તર્કસંગ્રહ · શ્લોક 42-61

તત્ર પ્રત્યક્ષજ્ઞાનકરણં પ્રત્યક્ષમ્ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ।તદ્ દ્વિવિધં નિર્વિકલ્પકં સવિકલ્પકં ચેતિ । તત્ર નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકં યથેદં કિંચિત્ । સપરકારકં જ્ઞાનં સવિકલ્પકં યથા ડિત્થોઽયમ્ બ્રહ્મણોઽયં શ્યામોઽયમ્ ઇતિ ॥

પ્રત્યક્ષજ્ઞાનહેતુર્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ ષડ્વિધઃ । સંયોગઃ સંયુક્તસમવાયઃ સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ સમવાયઃ સમવેતસમવાયો વિશેષણવિશેષ્યભાવશ્ ચેતિ । ચક્ષુષા ઘટપ્રત્યક્ષજનને સંયોગઃ સન્નિકર્ષઃ । ઘટરૂપપ્રત્યક્ષજનને સંયુક્તસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ ચક્ષુઃસંયુક્તે ઘટે રૂપસ્ય સમવાયાત્ । રૂપત્વસામાન્યપ્રત્યક્ષે સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ ચક્ષુઃસંયુક્તે ઘટે રૂપં સમવેતં તત્ર રૂપત્વસ્ય સમવાયાત્ । શ્રોત્રેણ શબ્દસ્યાકાશગુણત્વાત્ ગુણગુણિનોશ્ ચ સમવાયાત્ । શબ્દત્વસાક્ષાત્કારે સમવેતસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ શ્રોત્રસમવેતે શબ્દે શબ્દત્વસ્ય સમવાયાત્ । અભાવપરત્યક્ષે વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ સન્નિકર્ષો ઘટાભાવવદ્ ભૃતલમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચક્ષુઃસંયુક્તે ભૂતલે ઘટાભાવસ્ય વિશેષણત્વાત્ । એવં સ્ન્નિકર્ષષટ્કજન્યં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ । તત્કરણમ્ ઇન્દ્રિયમ્ । તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયં પ્રત્યક્ષપ્રમાણમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥

અનુમિતિકરણમ્ અનુમાનમ્ । પરામર્શજન્યં જ્ઞાનમ્ અનુમિતિઃ । વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનં પરામર્શઃ । યથા વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વત ઇતિ જ્ઞાનં પરામર્શઃ । તજ્ જન્યં પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનુમિતિઃ । યત્ર યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ સાહચર્યનિયમો વ્યાપ્તિઃ । વ્યાપ્યસ્ય પર્વતાદિવૃત્તિત્વં પક્ષધર્મતા ॥

અનુમાનં દ્વિવિધં સ્વાર્થં પરાર્થં ચ । તત્ર સ્વાર્થં સ્વાનુમિતિહેતુઃ । તથા હિ સ્વયમ્ એવ ભૂયો દર્શનેન યત્ર ધૂમસ્ તત્ર અગ્નિર્ ઇતિ મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિં ગૃહીત્વા પર્વતસમીપં ગતસ્ તદ્ગતે ચાગ્નૌ સન્દિહાનઃ પર્વતે ધૂમં પશ્યન્ વ્યાપ્તિં સ્મરતિ યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ । તદન્તરં વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વત ઇતિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । અયમ્ એવ લિઙ્ગપરામર્ષં ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્માત્ પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનુમિતિર્ ઉત્પદ્યતે । તદ્ એતત્ સ્વાર્થાનુમાનમ્ । યત્ તુ સ્વયં ધૂમાદ્ અગ્નિમ્ અનુમાય પરપ્રતિપત્ત્યર્થં પઞ્ચાવયવવાક્યં પ્રયુક્તે તત્ પરાર્થાનુમાનમ્ । યથા પર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમવત્ત્વાત્ । યો યો ધૂમવાન્ સ વહ્નિમાન્ યથા મહાનસઃ । તથા ચાયમ્ । તસ્માત્ તથેતિ । અનેન પ્રતિપાદિતાલ્ લિન્ગાત્ પરોઽપ્ય્ અગ્નિં પ્રતિપદ્યતે ॥

પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમાનિ પઞ્ચાવયવઃ । પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા । ધૂમવત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । યો યો ધૂમવાન્ સ સોઽગ્નિમાન્ યથા મહાનસ ઇત્ય્ ઉદાહરણમ્ । તથા ચાયમ્ ઇતિ ઉપનયઃ । તસ્માત્ તથેતિ નિગમનમ્ ॥

સ્વાર્થાનુમિતિપરાર્થાનુમિત્યોર્ લિઙ્ગપરામર્શ એવ કરણમ્ । તસ્માલ્ લિઙ્ગપરામર્શાઽનુમાનમ્ ॥

લિઙ્ગં ત્રિવિધમ્ । અન્વયવ્યતિરેકિ કેવલાન્વયિ કેવલવ્યતિરેકિ ચેતિ । અન્વયેન વ્યતિરેકેણ ચ વ્યાપ્તિમદ્ અન્વયવ્યતિરેકિ । યથા વહ્નૌ સાધ્યે ધૂમવત્ત્વમ્ । યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ યથા મહાનસ ઇત્ય્ અન્વયવ્યાપ્તિઃ । યત્ર વહ્નિર્ નાસ્તિ તત્ર ધૂમોઽપિ નાસ્તિ યથા મહાહ્રદ ઇતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ । અન્વયમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલાન્વયિ યથા ઘટોઽભિધેયઃ પ્રમેયત્વાત્ પટવત્ । અત્ર પ્રમેયત્વાભિધ્યત્વયોર્ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિર્ નાસ્તિ સર્વસ્યાપિ પ્રમેયત્વાદ્ અભિધેયત્વાચ્ ચ । વ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલવ્યતિરેકિ યથા પૃથિવી તરેભ્યો ભિદ્યતે ગન્ધવત્ત્વાત્ । યદ્ ઇતરેભ્યો ન ભિદ્યતે ન તદ્ ગન્ધવત્ । યથા જલમ્ । ન ચેયં તથા । તસ્માન્ ન તથેતિ અત્ર યદ્ ગન્ધવત્ તદ્ ઇતરભિન્નમ્ ઇત્ય્ અન્વયદૃષ્ટન્તો નાસ્તિ પૃથિવીમાત્રસ્ય પક્ષત્વાત્ ॥

સંદિગ્ધસાધ્યવાન્ પક્ષઃ । યથા ધૂમવત્ત્વે હેતૌ પર્વતઃ ॥

નિશ્ચિતસાધ્યવાન્ સપક્ષઃ । યથા તત્રૈવ મહાનસઃ ॥

નિશ્ચિતસાધ્યાભાવવાન્ વિપક્ષઃ । યથા તત્રૈવ મહાહ્રદઃ ॥

સવ્યભિચારવિરુદ્ધસત્પક્ષાસિદ્ધબાધિતાઃ પઞ્ચ હેત્વાભાસાઃ ॥

સવ્યભિચારોઽનૈકાન્તિકઃ । સ ત્રિવિધઃ । સાધારણાસાધારણાનુપસંહારિભેદાત્ । તત્ર સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિઃ સાધારણો અનૈકાન્તિકઃ । યથા પર્વતો વહ્નિમાન્ પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ પ્રમેયત્વસ્ય વહ્ન્યભાવવતિ હ્રદે વિદ્યમાનત્વાત્ । સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તોઽસાધારણઃ । યથા શબ્દો નિત્યઃ શબ્દત્વાદ્ ઇતિ । શબ્દત્વં સર્વેભ્યો નિત્યેભ્યોઽન્ત્યેભ્યશ્ ચ વ્યાવૃત્તં શબ્દમાત્રવૃત્તિ । અન્વયવ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તરહિતોઽનુપસંહારી । યથા સર્વમ્ અનિત્યં પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ । અત્ર સર્વસ્યાપિ પક્ષત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તો નાસ્તિ ॥

સાધ્યાભાવવ્યાપ્તો હેતુર્ વિરુદ્ધઃ । યત્ર શબ્દો નિત્યઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ । કૃતકત્વં હિ નિત્યત્વાભાવેનાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તમ્ ॥

યસ્ય સાધ્યભાવસાધકં હેત્વન્તરં વિદ્યતે સ સત્પ્રતિપક્ષઃ । યથા શબ્દો નિત્યઃ શ્રાવણત્વાચ્ છબ્દત્વવદ્ ઇતિ । શબ્દોઽનિત્યઃ કાર્યત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇતિ ॥

અસિદ્ધસ્ ત્રિવિધઃ । આશ્રયાસિદ્ધઃ સ્વરૂપાસિદ્ધો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધશ્ ચેતિ । આશ્રયાસિદ્ધો યથા ગગનારવિન્દં સુરભ્ય્ અરવિન્દત્વાત્ સરોજારવિન્દવત્ । અત્ર ગગનારવિન્દમ્ આશ્રયઃ । સ ચ નાસ્ત્ય્ એવ । સ્વરૂપાસિદ્ધો યથા શબ્દો ગુણશ્ ચાક્ષુષત્વાત્ । અત્ર ચાક્ષુષત્વં શબ્દે નાસ્તિ શબ્દસ્ય શ્રાવણત્વાત્ । સોપાધિકો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધઃ । સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિઃ । સાધ્યસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં સાધ્યવ્યાપકત્વમ્ । સાધનવન્ન્ ઇષ્ટાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં સાધારણાવ્યપકત્વમ્ । પર્વતો ધૂમવાન્ વહ્નિમત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્રાર્દ્રેન્ધસંયોગ ઉપાધિઃ । તથા હિ । યત્ર ધૂમસ્ તત્રાર્દ્રેન્ધ્નસંયોગ ઇતિ સાધ્યવ્યાપકતા । યત્ર વહ્નિસ્ તત્રાર્દ્રેન્ધનસંયોગાભાવાદ્ ઇતિ સાધનાવ્યાપકતા । એવં સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકત્વાદ્ અર્દ્રેન્ધનસંયોગ ઉપાધિઃ । સોપાધિકત્વાદ્ વહ્નિમત્ત્વં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધમ્ ॥

યસ્ય સાધ્યાભાવઃ પ્રમાણાન્તરેણ નિશ્ચિતઃ સ બાધિતઃ । યથા વહ્નિર્ અનુષ્ણો દ્રવ્યત્વાદ્ ઇતિ । અત્રાનુષ્ણત્વં સાધ્યં તદભાવ ઉષ્ણત્વં સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત ઇતિ બાધિતત્વમ્ ॥

ઉપમિતિકરણમ્ ઉપમાનમ્ । સંજ્ઞાસંજ્ઞિસંબન્ધજ્ઞાનમ્ ઉપમિતિઃ । તત્કરણં સાદૃશ્યજ્ઞાનમ્ । અતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણમ્ અવાન્તરવ્યાપારઃ । તથા હિ કશ્ ચિદ્ ગવયશબ્દાર્થમ્ અજાનન્ કુતશ્ ચિદ્ આરણ્યકપુરુષાદ્ ગોસદૃશો ગવય ઇતિ શ્રુત્વા વનં ગતો વાક્યાર્થં સ્મરન્ ગોસદૃષં પિણ્ડં પશ્યતિ । તદનન્તરમ્ અસૌ ગવયશબ્દવાચ્ય ઇત્ય્ ઉપમિતિર્ ઉત્પદ્ય્તે ॥

આપ્તવાક્યં શબ્દઃ । આપ્તસ્ તુ યથાર્થવક્તા । વાક્યં પદસમૂહઃ । યથા ગામ્ આનયેતિ । શક્તં પદમ્ । અસ્માત્ પદાદ્ અયમ્ અર્થો બોદ્ધવ્ય ઇતીશ્વરસંકેતઃ શક્તિઃ ॥

આકાઙ્ક્ષા યોગ્યતા સંનિધિશ્ ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનહેતુઃ । પદસ્ય પદાન્તરવ્યતિરેકપ્રયુક્તાન્વયાનનુભાવકત્વમ્ આકાઙ્ક્ષા । અર્થાબાધો યોગ્યતા । પદાનામવિલમ્બેનોચ્ચારણં સંનિધિઃ ॥

આકાઙ્ક્ષાદિરહિતં વાક્યમ્ અપ્રમાણમ્ । યથા ગૌર્ અશ્વઃ પુરુષો હસ્તીતિ ન પ્રમાણમ્ આકાઙ્ક્ષાવિરહાત્ । અગ્નિના સિઞ્ચેદ્ ઇતિ ન પ્રમાણં યોગ્યતાવિરહાત્ । પ્રહરે પ્રેહરેઽસહોચ્ચારિતાનિ ગામ્ આનયેત્યાદિપદાનિ ન પ્રમાણં સંનિધ્યભાવાત્ ॥