તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

યદ્વા - ઉભયસિદ્ધપ્રામાણ્યાવિષયકજ્ઞાનભિન્નજ્ઞાનવિષયત્વનૈયત્યં સ્વતસ્ત્વમ્ ।
કારણાન્તરોપનિપાતેન માનસાપરાધેન પ્રતિબદ્ધ--ઇત્યેવંરૂપેણ તત્ર પાઠે ઽપ્યયમેકદેશાનુવાદ ઇત્યદોષઃ

પ્રૌડ્યા સ્વતસ્ત્વવાદિમાત્રસાધારણં પક્ષાન્તરમાહ -- યદ્વેતિ ॥ તત્તજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ । સાધ્યે ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકેતિ ગ્રાહ્યમ્ । સ્વાતસ્ત્વવાદિનો 2 હ્યનેકે ।
ગ્રન્થકર્તૈકઃ । ભટ્ટો જ્ઞાનાતીન્દ્રિયત્વવાદી । ગુરુર્જ્ઞાનમાત્રસ્વપ્રકાશત્વવાદી । મિશ્રસ્તુ ન્યાયમત ઇવાસ્વપ્રકાશાનુવ્યવસાયવાદી । તત્રોભયત્યસ્ય સિદ્ધાન્તિતાર્કિકોભયેતિ ભટ્ટતાર્કિકોભયેતિ ગુરુતાર્કિકરૂપોભયેતિ મિશ્રતાર્કિકોભયેતિ માયિતા 4 ર્કિકોભયેત્યેવંરૂપેણેત્યર્થઃ । એકદાનેકૈઃ સહ વિવાદાયોગાત્ । ઉભયસિદ્ધમ યત્પ્રામાણ્યાવિષયકં જ્ઞાનં પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેનોભયસંમતં યજ્જ્ઞાનં અયં ઘટ ઇત્યાદિરૂપં જ્ઞાનં તદ્ભિન્નં ગ્રાહ્યેત્યાદીરૂપં ચ યજ્જ્ઞાનં સિદ્ધાન્તે પ્રાગુક્તરૂપસાક્ષિજ્ઞાનં ભટ્ટમતે જ્ઞાનાનુમિતિરૂપં ગુરુમતે સ્વપ્રકાશઘટાદિજ્ઞાનં મિશ્રમતે તદનુવ્યવસાયઃ । તેન ગૃહ્યત એવેત્યેવંરૂપં તદ્વિષયત્વનૈયત્યં તત્તન્મતે સ્તતસ્ત્વમિત્યર્થઃ । ન ચ ગુરુમતે સર્વજ્ઞાનયાથાર્થ્યસ્વપ્રકાશત્વયોરુપગમેન પ્રામાણ્યાવિષયકં જ્ઞાનં નાસ્ત્યેવેતિ શઙ્ક્યમ્ । ઇદં
જ્ઞાનપ્રમાણમિત્યાદ્યપ્રામાણ્યારોપસ્થલે જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયકત્વસ્ય ગુરૂતાર્કિકસંમતેઃ ।
1.પ્રામાણ્ય.-મુ. છ."તત્"ઇતિ નાસ્તિ. -ઘ. 2. હિ ચત્વારઃ. - કું.
3. નાસ્તિ - કું. 4. નાસ્તિ. -કું.
"પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 14.
-- ----- -- -------- ----------
તત્ર પ્રામાણ્યાવિષયકજ્ઞાનાભિન્નેત્યુક્ત્યા ઘટઽયમિત્યાદિઘટાદિવિષયકપ્રત્યક્ષજ્ઞાનં પ્રતિ જ્ઞાનં ગુણ ઇત્યાદિશબ્દેન ઘટજ્ઞાનમિત્યાદિશબ્દેન ચ જન્યં જ્ઞાનવિષયક જ્ઞાનં પ્રતિ પ્રતિબદ્ધાનુવ્યવસાયં પ્રતિ ચ સ્વતસ્ત્વપક્ષેપિ --
આરોપસ્તુ ગુરુમતે ઇચ્છાસ્થસ્ય વ્યધિકરણપ્રકારકત્વરૂપાપ્રામાણ્યસ્યાસંસર્ગાગ્રહો ન્યાયમતે વિશિષ્ટજ્ઞાનમિત્યન્યદેતત્ । અત્ર
ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકેત્યુક્ત્યા તદંશ એવોક્તરૂપજ્ઞાનભિન્નત્વસ્યાભિમતત્વાજ્જ્ઞાનવિષયકં જ્ઞાનં પ્રમેતિ જ્ઞાનસ્યાદ્યનુજ્ઞાને પ્રામાણ્યાવિષયકભિન્નસત્વાન્ન દોષઃ । પ્રામાણ્યવાદં ગ્રાહ્યતત્તત્પ્રામાણ્યપરં વા । તથાચ યથાન્યાસેનૈવોક્તસ્થલે ન દોષઃ । અત્ર નઞ્દ્વયાપ્રવેશેનોભયસિદ્ધપ્રામાણ્યવિષયકજ્ઞાનવિષયત્વનૈયત્યમિત્યુક્તે તાદૃશાનુમિત્યાદિના સિદ્ધસાધનમ્ । અતો ઽવિષયકભિન્નેત્યુક્તિઃ । અત્રાદ્યજ્ઞાનપદં યથોક્તરૂપઘટાદિભિન્નેન ઘટજ્ઞાનાદિના પ્રામાણ્યાગ્રહાદ્બાધ ઇતિ શઙ્કાનિરાસાય । અન્ત્યં તુ તાદૃશજ્ઞાનભિન્નઘટાદીવિષયત્વાભાવેન બાધ ઇતિ શઙ્કાનિરાસાયેતિ વ્યક્તમિતિ શિષ્ટપદકૃત્યાન્યાહ -- તત્રેતિ ॥ પ્રામાણ્યવિષયકજ્ઞાનભિન્નેત્યનુક્ત્વોભયસિદ્ધજ્ઞાનવિષયત્વનૈયત્યમિત્યેતાવત્યુક્તે સતિ પ્રષ્ટવ્યં ઉભયસિદ્ધજ્ઞાનપદેન કિં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમભિમતં ઉત શાબ્દં
અથાનુવ્યવસાયરૂપમ્ ? દ્વિતીયે ઽપિ કિં જ્ઞાનવિષયકં વિષયાલિઙ્ગિતજ્ઞાનવિષયકં વેતિ વિકલ્પાન્વા ; વિષયગ્રાહિજ્ઞાનમિતિ વા જ્ઞાનગ્રાહિજ્ઞાનમિતિ વા ઉભયગ્રાહિ જ્ઞાનમિતિ વા ઉભયગ્રાહ્યનુવ્યવસાયરૂપપ્રત્યક્ષં વેતિ વિકલ્પાન્વા હૃદિ નિધાય ક્રમેણ નિરાહ -- ઘટોયમિત્યાદિના ॥ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં પ્રતીત્યાદેઃ પ્રામાણ્યસ્યાવિષયત્વાદિત્યન્વયઃ । ગુરુમતે ઘટોયમિતિ જ્ઞાનેનાપિ પ્રામાણ્યગ્રહાદિદં જ્ઞાનમપ્રમાણમિત્યાદિજ્ઞાનં પ્રતીતિ ગ્રાહ્યમ્ ।
1. જન્ય. - મુ. ચ.
સ્વમ- જ્ઞ-નિ.) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 15.
----- ------ ----
ઉક્તસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેન તદ્ભિન્નત્વાભાવાત્ । ઉભયસિદ્ધેત્યુક્ત્યા ન્યાયમતે ઽ 2 પ્રતિબદ્ધસ્યાપ્યનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યાવિષય 3 કત્વેન તદ્ભિન્નત્વાભાવાત્સિદ્ધાન્ત્યભિપ્રેતસ્યાપ્રતિબદ્ધાનુવ્યવસાયં પ્રતિ વિષયત્વાસ્યાસિદ્ધ્યાર્ઽથાન્તરમિતિ શઙ્કા પરાસ્તા ।
શઙ્કાનિરાસં વ્યનક્તિ - ઉક્તસ્ય ત્રિવિધસ્યાપીતિ ॥ યત્તુ ઘટજ્ઞાનમિતિ શબ્દજન્યજ્ઞાનેન ઘટત્વવતિ ઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપં પ્રામાણ્યં ગૃહ્યત ઇતિ ; તત્ત્વપદર્થત્વાદવાક્યાર્થત્વાદયુક્તમ્ । પ્રતિબદ્ધાનુવ્યવસાયં પ્રતીત્યત્ર ગુરુમતે ઇદં જ્ઞાનમપ્રામાણમિત્યાદિપ્રતિબદ્ધજ્ઞાનં પ્રતીતિ ભટ્ટમતે પ્રતિબદ્ધજ્ઞાનાનુમિતિં પ્રતીત્યપિ ધ્યેયમ્ ॥ ઉભયસિદ્ધેત્યુક્તેતિ -- પ્રામાણ્યવિષયકેત્યાદાવુક્તે સત્યન્યતરસિદ્ધં પ્રામાણ્યવિષયકં યદપ્રતિબદ્ધાનુવ્યવસાયરૂપં જ્ઞાનં તદ્વિષયત્વમાદાય પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વં સિદ્ધાન્ત ન સિદ્ધ્યેત્ । તસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયકભિન્નત્વાભાવાત્ । ઉભયસિદ્ધત્યુક્તૌ અપ્રતિબદ્ધાનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેનોભયસિદ્ધત્વાભાવાદુભયસિદ્ધતાદૃશજ્ઞાનભિન્નત્વમસ્ત્યેવેતિ નાર્થાન્તરત્વદોષ ઇત્યર્થઃ । અનુવ્યવસાયસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ । અપ્રતિબદ્ધજ્ઞાનાનુમિતેરપ્રતિબદ્ધસ્વપ્રકાશજ્ઞાનસ્યેત્યપિ ધ્યેયમ્ । એવમગ્રેપિ ।
અપ્રતિબદ્ધત્વં ચ પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થિતિતત્સામગ્ર્યસમવહિતત્વમ્ । શઙ્કાનિરાસપ્રકારં વ્યનક્તિ -- અપ્રતિબદ્ધેતિ ॥ ઉભયસિદ્ધાદિત્યાદેઃ પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેનોભયસિદ્ધાદ્ભિન્નત્વસંભવાદિત્યર્થઃ ॥
1. યત્વેન. -મુ. ચ. છ. 2. મતેપ્ય.- ક. 3. યત્વેન.- છ.
સ્વમ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 16.
--------- --------- ----
-- 1 અપ્રતિબદ્ધાનુવ્યવસાયસ્ય ન્યાયમતે પ્રામાણ્યવિષયત્વેપિ મન્મતે તદભેનોભયસિદ્ધાત્પ્રામાણ્યવિષયકાદ્ભિન્નત્વસંભવાત્ । નૈયત્યમિત્યુક્ત્યા ન્યાયમતે પ્રામાણ્યસ્યૈવંવિધાં પ્રામાણ્યાનુમિતિં
પ્રતિ ક્વચિદનુવ્યવસાયં પ્રિત ચ વિષયત્વાત્સિદ્ધસાધનમિતિ શઙ્કા વ્યુદસ્તા । અત્રાદ્યં પક્ષદ્વયં સ્વમતાસાધારણમ્ । તૃતીયં તુ મીમાંસકાદિમતસાધારણમિતિ જ્ઞેયમ્ । એતદેવ પક્ષત્રમભિપ્રેત્યોક્તં સુધાયાં"જ્ઞાનગતયાથાર્થ્યસ્ય જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વં"ઇતિ । અત્રાદ્યે 2 પક્ષે સુધા 3 સ્થેન જ્ઞાનગ્રહકશબ્દેન ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયત ----
એવંવિધામિતિ ॥ ઉભયસિદ્ધપ્રામાણ્યાવિષયકજ્ઞાનભિન્નજ્ઞાનરૂપાં ઇદં જ્ઞાનં પ્રમાણં સમર્થપ્રવૃત્તિહેતુત્વાદિત્યનુમિતિં પ્રતિ
વક્ષ્યમાણદિશા સ્મૃત્યુપનીતે વ્યવસાયે સ્મૃત્યુપનીતપ્રામાણ્યાવગાહ્યનુવ્યવસાયં ગૃહીતપ્રામાણ્યકજ્ઞાનસજાતીયજ્ઞાનગોચરાનુવ્યવસાયં ચ પ્રતિ ॥ અત્રેતિ -- ઉક્તસ્વતસ્ત્વનિરુક્તિત્રયમધ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ સ્વમતેતિ -- તાર્કિકમતસાધારણ્યેપિ મીમાંસકત્રિતયસાધારણં નેત્યર્થઃ । મીમાંસકાદીત્યાદિપદેન મિરારિમિશ્રઃ સિદ્ધાન્તી માયાવાદિપ્રભૃતિર્વા ગ્રાહ્યઃ । ઉક્તપક્ષત્રયં સુધાવાક્યરૂઢં કરોતિ -- એતદિતિ ॥ ઉક્તેમિતિ ॥
"પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યં સ્વતઃ એવાગમસ્ય હિ"
ઇતિ જિજ્ઞાસાનયાનુવ્યાખ્યાનવ્યાખ્યાવસર ઉક્તમિત્યર્થઃ । તદ્વ્યનક્તિ અત્રેત્યાદિના ॥
1. આપાસ્તા. - ચ.છ. નિરસ્તા.-ગ. 2. અત્રાદ્ય.- મુ.ચ. 3.સૂધાયામ્.-ક
"પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 17.
--- ----- ----

-- ત્તજ્ઞાનવિષયકસાક્ષિજ્ઞાનં ગ્રાહ્યશબ્દેન તદ્વિષયત્વં માત્રપદેન 1 કાર્સ્ન્યપરેણ તન્નિયમઃ અવધારણપરેણ પ્રતિબદ્ધવ્યવચ્છેદશ્ચ વિવક્ષિતઃ । દ્વિતીય 2 પક્ષે ગ્રાહ્યશબ્દેનોક્તસાક્ષિજ્ઞાનવિષયત્વયોગ્યતા અવધારણપરેણ માત્રપદેન 3 જ્ઞાનત્વગ્રહણશક્તિવત્પ્રમાત્વગ્રહણશક્તેરપિ સહજત્વં વિવક્ષિતમ્ । તૃતીય 4 પક્ષે જ્ઞાનગ્રાહકશબ્દેન સાક્ષિતદિતરસાધારણં જ્ઞાનમ્ માત્રશબ્દેનાવધારણ 5 પરેણોભયસિદ્ધપ્રામાણ્યાવિષયકજ્ઞાન 6 વ્યવચ્છેદઃ, કાર્સ્ન્યાર્થેનાપ્રતિબદ્ધસર્વાનુવ્યવસાયસંગ્રહશ્ચ વિવક્ષિત ઇતિ જ્ઞેયમ્

માત્રપદસ્ય દ્વ્યર્થત્વમુપેત્યાહ -- કાર્સ્ન્યેત્યાદિ ॥ યાવન્તિજ્ઞાનગ્રાહકાણિ તાવદ્ભિર્ગ્રાહ્યત્વોક્તૌ જ્ઞાનગ્રાહકેણ ગૃહ્યત એવેતિ નિયમલાભાદિતિ ભાવઃ ॥ પ્રતિબદ્ધેતિ ॥ જ્ઞાનગ્રાહકેણૈવ ગૃહ્યત ઇત્યુક્તે ન તુ વિરોધિસામગ્રીસમવહિતેનેત્યર્થલાભાદિતિ ભાવઃ । અર્હાર્થણ્યત્પ્રત્યયાન્તત્વમુપેત્યાહ -- ગ્રાહ્યશબ્દેનેતિ ॥ પ્રમાત્વેત્યાદિ ॥ જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રેણેત્યસ્ય જ્ઞાનગ્રાહકેણૈવ ન ત્વધિકેનેત્યુક્તૌ પ્રમાત્વગ્રહણશક્તેરપિ સહજત્વલાભાદિતિ ભાવઃ । યદ્યાપે શક્તેરેકત્વમેવ લભ્યતે । તથાપિ પ્રતિબન્ધ 7 સ્થલે સાક્ષિણઃ પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તેઃ પ્રતિબન્ધે ઽપિ ન જ્ઞાનત્વગ્રહણશક્તેરિતિ શક્તિદ્વિત્વમુપેત્ય સહજત્વં વિવક્ષિતમિત્યુક્તમ્ -- તદિતરેતિ ॥ સાક્ષીતરસ્વપ્રકાશા 8 નુમિત્યનુવ્યવસાયરૂપપમિત્યર્થઃ । નૈયત્યલાભ 9 પ્રકારમાહ -- કર્ત્સ્ન્યર્થેનેતિ ॥
અપ્રતિબદ્ધેતિ ॥ વિરોધિસામગ્ર્યસમવહિતજ્ઞાનગોયરાસર્વજ્ઞાનગ્રહશ્ચ વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ