ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રી-શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ નાયક-ભેદ-પ્રકરણમ્ ।
॥1॥
(2)
અથ નાયક-સહાય-ભેદ-પ્રકરણમ્
અથૈતસ્ય સહાયાઃ સ્યુઃ પઞ્ચધા ચેટકો વિટઃ ।
વિદૂષકઃ પીઠમર્દઃ પ્રિયનર્મસખસ્તથા

નર્મપ્રયોગે નૈપુણ્યં સદા ગાઢાનુરાગિતા ।
દેશકાલજ્ઞતા દાક્ષ્યં રુષ્ટગોપીપ્રસાદનમ્ ।
નિગૂઢમન્ત્રતેત્યાદ્યાઃ સહાયાનાં ગુણાઃ સ્મૃતાઃ

સન્ધાનચતુરશ્ચેટો ગૂઢકર્મા પ્રગલ્ભધીઃ ।
સ તુ ભઙ્ગુરભૃઙ્ગારાદિકઃ પ્રોક્તોઽત્ર ગોકુલે

યથા-
ન પુનરિદમપૂર્વં દેવિ કુત્રાપિ દૃષ્ટં
શરદિ યદિયમારાન્માધવી પુષ્પિતાભૂત્ ।
ઇતિ કિલ વૃષભાનોર્લમ્ભિતાસૌ કુમારી
વ્રજનવયુવરાજ વ્યાજતઃ કુઞ્જવીથિમ્

અથ વિટઃ-
વેશોપચારકુશલો ધૂર્તો ગોષ્ઠીવિશારદઃ ।
કામતન્ત્રકલાવેદી વિટ ઇત્યભિધીયતે ।
કડારો ભારતીવન્ધુરિત્યાદિર્વિટ ઈરિતઃ

યથા-
વ્રજે સારઙ્ગાક્ષીવિતતિભિરનુલ્લઙ્ઘ્યવચનઃ
સખાહં તદ્બન્ધોશ્ચટુભિરભિયાચે મુહુરિદમ્ ।
કલક્રીડદ્વંશીસ્થગિતજગતીયૌવતધૃતિ-
સ્ત્વયા યુક્તઃ શ્યામે ન ખલુ પરિહર્તું સખિ હરિઃ

અથ વિદૂષકઃ-
વસન્તાદ્યભિધો લોલો ભોજને કલહપ્રિયઃ ।
વિકૃતાઙ્ગવચોવેષૈર્હાસ્યકરી વિદૂષકઃ ।
વિદગ્ધમાધવે ખ્યાતો યથાસૌ મધુમઙ્ગલઃ

યથા-
તુષ્ટેન સ્મિતપુષ્પવૃષ્ટિરધુના સદ્યસ્ત્વયા મુચ્યતામ્
આરૂઢઃ કુતુકી વિમાનમતુલં માં ગોકુલાખણ્ડલઃ ।
ઇથં દેવિ મનોરથેન રભસાદભ્યર્થ્યમાનો.અપ્યસૌ
યત્તે માનિનિ નાધરઃ પ્રયતતે તન્નાદ્ભુતં રાગિષુ

યથા વા-
મમોપહરતિ સ્વયં ભવદભીષ્ટદેવો નમ-
ન્નવં કમલમુજ્જ્વલં કમલબન્ધુરુત્કણ્ઠયા ।
મયા તુ તદવજ્ઞયા ભુવિ નિરસ્યતે રુષ્યતા
ન માનયસિ મદ્વચસ્તદપિ માનિનિ ત્વં કુતઃ

અથ પીઠમર્દઃ-
ગુણૈર્નાયકકલ્પો યઃ પ્રેમ્ના તત્રાનુવૃત્તિમાન્ ।
પીઠમર્દઃ સ કથિતઃ શ્રીદામા સ્યાદ્યથા હરેઃ

યથા-
કાલિન્દીપુલિને મુકુન્દચરિતં વિશ્વસ્ય વિસ્માપનં
દ્રષ્ટું ગચ્છતિ ગોષ્ઠમેવ નિખિલં નૈકાત્ર ચન્દ્રાવલી ।
બ્રૂમસ્તસ્ય સુહૃત્તમાઃ સ્વયમમી પથ્યઞ્ચ તથ્યઞ્ચ તે
મા ગોવર્ધનમલ્લ ઘટ્ટય મુધા ગોવર્ધનોદ્ધારિણમ્

યથા વા-
તવેયં શ્રીદામન્ ભણિતિર્ ઇહ વિશ્રમ્ભયતિ માં
પ્રસાદો રુદ્રાણ્યાઃ કિમ્ ઇવ ચપલાસુ પ્રસરતુ ।
વને યાન્તીં દુર્ગાર્ચન-ઘુસૃણ-માલ્યાઙ્કિત-કરાં
વધૂં દૃષ્ટ્વા શઙ્કે પ્રથયતિ કલઙ્કં ખલ-જનઃ

અથ પ્રિય-નર્મ-સખઃ-
આત્યન્તિક-રહસ્ય-જ્ઞઃ સખી-ભાવ-સમાશ્રિતઃ ।
સર્વેભ્યઃ પ્રણયિભ્યોઽસૌ પ્રિય-નર્મ-સખો વરઃ ।
સ ગોકુલે તુ સુબલસ્ તથા સ્યાદ્ અર્જુનાદયઃ

યથા-
પ્રત્યાવર્તયતિ પ્રસાદ્ય લલનાં ક્રીડા-કલિ-પ્રસ્થિતાં
શય્યાં કુઞ્જ-ગૃહે કરોત્ય્ અઘ-ભિદઃ કન્દર્પ-લીલોચિતામ્ ॥
સ્વિન્નં બીજયતિ પ્રિયા-હૃદિ પરિસ્રસ્તાઙ્ગમ્ ઉચ્ચૈર્ અમું
ક્વ શ્રીમાન્ અધિકારિતાં ન સુબલઃ સેવા-વિધૌ વિન્દતિ

યથા વા-
યાભિઃ સાચિદૃગઞ્ચલેન ચટુલં કંસારિરાલિહ્યતે
દોર્દ્વન્દ્વેન કુચોપપીડમુરસિ સ્વૈરં પરિષ્વજ્યતે ।
એતસ્યાધરસીધુરુદ્ધુરતયા સામોદમાસ્વાદ્યતે
કિં જાનાસિ સખે વ્યધાયિ કતરદ્ગોપીભિરાભિસ્તપઃ

ચતુર્ધાઃ સખાયો.અત્ર ચેટઃ કિઙ્કર ઈર્યતે ।
પીઠમર્દસ્ય વીરાદાવપિ સાહાય્યકારિતા

હરિપ્રિયાપ્રકરણે વક્ષ્યન્તે યાસ્તુ દૂતિકાઃ ।
અત્રાપિ તા યથાયોગ્યં વિજ્ઞેયા રસવેદિભિઃ

તત્ર સ્વયં, યથા-
સખિ માધવદૃગ્દૂત્યાઃ
કર્મઠતા કાર્મણે વિચિત્રાસ્તિ ।
ઉપધાશુદ્ધાપિ યયા
રુદ્ધા ત્વમ્ ચિત્રિતેવાસિ

વંશી યથા શ્રી-લલિત-માધવે (1.24- ગાર્ગ્ય્-ઉક્તિઃ)-
હ્રિયમવગૃહ્ય ગૃહેભ્યઃ
કર્ષતિ રાધાં વનાય યા નિપુણા ।
સા જયતિ નિસૃષ્ટાર્થા
વરવંશજકાકલી દૂતી

આપ્તદૂતી-
વીરાવૃન્દાદિરપ્યાપ્તદૂતી કૃષ્ણસ્ય કીર્તિતા ।
વીરા પ્રગલ્ભવચના વૃન્દા ચાટૂક્તિપેશલા

યથા-
વિમુખી મા ભવ ગર્વિણિ
મદ્ગિરિ ગિરિણા ધૃતે ન કૃતરક્ષમ્ ।
મૂઢે સમુઢવયસં
માધવમાધાવ રાગેણ

યથા વા-
વૃન્દા સુન્દરિ વન્દનં વિદધતી યત્ પૃચ્છતિ ત્વામસૌ
ચઞ્ચન્મઞ્જુલખઞ્જરીટનયને તત્રોત્તરં વ્યઞ્જય ।
કેયં ભ્રૂભુજગી તવાતિવિષમા બંભ્રમ્યતે યદ્ભિયા
ક્લાન્તઃ કાલિયમર્દનો.અપિ કુરુતે નાદ્ય પ્રવેશં વ્રજે

અસ્યાસાધારણા દૂત્યો વીવાદ્યાઃ કથિતા હરેઃ ।
લિઙ્ગિન્યન્તાસ્તુ વક્ષ્યન્તે યાસ્તાઃ સાધારણા દ્વયોઃ