઙ્કિતાભિઃ ।
નખર-લુઠિત-કુટ્મલાવનાલી
કિમ્ અપિ ધિનોતિ ધુનોતિ ચાન્તરં મે

વિપઞ્ચી-નિક્વાણો, યથા લલિત-માધવે (1.36)-
સ્મર-કેલિ-નાટ્ય-નાન્દીં
શબ્દ-બ્રહ્મ-શ્રિયં મુહુર્ દુહતી ।
વહતિ મુદં મમ મહતી-
મિહ મહિતા શ્યામલા-મહતી

શિલ્પ-કૌશલં, યથા-
વર-કુસુમ-નિવેશ-પ્રક્રિયા-સૌષ્ઠવેન
પ્રકટિત-હરિ-શિલ્પા પટ્ટ-સૂત્રોજ્જ્વલ-શ્રીઃ ।
હૃદિ વિનિહિત-કમ્પા નિર્મિમીતે સ્રગ્ એષા
નિશિત-શર-પરીત-સ્માર-તુણીર્ અશઙ્કામ્

અથ સન્નિહિતાઃ-
નિર્માલ્યાદ્યાઃ સન્નિહિતા બર્હ-ગુઞ્જાદ્રિ-ધાતવઃ ।
નૈચિકીનાં સમુદયો લગુડી-વેણુ-શૃઙ્ગીકાઃ

તત્-પ્રેષ્ઠ-દૃષ્ટિર્ ગોધૂલિર્ વૃન્દારણ્યં તદ્-આશ્રિતાઃ ।
ગોવર્ધનો રવિસુતા તથા રાસ-સ્થલાદયઃ

તત્ર નિર્માલ્યાદ્યાઃ, યથા વિદગ્ધ-માધવાદૌ (2.42)-
અઙ્ગોત્તીર્ણ-વિલેપનં સખિ સમાકૃષ્ટિ-ક્રિયાયાં મણિ-
ર્મન્ત્રો હન્ત મુહુર્ વશીકૃતિ-વિધૌ નામાસ્ય વંશી-પતેઃ ।
નિર્માલ્ય-સ્રગ્ ઇયં મહૌષધિર્ ઇહ સ્વાન્તસ્ય સમ્મોહને
નાસાં કસ્ તિસૃણાં ગૃણાતિ પરમાચિન્ત્યાં પ્રભાવાવલીમ્

યથા વા લલિત-માધવે (6.26)-
દુકૂલેઽસ્મિન્ કાર્તસ્વર-મહસિ વિસ્તારિત-દૃશો
વપુઃ કિં તે ફુલ્લૈર્ વહતિ તુલનાં નીપ-કુસુમૈઃ ।
ત્રુટન્તીભિઃ કિં વા સ્ફટિક-મણિ-માલાભિર્ ઉપમાં
લભન્તેઽમી ક્ષામોદરિ નયનયોસ્ તોય-પૃષતાઃ

અથ બર્હ-ગુઞ્જે, યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.16)-
અગ્રે વીક્ષ્ય શિખણ્ડ-ખણ્ડમ્ અચિરાદ્ ઉત્કમ્પમ્ આલમ્બતે
ગુઞ્જાનાં ચ વિલોકનાન્ મુહુર્ અસૌ સાસ્રં પરિક્રોશતિ ।
નો જાને જનયન્ન્ અપૂર્વ-નટન-ક્રીડા-ચમત્કારિતાં
બાલાયાઃ કિલ ચિત્ત-ભૂમિમ્ અવિશત્ કો æયં નવીન-ગ્રહઃ

અદ્રિ-ધાતુર્, યથા-
આભીર-વૃન્દાધિપ-નન્દનસ્ય
કએવરાલઙ્કરણોજ્જ્વલ-શ્રીઃ ।
ક્ષિપ્તેન્દ્ર-ગોપાંશુર્ અપાંશુલોઽયં
તનોતિ રાગં મમ ધાતુ-રાગઃ

નૈચિકી-સમુદયો, યથા-
સન્ધ્યા-દ્યોતે વિલસતિ ગતાઃ પ્રેક્ષ્ય ગોષ્ઠ-પ્રકોષ્ઠે
હમ્બારભોન્મુખરિત-મુખી-નૈચિકીસ્ ત્વદ્-વિહીનાઃ ।
અન્તશ્-ચિન્તા-ચુલુકિત-મતિર્ યાદવેન્દ્રાદ્ય મન્દા
કષ્ટં ચન્દ્રાવલિર્ ઇહ કથં પ્રાણ-બન્ધં કરોતુ

લગુડી, યથા-
વિષ્ટભ્ય યાં ભુવિ પુરઃ શિખરાર્પિતેન
વિન્યસ્ત-ચારુ-ચિબુકેન કર-દ્વયેન ।
દીવ્યન્ હરિર્ ગિરિ-તટે મુદમ્ આદધાન્ નઃ
સા હન્ત યસ્ટિર્ અધુના હૃદયં પિનષ્ટિ

વેણુર્, યથા-
હૃદિ ન્યસ્તા વંશી તદ્-અધર-સુધા-ભાગ્ ઇતિ મયા
દુરન્તં વિશ્લેષ-જ્વર-ગરલમ્ અસ્યાઃ શમયિતુમ્ ।
વિતેને સા તૂર્ણં શત-ગુણમ્ ઇદં યાદવ-પતે
વિરક્તો યત્રેશસ્ તમ્ ઇહ ન હિ વા કઃ પ્રહરતિ

શૃઙ્ગિકા, યથા-
વલિતં વિલોચનાગ્રે, શવલં ધૂરિભિર્ ઇદં બલાવરજ ।
બલવત્ કુવલય-નયનાસ્ તવ ગવલં કવલયત્ય્ અદ્ય

તત્-પ્રેષ્ઠ-દૃષ્ટિર્, યથા-
સખિ મૃગમદ-લેખયા વિશાખા-
હૃદિ મકરીર્ અપિ રાધિકા લિખન્તી ।
સુબલમ્ અવકલય્ય ઘૂર્ણિતાગ્રે
પુલકવતી વન-માલિનં લિલેખ

યથા વા લલિત-માધવે (6.43)-
નિખિલ-સુહૃદામ્ અર્થારમ્ભે વિલમ્બિત-ચેતસા
મસૃણિત-શિખો યઃ પ્રાપ્તોદ્ભૂદ્ મનાગ્ ઇવ માર્દવમ્ ।
સ ખલુ લલિતાસાન્દ્રસ્રેહપ્રસઙ્ગ-ઘનીભવન્
પુનર્ અપિ બલાદ્ ઇન્ધે રાધા-વિયોગ-મયઃ શિખી

ગોધૂલિર્, યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (37)-
આ-પ્રત્યૂષાદ્ અપિ સુમનસાં વીચિભિર્ ગ્રથ્યમાના
ધત્તે નાસૌ સખિ કથમ્ અહો વૈજયન્તી સમાપ્તિમ્ ।
ધિન્વન્ ગોપી-નયન-શિખિનઃ વ્યોમ-કક્ષામ્ જગાહે
સોઽયં મુગ્ધે નિવિડ-ધવલો ધૂલિ-ચક્રામ્બુવાહઃ

વૃન્દારણ્યં, યથા તત્રૈવ (83)-
આશા-પાશૈઃ સખિ નવ-નવૈઃ કુર્વતી પ્રાણ-બન્ધં
જાત્યા ભીરુઃ કતિ પુનર્ અહં વાસરાણિ ક્ષયિષ્યે ।
એતે વૃન્દાવન-વિટપિનઃ સ્મારયન્તઃ વિલાસાન્
ઉત્ફુલ્લાસ્ તાન્ મમ કિલ બલાન્ મર્મ નિર્મૂલયન્તિ

તદ્-આશ્રિતાઃ-
તદ્-આશ્રિત્યાઃ ખગા ભૃઙ્ગા મૃગાઃ કુઞ્જા લતાસ્ તથા ।
તુલસી કર્ણિકારશ્ ચ કદમ્બાદ્યાશ્ ચ કીર્તિતાઃ

તત્ર ખગાઃ, યથા લલિત-માધવે (10.16)-
કસ્ તાન્ પશ્યન્ ભવદ્-ઉપહૃત-સ્નિગ્ધ-પિઞ્છાવતંસાન્
કંસારાતે ન ખલુ શિખિનઃ ખિદ્યતે ગોષ્ઠવાસી ।
ઉન્મીલન્તં નવ-જલધરં નીલમ્ અદ્યાપિ મત્વા
યે ત્વામ્ અન્તર્-મુદિત-મતયસ્ તન્વતે તાણ્ડવાનિ

ભૃઙ્ગાઃ, યથા-
વૃન્દાવને શ્રવસિ યે નિનદં વિપઞ્ચી-
નિષ્ઠ્યુત-પઞ્ચમ-મનોહરમ્ આહરન્તઃ ।
તે ષટ્પદાઃ કુલિશ-ઘટ્ટન-ઘોરમ્ એતં
દૈવે વિરોધિનિ ભવન્તિ ન કે વિપક્ષાઃ

મૃગાઃ, યથા તત્રૈવ-
હરિ હરિ ભવતીભિઃ સ્વાન્તહારી હરિણ્યો
હરિર્ ઇહ કિમ્ અપાઙ્ગાતિથ્ય-સઙ્ગી વ્યધાયિ ।
યદ્ અનુરણિત-વંશી-કાકલીભિર્ મુખેભ્યઃ
સુખ-તૃણ-કવલા વઃ સામિલીઢાઃ સ્ખલન્તિ

કુઞ્જાઃ, યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (125)-
લબ્ધાન્દોલઃ પ્રણય-રભસાદ્ એષ તામ્રૌષ્ઠિ નમ્રઃ
પ્રમ્લાયન્તીં કિમ્ અપિ ભવતીમ્ યાચતે નન્દ-સૂનુઃ ।
પ્રેમોદ્દામ-પ્રમદ-પદવી સાક્ષિણી શૈલ-કક્ષે
દ્રષ્ટવ્યા તે કથમ્ અપિ ન સા માધવી કુઞ્જ-વીથી

લતાદિર્, યથા પદ્યાવલ્યાં (295)-
તુલસિ વિલસસિ ત્વં મલ્લિ જાતાસિ ફુલ્લા
સ્થલ-કમલિનિ ભૃઙ્ગે સઙ્ગતાઙ્ગી વિભાસિ ।
કથયત બત સખ્યઃ ક્ષિપ્રમ્ અસ્માસુ કસ્મિન્
વસતિ કપટ-કન્દઃ કન્દરે નન્દ-સૂનુઃ

કર્ણિકારો, યથા લલિત-માધવે (7.15)-
રાસાત્ તિરોહિત-તનુઃ સખિ યસ્ય પુષ્પૈશ્
ચૂડાં ચકાર ચિકુરે મમ પિઞ્છ-ચૂડઃ ।
કૂલે કલિન્દ-દુહિતુર્ ધૃત-કન્દલોઽયં
માં દન્દહીતિ સ મુહુર્ નવ-કર્ણિકારઃ

કદમ્બો, યથા-
સખિ રોપિતો દ્વિપત્રઃ
શતપત્રાક્ષેણ યો વ્રજ-દ્વારિ ।
સોઽયં કદમ્બ-ડિમ્ભઃ
ફુલ્લો વલ્લવ-વધૂસ્ તુદતિ

ગોવર્ધનો, યથા લલિત-માધવે (3.42)-
ગોવર્ધન ત્વમ્ ઇહ ગોકુલ-સઙ્ગિ-ભૂમૌ
તુઙ્ગૈઃ શિરોભિર્ અભિપદ્ય નભો વિભાસિ ।
તેનાવલોક્ય હરિતઃ પરિતો વદાશુ
કુત્રાદ્ય વલ્લવ-મણિઃ ખલુ ખેલતીતિ

રવિ-સુતા, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (368)-
મથુરા-પથિક મુરારેર્
ઉપગેયં દ્વારિ વલ્લવી-વચનમ્ ।
પુનર્ અપિ યમુના-સલિલે
કાલિય-ગરલાનલો જ્વલતિ

રાસ-સ્થલી, યથા-
ગોષ્ઠાદ્ અપ્ય્ અવલોક્ય માન-શિખરોચ્છ્રાય-શ્રિયા દૂરતઃ
સદ્યઃ ખેદિનિ ચિત્ત-ચત્વર-તટે વંશી-વટેનાર્પિતા ।
કુર્વાણા હૃત-વૃત્તિમ્ ઇન્દ્રિય-ગણં સા યાદવેન્દ્રાય તે
કષ્ટં રાસ-વિહાર-ભુર્ વિહરતિ પ્રાણૈઃ કુરઙ્ગી-દૃશામ્

અથ તટસ્થાઃ-
તટસ્થાશ્ ચન્દ્રિકા-મેઘ-વિદ્યુતો માધવસ્ તથા ।
શરત્-પૂર્ણ-સુધાંશુશ્ ચ ગન્ધવાહ-ખગાદયઃ

તત્ર ચન્દ્રિકા, યથા રસ-સુધાકરે (1.87)-
દુરાસદે ચન્દ્રિકયા સખી-ગણૈ-
ર્લતાલિ-કુઞ્જે લલિતા નિગૂહિતા ।
ચકોર-ચઞ્ચુ-ચ્યુત-કૌમુદી-કણં
કુતોઽપિ દૃષ્ટ્વા ભજતિ સ્મ મૂર્ચ્છનામ્

મેઘો, યથા રસ-સુધાકરે (?)-
વાસઃ પીતં કુતુકિનિ કુતઃ કુત્ર બર્હં મદાન્ધે
કંસારિર્ વા ક્વ નુ સખિ મુધા સમ્ભ્રમાન્ મા પ્રયાહિ ।
પશ્યોત્તુઙ્ગે ક્ષણ-રુચિ-ઘટાલિઙ્ગિતા શૈલ-શૃઙ્ગે
નવ્યઃ શક્રં દધદ્ ઉદયતે કાર્મુચં વાર્-મુગ્ એષઃ

વિદ્યુત્, યથા રસ-સુધાકરે (1.98)-
વર્ષાસુ તાસુ ક્ષણ-રુક્-પ્રકાશા-
દ્ગોપાઙ્ગના માધવમ્ આલિલિઙ્ગ ।
વિદ્યુચ્ ચ સા વીક્ષ્ય તદ્-અઙ્ગ-શોભાં
હ્રીણેવ તૂર્ણં જલદં જગાહે

વસન્તો, યથા-
ઋતુ-હતકઃ સખિ ભુવને
કિમ્ અવતતીર્ષુર્ બભૂવાદ્ય ।
મન્દાદરમ્ અલિવૃન્દં
વૃન્દાવન-કુન્દ-સઙ્ગમે યદ્ અભૂત્

શરત્, યથા-
કલહંસોજ્જ્વલ-જલ્પા
પ્રકટિત-વૃન્દાવનોરુ-માધુર્યા ।
ધૃતિમ્ અપહર્તું સખિ મે
દૂતીવ હરેઃ શરન્ મિલિતા

પૂર્ણ-સુધાંશુર્, યથા-
રાકા-સુધાંશુર્ અભવન્ ન તમાંસિ હર્તું
વૃન્દાટવી-જઠરગાન્ય્ અધુનાપિ શક્તઃ ।
રાકા-સુધાંશુ-મુખિ તાનિ તવોન્નતાનિ
હૃત્-કન્દરાસ્તર-ચરાણિ કથં જહાર

ગન્ધવાહો, યથા શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (7.39)-
મનો-ભવાનન્દન-ચન્દનાનિલ
પ્રસીદ રે દક્ષિણ મુઞ્ચ વામતામ્ ।
ક્ષણં જગત્-પ્રાણ નિદાય માધવં
પુરો મમ પ્રાણ-હરો ભવિષ્યસિ

ખગાઃ, યથા-
માનેન સાર્ધં પશુપાલ-સુભ્રુવાં
મરાલ-માલા ચલિતા ઘનાગમે ।
કદમ્બ-કુઞ્જે વિજિહીર્ષયા સમં
સમાગતા નાગરિ ચાતકાવલી

આદિ-શબ્દાત્ સખી-સ્નેહ આત્મન્ય્ ઉદ્દીપનો વરઃ

યથા-
હરિમ્ અવેક્ષ્ય પુરો ગુર્તો ભિયા
મુહુર્ અભૂન્ મુકુલન્-નવ-વિભ્રમા ।
લલિતયા વિવૃતે નિજ-સૌહૃદે
ચલ-દૃગ્-અઞ્ચલમ્ આધિત રાધિકા