તર્કસંગ્રહ · શ્લોક 22-41

ત્વગિન્દ્રિયમાત્રગ્રાહ્યો ગુણો સપર્શઃ । સ ચ ત્રિવિધઃ શિતોષ્ણાનુષ્ણાશીતભેદાત્ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુવૃત્તિઃ । તત્ર શીતો જલે । ઉષ્ણસ્ તેજસિ । અનુષ્ણાશીતઃ પૃથિવીવાય્વોઃ ॥

રૂપાદિચતુષ્ટયં પૃથિવ્યાં પાકજમ્ અનિત્યં ચ । અન્યત્રાપાકજં નિત્યમ્ અન્ત્યં ચ । નિત્યગતં નિત્યમ્ । અનિત્યગતમ્ અનિત્યમ્ ॥

એકત્વાદિવ્યવહારહેતુઃ સંખ્યા । નવદ્રવ્યવૃત્તિર્ એકત્વાદિપરાર્ધપર્યન્તા । એકત્વં નિત્યમ્ અનિત્યં ચ । નિત્યગતં નિત્યમ્ અનિત્યગતમ્ અનિત્યમ્ । દ્વિત્વાદિકં તુ સર્વત્રાનિત્યમ્ એવ ॥

માનવ્યવહારકારણં પરિમાણં । નવદ્રવ્યવૃત્તિ । તચ્ ચતુર્વિધમ્ । અણુ મહદ્ દીર્ઘં હ્રસ્વં ચેતિ ॥

પૃથગ્વ્યવહારકારણં પૃથગ્ત્વં । સર્વદ્રવ્યવૃત્તિ ॥

સંયુક્તવ્યવહારહેતુઃ સંયોગઃ । સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ ॥

સંયોગનાશકો ગુણો વિભાગઃ । સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ ॥

પરાપરવ્યવહારાસાધારણકારણે પરત્વાપરત્વે । પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોવૃત્તીતિ । તે દ્વિવિધે દિક્કૃતે કાલકૃતે ચ । દૂરસ્થે દિક્કૃતં પરત્વમ્ । સમીપસ્થે દિક્કૃતમ્ અપરત્વમ્ । જ્યેષ્ઠે કાલકૃથં પરત્વમ્ । કનિષ્ઠે કાલકૃતમ્ અપરત્વમ્ ॥

આદ્યપતનાસમવાયિકારણં ગુરુત્વં । પૃથિવીજલવૃત્તિ ॥

આદ્યસ્યન્દનાસમવાયિકારણં દ્રવત્વં પૃથિવ્યપ્તેજોવૃત્તિ । તદ્ દ્વિવિધં સાંસિદ્ધિકં નૈમિત્તિકં ચ । સાંસિદ્ધિકં જલે નૈમિત્તિકં પૃથિવીતેજસોઃ । પૃથિવ્યાં ઘૃતાદાવગ્નિસંયોગજન્યં દરવત્વમ્ । તેજસિ સુવર્ણાદૌ ॥

ચૂર્ણાદિપિણ્ડીભાવહેતુર્ ગુણઃ સ્નેહઃ । જલમાત્રવૃત્તિઃ ॥

શ્રોત્રગ્રાહ્યો ગુણઃ શબ્દઃ । આકાશમાત્રવૃત્તિઃ । સ દ્વિવિધો દ્વન્યાત્મકો વર્ણાત્મકશ્ ચેતિ । દ્વન્યાત્મકો ભેર્યાદૌ । વર્ણાત્મકઃ સંસ્કૃતભાષાદિરૂપઃ ॥

સર્વવ્યવહારહેતુર્ બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ । સા દ્વિવિધા સ્મૃતિરનુભવશ્ ચ । સંસ્કારમાત્રજન્યં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ । તદ્ભિન્નં જ્ઞાનમ્ અનુભવઃ ॥

સ દ્વિવિધો યથાર્થો ઽયથાર્થશ્ ચ । તદ્વતિ તત્પ્રકારકો ઽનુભવો યથાર્થઃ । યથા રજત ઇદં રજતમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ । સ એવ પ્રમેત્ય્ ઉચ્યતે । તદભાવવતિ તત્પ્રકારકો ઽનુભવો ઽયથાર્થઃ । યથા શુક્તાવ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ ॥

યથાર્થાનુભવશ્ ચતુર્વિધઃ પ્રત્યક્ષાનુમિત્યુપમિતિશબ્દભેદાત્ । તત્કરણમ્ અપિ ચતુર્વિધં પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દભેદાત્ ॥

અસાધારણમ્ કારણં કરણમ્ ।

કાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિ કારણમ્ ।

કાર્યં પ્રાગભાવપ્રતિયોગિ ।

કારણં ત્રિવિધં સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તભેદાત્ । યત્ સમવેતં કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે તત્ સમવાયિકારણમ્ । યથા તન્તવઃ પટસ્ય પટશ્ ચ ખગતરૂપાદેઃ । કાર્યેણ કારણેન વા સહૈકસ્મિન્ન્ અર્થે સમવેતત્વે સતિ યત્ કારણં તદ્ અસમવાયિકારણમ્ । યથા તન્તુસંયોગઃ પટસ્ય તન્તુરૂપં પટરૂપસ્ય । તદુભયભિન્નં કારણં નિમિત્તકારણમ્ । યથા તુરીવેમાદિકં પટસ્ય ।

તદ્ એતત્ત્રિવિધકારણમધ્યે યદ્ અસાધારણં કારણં તદ્ એવ કરણમ્ ॥