તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

યદ્વા તત્તજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્ય ગ્રાહપ્રામાણ્યસ્ય ગ્રાહપ્રામાણ્યાશ્રયત્તત્તજ્જ્ઞાનવિષયકસાક્ષિજ્ઞાનવિષયત્વયોગ્યત્વં સ્વતસ્ત્વં ।
નનુ જ્ઞાનગ્રાહકસાક્ષિણો વિરોધિસામગ્રયભાવમપેક્ષ્ય પ્રામાણ્યગ્રાહકત્વે નરપેક્ષજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વરૂપસ્વતસ્ત્વાયોગ ઇત્યત આહ -- મણિકુતાપીતિ ॥ પરતસ્ત્વાદિનાપીત્યર્થઃ । વિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવધાનસ્ય પ્રામાણ્યગ્રાહણકારણત્વે હિ દોષઃ । ગમનશક્તસ્ય ગજસ્ય ગોક્ષુરકાપસા 2 રણસ્યેવ પ્રયોજકત્વે તુ ન દોષ ઇતિ ભોવેનોક્તં -- પ્રયોજકતેતિ

પૂર્વં ફલોપધાનાપેક્ષયા પ્રયોજકવિશષણોક્ત્યા નિરુક્તિઃ કૃતા અધુના તુ તાદૃશવિશેષણત્યાગેન પ્રકા 3 રાન્તમાહ-- યદ્વેતિ ॥ સાર્વત્રિકસાર્વકાલીનપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વલાભાય વાઽહ -- યદ્વેતિ । નન્વેવં સ્વતસ્ત્વસ્યાપ્રતિબદ્ધસાક્ષિવેદ્યત્વરૂ 4 ત્વે"જ્ઞાનગ્રાહકઃ સાક્ષી પ્રમાણતયૈવ ગૃહ્ણાતીત્યુત્સર્ગ એવ -- વિસંવાદલક્ષણાત્પરતો ઽપવાદાદપ્રામાણ્યં ચ ગૃહ્ણાતિ"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાદ્યુક્તૌત્સર્ગિકત્વવિરોધ ઇત્યુક્ત્યા યથોક્ત 5 વિશેષણેનાપિ સાક્ષિજ્ઞાનેન પ્રતિબન્ધદશાયાં
પ્રામાણ્યાગ્રહાદ્બાધ ઇતિ શઙ્કા; સાક્ષીત્યુક્ત્યા ઘટજ્ઞાનમસ્તીત્યાદિશબ્દજન્યં ઘટજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનં પ્રતિ તથા જ્ઞાનાંશાલૌકિકં સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યં જ્ઞાનં ચ પ્રતિ પ્રામાણ્યસ્ય -
1.ગ્રહે-મુ.ચ. 2.સારક.- આ. 3. પક્ષા.-આ.મુ. 4.પક્ષે.-મુ. 5.પ્રતિબન્ધકસ્થલે યથોક્તવિશેષણેનાપિ સાક્ષિણાપ્રામાણ્યા ગ્રહાત્ -મુ.
સ્વ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રમાણ્યવાદઃ પુ- 11.
યોગ્યત્વં ચ સાક્ષિનિષ્ઠાં સહજાં ગ્રહણશક્તિં પ્રતિ સ્વવિષયજ્ઞાનદ્વારાવચ્છેદકત્વમ્ ।
કદાપ્યવિષયતયા યોગ્યત્વં 2 નેતિ બાધ ઇતિ શઙ્કા ; ગ્રાહ્યપ્રમાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકેત્યુક્ત્યા ઘટજ્ઞાનં ગૃહ્ણતા સાક્ષિણા પટજ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્ય કદાપ્યગ્રહેણ યોગ્યત્વં 3 નેતિ બાધ ઇતિ શઙ્કા ચ નિરસ્તેતિ પૂર્વવદ્યુક્તમિતિ ભાવઃ । અત્રાપિ જ્ઞાનપદં પૂર્વવત્સ્વરૂપેન્દ્રિયભ્રમનિરાસાય । સાક્ષિત્વમપિ વ્યવસાયપ્રકારપ્રકારકતયાતત્પ્રકારવદ્વિશેષ્યકતયા તદ્વિષયકપ્રત્યક્ષત્વરૂપં વા જ્ઞાનાંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષત્વરૂપં વાનુવ્યવસાયત્વમેવેતિ ભાવઃ । અત્રાપિ પૂર્વત્રેવ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયયેત્યંશકૃત્યં બોધ્યમ્ । નન્વત્ર સ્વાશ્રયજ્ઞાનગ્રાહકગ્રાહ્યત્વયોગ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમિત્યુક્તં સ્યાત્ ; તચ્ચાપ્રામાણ્યસ્યાપ્યસ્તિ । ન ચ તત્ર જ્ઞાનં સાક્ષિવેદ્યમપ્રામાણ્યં ત્વનુમેયમિતિ ન દોષ ઇતિ યુક્તમ્ । પ્રથમમપ્રામાણ્યાનુમિત્યસંભવવાદે વિસંવાદાહિતશક્તિકેન સાક્ષિણૈવાપ્રામાણ્યગ્રહણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદિત્યતો વા ;
સાક્ષિવિષયત્વયોગ્યત્વં યદિ સાક્ષિજન્યવ્યવહારયોગિ 4 ત્વાદિરૂપં તદૈતત્ફલોપધાનપર્યવસન્નમિતિ ન પ્રતિબન્ધકાલીનપ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વલાભ ઇત્યતો વાઽહ -- યોગ્યત્વં ચેતિ સહજાં --
સ્વાભાવિકીં વિષયીકરણશક્તિં પ્રતિ સ્વસ્ય સાક્ષિણસ્તચ્છક્તેર્વા યો વિષયો ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયરૂપં જ્ઞાનં તદ્વારાવચ્છેદકત્વં-- વિષયતયા વ્યવર્તકત્વમ્ । જ્ઞાનગ્રહણશક્તિરિતિવત્પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તિરિતિ વ્યવહારાપાદકત્વમેવ પ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિવિષયત્વયોગ્યત્વમિત્યર્થઃ । સાક્ષિશક્તિર્જ્ઞાનદ્વારૈવ તન્નિષ્ઠપ્રામાણ્યં ગૃહ્ણાતિ । ન સાક્ષાત્ । યથા પ્રત્યક્ષં વ્યક્તિદ્વારૈવ જાતિં ન સાક્ષાદિતિ સ્વવિષયજ્ઞાનદ્વારેત્યુક્તમ્ ॥
1.પ્રામાણ્યસ્ય. -ખ. 2.ચ. -કું. 3. ચ- કું. 4 .ગ્યા.-કું.
સ્વમ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 12.
------ ------ -----
એવં ચ પ્રતિબન્ધ 1 દશાયામપિ કરતલાદૌ દાહયોગ્યતાવત્ પ્રામાણ્યે ગ્રહણયોગ્યતાસ્ત્યેવ । તથા ચ પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તેઃ સહજત્વાત્ પ્રામાણ્યગ્રહણસ્યૌત્સર્ગિકત્વરૂપતસ્ત્વસિદ્ધિઃ । ઉક્તં ચ ટીકાકારૈઃ"સાક્ષ્યેવ જ્ઞાનં તત્પ્રામાણ્યં ચ વિષયીકર્તું ક્ષમઃ ।
જ્ઞાનગ્રાહકૈકશક્તિવિષયત્વં પ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિવિષયત્વયોગ્યત્વમ્ । નૈતદપ્રામાણ્યે ઽસ્તિ । ભિન્નવિષયત્વાદિત્યગ્રે વ્યક્તમ્ । ગુરુપાદસ્તુ--- સ્વપદેન પ્રમાણ્યમ્ । બહુવ્રીહિસમાસઃ । સ્વવિષયકં યજ્જ્ઞાનં સાક્ષ્યેવ । સાક્ષિનિષ્ઠશક્તિં પ્રતિ પ્રામાણ્યસ્ય ન સાક્ષાદ્વિષયત્વમિત્યતઃ સ્વવિષયકજ્ઞાનદ્વારેત્યુક્તમિત્યાહુઃ । પરમતે શક્તેરપ્રસિદ્ધાવપીદં સ્વમતાસાધારણમિતિ વા પરેણાપિ શક્તિમઙ્ગીકારયિષ્યામીતિ વા જ્ઞાનગ્રહ 2 ણસામગ્રીમાત્રં પ્રતિ સ્વવિષયજ્ઞાનદ્વારાવચ્છેદકત્વમિતિ વા જ્ઞાનગ્રાહકતાવચ્છેદકધર્માવચ્છન્નગ્રાહકતાકત્વં વા તદર્થં ઇતિ ભાવઃ । નન્વેતાવતાપિ કથં પ્રતિબન્ધદશાપન્ન 3 જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વલાભઃ યેન સર્વપ્રમાણાનાં સ્વતસ્ત્વં સ્યાદિત્યત આહ-- એવં ચેતિ ॥ યોગ્યતારૂપે સ્વતસ્ત્વે સતીત્યર્થઃ । યોગ્યત્વસ્યોક્તરૂપત્વે સતીતિ વાર્થઃ --- દાહેતિ ॥ દાહવિષયત્વયોગ્યતાવદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયનિરુક્ત્યાન્યદપ્યનુકૂ 4 લિતમિત્યાહ --તથાચેતિ । ઉક્તરૂપયોગ્યત્વગર્ભનિરુક્તૌ સત્યામિત્યર્થઃ -- ઔત્સર્ગિકત્વેતિ ॥"જ્ઞાનગ્રહકઃ સાક્ષી પ્રમાણતયૈવ ગૃહ્ણાતીત્યુપસર્ગ એવ"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાદ્યુક્તૌત્સર્ગિકત્વેત્યર્થઃ-- ઉક્તં ચેતિ ॥ પ્રામાણ્યસ્ય સહજશક્તિવિષયત્વં પ્રતિબન્ધસ્થલે યોગ્યતાસ્તીત્યેતચ્ચૌક્તં તત્વનિર્ણયટીકાયામિત્યર્થઃ ।
1. બન્ધક.--મુ.ચ.છ. 2. ગ્રાહક.--મુ. 3.પુસ્તકેનાસ્તિ.--મુ. 4. લં.--મુ.
સ્વમ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ-13.
------ ----- -----
કિં તુ પ્રતિબદ્ધો જ્ઞાનમાત્રં ગૃહીત્વા 1 તત્પ્રામાણ્યગ્રહણસ્ય નેષ્ટે"ઇતિ