તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p51376-p55111

2.3 એતેન પૂર્વોપલબ્ધગોત્વાદિપ્રતિપાદકત્વેન ગોશબ્દાદેર્ અપ્રામાણ્યમ્ ઉદ્ઘાટિતમ્ । તદ્ એવ કથમ્? કથ્યતે કિં સઙ્કેતગ્રહણકાલાવગતગોત્વાર્થવાચકત્વં તદ્વ્યતિરિક્તાર્થવાચકત્વં વા પ્રતિપાદ્યતે ગોશબ્દસ્ય?

તદ્ યદિ સઙ્કેતગ્રહણકાલાધિગતગોત્વસ્વરૂપાવેદકત્વં જેગીયતે ગોશબ્દસ્ય, તદા વિદિતાર્થાકારાવેદકત્વેન ન માનત્વમ્ આસાદયતિ ગોશબ્દઃ । અથ વેદિતાર્થાકારાવેદકત્વે ઽપિ પ્રામાણ્યમ્ આવહતિ, તદાનધિગતાર્થગન્તૃવિશેષણસ્ય વિષયોવક્તવ્યઃ ।

અથ તદ્વ્યતિરિક્તાર્થવાચકત્વં, તદાનીમ્ અસઙ્કેતિતૈવાર્થઃ પ્રતીયતે ગોશબ્દાત્ ।તતશ્ ચ સ્વસિદ્ધાન્તપ્રતીતિવિરોધો દુમિવારઃ । અથ ગોત્વમ્ એવાવગમ્યતે ગોશબ્દેનેતિ ચેત્, તત્રાપિ પ્રપઞ્ચિતમ્ એવાપ્રામાણ્યકારણં ગૃહીતગ્રાહિત્વમ્ । તદપ્રામાણ્યે ન ગોત્વવ્યવસ્થિતિઃ । તદનવસ્થિતૌ નાર્થાપત્ત્યાધિકરણવ્યવસ્થિતિઃ ।

2.31 ઇતો ઽપિ નાર્થાપત્ત્યાધિકરણવ્યવસ્થિતિર્ ઉપપદ્યતે કિમ્ અર્થાપત્ત્યા પૂર્વાવધારિતાધિકરણપ્રત્યાયનં ક્રિયતાહોસ્વિદ્ અપૂર્વાધિકરણપ્રત્યાયનમ્?

તદ્ યદિ પૂર્વાવધારિતાધિકરણપર્યવસિતાર્થાપત્તિસ્, તદા પ્રતિપાદિતાર્થપ્રતિપાદકત્વેન ન પ્રમાણમ્ ।

અથાદૃષ્ટપિણ્ડાવેદકત્વં તદા ગોત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા ગજવાજિકલ્પનાપિ કાર્યા । અથ પૂર્વાવધારિતસ્યેદાનીન્તનમ્ અસ્તિત્વમ્ અર્થાપત્ત્યાવસીયતેતિ ચેત્

તદ્ ઇદાનીન્તનમ્ અસ્તિત્વં પૂર્વાવધારિતાદ્ વ્યતિરિક્તમ્ અવ્યતિરિક્તં વા ।
તદ્ યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તં, તદા પૂર્વાવધારિતાર્થપ્રતિપાદકત્વેન કથમ્ અર્થાપત્તેઃ પ્રામાણ્યં વેદવિદો વદન્તિ?

અથાર્થાન્તરં, કથં ગોત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રતીયતે? તત્પ્રતીત્યભ્યુપગમે વા ગજવાજિવિષયાપિ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસકૃત્ પ્રતિપાદિતમ્ ।

એવં ચ સતિ યદ્ ઉક્તમ્ ઇદાનીન્તનમ્ અસ્તિત્વં ન હિ પૂર્વધિયા ગતમ્ ઇતિ તદ્ બાલવલ્ગિતમ્ ।

2.4 એતેન પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યં પ્રત્યુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।

3.1 તથા તાથાગતાનામ્ અપ્ય્ અનધિગતાર્થગન્તૃવિશેષણમ્ અપાર્થકમ્ અપોહ્યજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ । ન હિ પૂર્વાપરકાલભાવિની વિજ્ઞાન એકવિષયે સ્તો, ન સ્વલક્ષણૈકવિષયે, ન સામાન્યૈકવિષયે,

3.11 સ્વલક્ષણસ્યાભિન્નૈકસ્વભાવસ્ય ક્રમવૃત્ત્યનેકવિજ્ઞાનજનનશક્તિવ્યતિરેકાત્ । અથ યુગપદેકવિષયોત્પન્નાનેકવિજ્ઞાનાપનોદાર્થં,

તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । એકવિષયોત્પન્નાનેકપુરુષસંવેદનસ્યાપ્રામાણ્યમ્ આપનીપદ્યેત ।

3.12 અથ સામાન્યૈકવિષયાનેકવિજ્ઞાનાપનોદાર્થં વિશેષણમ્ ઉપાદીયતે, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । ન સામાન્યૈકં વિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ, નાપ્ય્ અનેકં વિજ્ઞાનં, તસ્ય સ્વયમ્ અસમ્ભવાત્ । તદાકારવિરહે સામાન્યવિષયં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાહેતુર્ વક્તવ્યઃ । તદાકારે વા સામાન્યસ્ય સદાત્મતા । અતાત્ત્વિકાકારતાદાત્મ્યે વા જ્ઞાનાતાત્ત્વિકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।

3.1અ કિં ચૈકવિષયે પ્રવર્તમાનયોર્ એકસ્યાપ્રામાણ્યં પ્રમાણાન્તરત્વાભાવો વા ।

3.1અ તદ્ યદ્ય્ અપ્રામાણ્યં, તદ્ અયુક્તમ્ । અવિશિષ્ટૈકાર્થગૃહી તિરૂપત્વોભયોઃ પ્રામાણ્યમ્ અપ્રામાણ્યં વા વિકલ્પાનુપપત્તેઃ । વિકલ્પે વૈકવિષયોત્પન્નાનેકપુરુષવિજ્ઞાનભેદપ્રસઙ્ગઃ ।

3.1અ અથાપ્રમાણાન્તરત્વં, તદ્ અપ્ય્ અનુપપન્નમ્ । કિમ્ એકવિષયોત્પાદિતાનેકપ્રત્યક્ષાદિજ્ઞાનાનાં વ્યક્તિનાનાત્વં નોપપદ્યતાહાકારનાનાત્વમ્? તદ્ યદિ વ્યક્તિનાનાત્વં ન જાઘટીતિ, તદ્ અસદ્, એકનીલોત્પાદિતાનેકનીલાલોકવિજ્ઞાનાનાં વ્યક્તિનાનાત્વદર્શનાત્ ।

અથાનેકાકારતા નોપપદ્યતે, તદ્ અયુક્તં, નીલાલોકવિજ્ઞાનાનામ્ અનેકાકારત્વદર્શનાત્ । ન ચ તદુત્પાદકો નીલપ્રપઞ્ચો ઽસ્ત્ય્, એકાત્મતયા સ્વયમ્ અભ્યુપગમાત્ ।

અથૈકવિટયત્વે પ્રત્યક્ષાનુમાનવ્યપદેશાનુપપત્તિઃ ।

તદ્ એતદ્ અયુક્તં, ભિન્નકરણકાર્યત્વેન વ્યપદેશોપપત્તેઃ । યથૈકનીલોત્પન્નાનેકદેવદત્તાદિજ્ઞાનાનાં ભિન્નકર્તૃકાર્યત્વેન દેવદત્તાદિજ્ઞાનવ્યપદેશસ્ તથેહાપિ ।