તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p46953-p51172

2.11 નન્વ્ અધિગતવિષયત્વે સત્ય્ અપિ પ્રામાણ્યાભ્યુપગમે સ્મૃતેર્ અપિ પ્રામાણ્યમ્ અનુષજ્યતે પ્રમાણફલતા વા ।

કો ઽત્ર નિવારયિતા? સ્મૃતિર્ ઇહોપજાયમાનાદ્યાનુભવાવેદિતાર્થાકારવિષયા વાન્યવિષયા વા નિર્વિષયા વા ।

તદ્ યદિ પૂર્વોદિતાનુભવાવેદિતાર્થાકારવિષયા, તદા તસ્યાઃ પ્રમાણફલતા નૈવ નિવારયિતું પાર્યતે ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વાવિશેષાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એવં ચ સ્મૃતિસઞ્જ્ઞકં સપ્તમં પ્રમાણં પ્રસક્તં મીમાંસકાનામ્ । અથ પૂર્વવિજ્ઞાનાનવધારિતાર્થવિષયા । યદ્ય્ એવં કથં તસ્યાઃ પ્રમાણફલત્વમ્ અપનેતું પાર્યતે? આદ્યાનુભવસ્યેવ સ્મૃતિરૂપતા ચ ન પ્રાપ્નોતિ । દૃષ્ટશ્રુતાર્થવિષયા હિ સ્મૃતિર્ નાગૃહીતાર્થવિષયા ।

અથ નિર્વિષયેષ્યતે, તદા ન ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વેન સ્મૃતેર્ અપ્રામાણ્યમ્, અપિ તુ કેશોણ્ડુકસંવેદનવન્ નિર્વિષયત્વેન ।

અપિ ચ યદિ નિર્વિષયા, તદા ગૃહીતાર્થગ્રાહિણી કથમ્? ગૃહીતાર્થગ્રાહિણીતિ ચેન્, નિર્વિષયેતિ ન વક્તવ્યમ્ । ન ચ નિર્વિષયા । માતરં પિતરં શુશ્રૂષિતવાન્ અહં, સન્તિ મે પઞ્ચભૃત્યેતિ પૂર્વાનુભવાવેદિતાર્થાકારપર્યવસાયિન્યો હિ સ્મૃતયઃ, સ્મૃતિજ્ઞાનેન પૂર્વાનુભવાવેદિતાર્થાકારસ્ય પ્રતિભાસનાત્ ।

અથ સ્મૃતિવિજ્ઞાનકાલે પૂર્વપ્રબોધવિષયીકૃતાર્થસ્ય પ્રત્યસ્તમિતત્વાન્ ન તદ્વિષયત્વમ્ । એવં ચ નિર્વિષયત્વેન સ્મૃતેર્ અપ્રામાણ્યં ન ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વેનેત્ય્ ઉક્તમ્ ।

2.2 યદિ ચાવધારિતાર્થવિષયં પ્રમાણમ્ અપ્રમાનમ્ ઉપપાદ્યતે, તદાનુમાનજ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યમ્ આપનીપદ્યેત ।

તદ્ એવ કથમ્? કથ્યતે યદ્ એવાવિનાભાવસમ્બન્ધગ્રહણકાલાવધારિતમ્ અગ્નિત્વસામાન્યં લિઙ્ગાજહદ્વૃત્તિત્વેન પ્રત્યક્ષેણ તદ્ એવાનુમાનાદ્ અવગચ્છત્ય્ આહોસ્વિત્ પાવકસ્વરૂપં મત્વર્થં વા લિઙ્ગવ્યાપારસમાનકાલીનાસ્તિત્વં વા લિઙ્ગોપસર્જનત્વં વાગ્નિવ્યક્તિપારતન્ત્ર્યં વાગ્નિત્વસામાન્યસ્ય?

2.21 તદ્ યદિ પૂર્વાવધારિતસામાન્યવિષયમ્ અભ્યુપેયતે, તદા પ્રામાણ્યં નૈવ સમાસાદયતિ ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વેન સ્મૃતિવદ્ એવ । તદપ્રામાણ્યે નાગ્નિમત્ત્વવ્યવસ્થોપપત્તિઃ । તદનુપપત્તૌ ચ નાર્થાપત્ત્યાગ્નિવ્યક્તિસંસ્થિતિઃ । તતશ્ ચામુત્રાગ્નિર્ અગ્નિર્ આનીયતામ્ ઇતિ સકલલોકવ્યવહારવિર ।હઃ સ્યાત્ । અથ મા ભૂદ્ એતદ્વ્યવહારહાનિર્ ઇતિ ચેત્ પૂર્વાવધારિતે ઽપ્ય્ અર્થે ઽનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યમ્ અભ્યુપેયતે, તદાનધિગતાર્થગન્તૃવિશેષણમ્ અપાર્થકં શ્રોત્રિયાણામ્ ઇતિ ।

2.22 અથ પાવકસ્વરૂપમ્ અનુમિમીષે, તલ્ લિઙ્ગાજહદ્વૃત્તિત્વેન પૂર્વમ્ અવધારિતં વા ન વા । યદિ પૂર્વોપલબ્ધમ્ અધિગતાર્થવિષયત્વમ્ આયાતમ્ અનુમાનસ્ય । અથ ન પૂર્વોપલબ્ધમ્, અવ્યાપકો ઽગ્નિર્ અનુમાનાત્ તર્હિ પ્રતીયતે । તદભ્યુપગમે તૃણજલાદિવિષયમ્ અપ્ય્ અનુમાનં પ્રસજ્યતે ।

2.23 અથ મત્વર્થો ઽનુમીયતે, સ પૂર્વાવધારિતો વા ન વા । યદ્ય્ અવધારિતઃ, કથમ્ અનધિગતાર્થગન્તૃવિશેષણમ્ અનુમાને સમ્ભવતિ?

અથ નૈવાવગતસ્, તદાનીં જલતૃણાદિવિષયમ્ અપ્ય્ અનુમાનં પ્રસજ્યેતેત્ય્ ઉક્તમ્ ।

2.24 અથ લિઙ્ગવ્યાપારસમાનકાલીનાસ્તિત્વમ્ અગ્નિત્વસામાન્યસ્યાનુમીયતે, તદ્ અનુમાનવ્યાપારસમાનકાલીનાસ્તિત્વમ્ અગ્નિત્વસામાન્યાદ્ વ્યતિરિક્તમ્ અવ્યતિરિક્તં વા । તદ્ યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તં, તદાનીં પૂર્વોપલબ્ધાસ્તિત્વવિષયમ્ એવાનુમાનમ્ । કથમ્ અનધિગતાર્થગન્તૃવિશેષણમ્ અપાર્થકં ન ભવેત્?

અથ વ્યતિરિક્તં, તત્ કિં પૂર્વોપલબ્ધમ્ અનુપલબ્ધં વા?

યદિ પૂર્વોપલબ્ધં તદ્વિષયત્વે ઽનુમાનસ્ય નાનધિગતાર્થગન્તૃવિશેષણમ્ ઉપપદ્યતે । અથ નોપલબ્ધં, તત્ કથમ્ અનુમીયતે જલાદિકલ્પં ધૂમેન?

2.25 અથ લિઙ્ગોપસર્જનત્વમ્ અગ્નિત્વસામાન્યસ્યાનુમાનાત્ પ્રતીયતે, તલ્ લિઙ્ગોપસર્જનત્વમ્ અગ્નિત્વસામાન્યાદ્ ભિન્નમ્ અભિન્નં વા । યદ્ય્ અભિન્નં પૂર્વોપલબ્ધાગ્નિત્વસામાન્યવિષયમ્ એવાનુમાનં, કથં પ્રામાણ્યભાગ્ ભવતિ? અથ ભિન્નં, તદવિનાભાવસમ્બન્ધગ્રહણકાલે લિઙ્ગવ્યાપકત્વેનાવધારિતં વા ન વા ।

યદ્ય્ અવધારિતં કથમ્ અનધિગતાર્થવિષયમ્ અનુમાનમ્?

અથ લિઙ્ગવ્યાપકત્વેનાનવગતં, તદા તદ્વિષયત્વે ઽનુમાનસ્ય પરિકલ્પ્યમાને ત્રિભુવનાવેદકત્વં ધૂમસ્ય કિં ન પરિકલ્પ્યતે સમ્બન્ધાભાવાવિશેષાત્?

2.26 અથાગ્નિવ્યક્તિપાર ।તન્ત્ર્યમ્ અનુમીયતે ધૂમેનાગ્નિત્વસામાન્યસ્યેતિ ચેત્, તત્ પારતન્ત્ર્યમ્ અગ્નિત્વસામાન્યસ્ય ધૂમવ્યાપકત્વેનાવધારિતં વા ન વા ।

યદ્ય્ અવધારિતં, પુનર્ અપિ ગૃહીતગ્રાહિત્વં નાતિવર્તતે ઽનુમાનમ્ । અથ નાવધારિતં ધૂમવ્યાપકત્વેન પારતન્ત્ર્યમ્ અગ્નિસામાન્યસ્યેતિ ચેત્, કથમ્ અનુમીયતેત્ય્ ઉક્તં પુરસ્તાત્ ।