તર્કસંગ્રહ · શ્લોક 62-81

વાક્યં દ્વિવિધમ્ । વૈદિકં લૌકિકં ચ । વૈદિકમ્ ઈશ્વરોક્તત્વાત્ સર્વમ્ એવ પ્રમાણમ્ । લૌકિકં ત્વ્ આપ્તોક્તં પ્રમાણમ્ । અન્યદ્ અપ્રમાણમ્ ॥

વાક્યાર્થજ્ઞાનં શબ્દજ્ઞાનમ્ । તત્કરણં શબ્દઃ ॥

અયથાર્થાનુભવસ્ ત્રિવિધઃ સંશયવિપર્યયતર્કભેદાત્ । એકસ્મિન્ ધર્મિનિ વિરુદ્ધનાનાધર્મવૈશિષ્ટ્યાવગાહિ જ્ઞાનં સંશયઃ । યથા સ્થાણુર્ વા પુર્ષો વેતિ । મિથ્યાજ્ઞાનં વિપર્યયઃ । યથા શુક્તાવ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ । વ્યાપ્યારોપેણ વ્યાપકારોપસ્ તર્કઃ યથા યદિ વહ્નિર્ ન સ્યાત્ તર્હિ ધૂમોઽપિ ન સ્યાદ્ ઇતિ ॥

સ્મૃતિર્ અપિ દ્વિવિધા । યથાર્થાયથાર્થા ચ પ્રમાજન્યા યથાર્થા । અપ્રમાજન્યાયથાર્થા ॥

સર્વેશામ્ અનુકૂલતયા વેદનીયં સુખમ્ ॥

સર્વેશાં પ્રતિકૂલતયા વેદનીયં દુઃખમ્ ॥

ઇચ્છા કામઃ ॥

ક્રોધો દ્વેષઃ ॥

કૃતિઃ પ્રયત્નઃ ॥

વિહિતકર્મજન્યો ધર્મઃ ॥

નિષિદ્ધકર્મજન્યસ્ ત્વ્ અધર્મઃ ॥

બુદ્ધ્યાદયોઽષ્ટાવ્ આત્મમાત્રવિશેષગુણાઃ ॥

બુદ્ધીચ્છાપ્રયત્ના દ્વિવિધાઃ । નિત્યા અનિત્યાશ્ ચ । નિત્યા ઈશ્વરસ્ય । અનિત્યા જીવસ્ય ॥

સંસ્કારસ્ ત્રિવિધઃ । વેગો ભાવના સ્થિતિસ્થાપકશ્ ચેતિ । વેગઃ પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોવૃત્તિઃ । અનુભવજન્યા સ્મૃતિહેતુર્ ભાવનાત્મમાત્રવૃત્તિઃ । અન્યથા કૃતસ્ય પુનસ્ તદવસ્થાપાદકઃ સ્થિતિસ્થાપકઃ કટાદિપૃથિવીવૃત્તિઃ ॥

ચલનાત્મકં કર્મ । ઊર્ધ્વદેશસંયોગહેતુર્ ઉત્ક્ષેપણમ્ । અધોદેશસંયોગહેતુર્ અપક્ષેપણમ્ । શરીરસંનિકૃષ્ટસંયોગહેતુર્ આકુઞ્ચનમ્ । વિપ્રકૃષ્ટસંયોગહેતુઃ પ્રસારણમ્ । અન્યત્ સર્વં ગમનમ્ । પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોમાત્રવૃત્તિ ॥

નિત્યમ્ એકમ્ અનેકાનુગતં સામાન્યમ્ । દ્રવ્યગુણકર્મવૃત્તિ । તદ્ દ્વિવિધં પરાપરભેદાત્ । પરં સત્તા । અપરં દ્રવ્યત્વાદિઃ ॥

નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વ્યાવર્તકા વિશેષાઃ ॥

નિત્યસંબન્ધઃ સમવાયઃ । અયુતસિદ્ધવૃત્તિઃ । યયોર્ દ્વયોર્ મધ્ય એકમ્ અવિનશ્યદપરાશ્રિતમ્ એવાવતિષ્ટતે તાવ્ અયુતસિદ્દૌ । યથાવયવાવયવિનૌ ગુણગુણિનૌ ક્રિયાક્રિયાવન્તૌ જાતિવ્યક્તી વિશેષનિત્યદ્રવ્યે ચેતિ ॥

અનાદિઃ સાન્તઃ પ્રાગભાવઃ । ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં કાર્યસ્ય । સાદિર્ અનન્તઃ પ્રધ્વંસઃ । ઉત્પત્ત્યનન્તરં કાર્યસ્ય । ત્રૈકાલિકસંસર્ગાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકોઽત્યન્તાભાવઃ । યથા ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ । તાદાત્મ્યસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકોઽન્યોન્યાભાવઃ યથા ઘટઃ પટો ન ભવતીતિ ॥

સર્વેષાં પદાર્થાનાં યથાયથમ્ ઉક્તેષ્વ્ અન્તર્ભાવાત્ સપ્તૈવ પદાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥