તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 2140

તન્તુસંયોગનાશે તુ ન પટસ્તિષ્ઠતિ, અપિ તુ નશ્યતિ। અતો
નિમિત્તકારણસ્ય વૈધર્મ્યાત્ સમવાયિકારણવૈધર્મ્યાચ્ચ તન્તુસંયોગઃ
અસમવાયિકારણત્વેન સ્વીકૃત ઇતિ।
કિં
ચાસમવાયિકારણાનભ્યુપગમે દ્રવ્યનાશં પ્રતિ કિં કારણમિતિ
વક્તવ્યમ્। ન તાવન્નિમિત્તકારણનાશઃ, કુલાલાદિસદ્ભાવે ઽપિ
ઘટનાશદર્શનાત્ કુલાલાદિનાશે ઽપિ ઘટસદ્ભાવદર્શનાચ્ચ। નાપિ
સમવાયિકારણનાશઃ કારણમ્। દ્વ્યણુકનાશાનુપપત્તેઃ। દ્વ્યણુકસ્ય
હિ પરમાણુઃ સમવાયિકારણમ્। ન હિ તસ્ય નાશઃ સંભવતિ,
નિત્યત્વાત્। અતો દ્વ્યણુકસ્ય સમવાયિકારણનાશાન્નાશો ન
સંભવતીતિ અસમવાયિકારણભૂતસ્ય પરમાણુદ્વયસંયોગસ્ય નાશાદેવ
નાશો વક્તવ્યઃ। તથા ચ દ્વ્યણુકનાશસ્ય અસમવાયિકારણનાશો
હેતુઃ, ઇતરકાર્યદ્રવ્યનાશસ્ય સમવાયિકારણનાશો હેતુરિતિ
કલ્પનામપેક્ષ્યાનુગતતયા કાર્યદ્રવ્યસામાન્યનાશં પ્રતિ
અસમવાયિકારણસ્વીકાર આવશ્યકઃ।
તર્હિ સમવાયિકારણં
અસમવાયિકારણં ચેતિ દ્વેધા વિભાગો ઽસ્તુ, નિમિત્તકારણં માસ્તુ
ઇતિ ચેત - ન। યદિ સમવાયિકારણભિન્નં સર્વં
કારણમસમવાયિકારણમિતિ વર્ગે ઽન્તર્ભાવ્યતે, તર્હિ
અસમવાયિકારણનાશસ્ય પૂર્વોક્તરીત્યા દ્રવ્યનાશહેતુત્વાત્
કુલાલાદિનાશે ઽપિ ઘટનાશાપત્તિઃ સ્યાત્। અતો
નિમિત્તકારણમતિરિક્તતયા સ્વીકરણીયમિતિ। તથા ચ યુક્તિયુક્તત્વાત્
કારણત્રયમપિ સ્વીકરણીયમિતિ ત્રેધા કારણવિભાગઃ
પ્રાચીનગ્રન્થારૂઢશ્ચેતિ સિદ્ધમ્।
( 7 ) નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકવિચારઃ
પ્રત્યક્ષં દ્વિવિધં
નિર્વિકલ્પકં સવિકલ્પકમ્ ચ।
નિષ્પ્રકારકં જ્ઞાનં
નિર્વિકલ્પકમ્, સપ્રકારકં જ્ઞાનં સવિકલ્પકમ્ ઇતિ તર્કસંગ્રહે
ઉક્તમ્। વિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધાનવગાહિ જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમ્,
નામજાત્યાદિવિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધાવગાહિ જ્ઞાનં સવિકલ્પકમ્
ઇતિ દીપિકાયામ્। વિશેષ્યતાશૂન્યત્વં પ્રકારતાશૂન્યત્વં
સંસર્ગતાશૂન્યત્વે ચ નિર્વિકલ્પકત્વમ્, વિશેષ્યતાનિરૂપકત્વં
પ્રકારતાનિરૂપકત્વં સંસર્ગતાનિરૂપકત્વમ્ ચ સવિકલ્પકત્વમિતિ
પ્રકાશિકાયામ્। એતત્તત્ત્વમિદાર્નીં પ્રાક્તનગ્રન્થાલોડનપૂર્વકં
વિચાર્યતે।
ન્યાયસેત્રે ન ક્વાપિ
નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકશબ્દાભ્યાં પ્રત્યક્ષવિભાગઃ કૃતઃ।
ઽઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષોત્પન્નમ્ઽ ઇતિ
પ્રત્યક્ષલક્ષણપ્રતિપાદકસૂત્રસ્થાભ્યાં ઽઅવ્યપદેશ્યમ્ઽ

ઽવ્યવસાયાત્મકમ્ઽ ઇતિ પદાભ્યાં નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકે વિવક્ષિતે
ઇતિ તાત્પર્યટીકાકારાઃ નિરૂપયન્તિ। પરં તુ ભાષ્યે વાર્તિકે વા
નૈવંવિધં નિરૂપણમુપલભામહે।
ન્યાયમઞ્જર્યાં
ન્યાયસારે ચ નિર્વિકલ્પકં સવિકલ્પકં ચેતિ પ્રત્યક્ષદ્વયં યદ્યપિ
સયુક્તિકં પ્રસાધિતમ્, તથાપિ સૂત્રાત્ તાદૃશવિભાગસ્ય
લાભપ્રકારસ્તત્ર ન પ્રદર્શિતઃ। ન્યાયભૂષણે તુ અવ્યપદેશ્યપદેન
નિર્વિકલ્પકસ્ય વ્યવસાયાત્મકપદેન સવિકલ્પકસ્ય ગ્રહણમિતિ
સયુક્તિકં પ્રત્યપાદિ।
પ્રશસ્તપાદભાષ્યે1 ---
ઽદ્રવ્યે તાવદ્વિવિધે
મહત્યનેકદ્રવ્યવત્ત્વોદ્ભૂતરૂપપ્રકાશ --
ચતુષ્ટયસંનિકર્ષાત્
ધર્માદિસામગ્ર્યે ચ સ્વરૂપાલોચનમાત્રમ્ઽ
ઇતિ ગ્રન્થેન
નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષં પ્રદર્શિતમ્। સ્વરૂપાલોચનમાત્રમિત્યસ્ય
સ્વરૂપમાત્રસ્ય ગ્રહણમિત્યર્થઃ। માત્રપદેન
જાત્યાદિસંબન્ધવિષયકત્વવ્યવચ્છેદઃ। તતઃ ---
ઽસામાન્યવિશેષદ્રવ્યગુણકર્મવિશેષણાપેક્ષાત્ આત્મમનઃ -
સંનિકર્ષાત્
પ્રત્યક્ષમુત્પદ્યતે સત્ દ્રવ્યં પૃથિવી વિષાણી
શુક્લો ગૌર્ગચ્છતિઽ
ઇતિ ગ્રન્થેન
સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષં સોદાહરણમુપદર્શિતમ્। પરં તુ
નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકશબ્દૌ ન પ્રયુક્તૌ। કુમારિલભટ્ટ અપિ1 ---
ઽઅસ્તિ હ્યાલોચનાજ્ઞાનં
પ્રથમં નિર્વિકલ્પકમ્।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનસદૃશં શુદ્ધવસ્તુજમ્॥ઽ
ઇતિ શ્લોકેન
નિર્વિકલ્પકં,
ઽતતઃ પરં ચ તદ્વસ્તુ
ધર્મૈર્જાત્યાદિભિર્યથા।
બુદ્ધ્યાવસીયતે
સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સંમતા॥ઽ
ઇતિ શ્લોકેન
સવિકલ્પકં ચ લક્ષયાંબભૂવુઃ। પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં ચ ---
ઽસવિકલ્પાવિકલ્પા ચ
દ્વિવિધા બુદ્ધિરિષ્યતે।
આદ્યા વિશિષ્ટવિષયા
સ્વરૂપવિષયેતરા॥ઽ

ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્ય
નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકભેદેન દ્વૈવિધ્યં પ્રાદર્શયન્।
તત્ત્વચિન્તામણૌ2 ---
ઽનામજાત્યાદિયોજનારહિતં વૈશિષ્ટ્યાનવગાહિ નિષ્પ્રકારકં
નિર્વિકલ્પકમ્ઽ ઇતિ નિર્વિકલ્પકલક્ષણં પ્રાદર્શિ।
વૈશિષ્ટ્યાનવગાહીત્યસ્યૈવ વિવરણં નિષ્પ્રકારકમિતિ। નિર્વિકલ્પકે
પ્રકારતાખ્યવિષયતાશૂન્યત્વમિવ વિશેષ્યતાખ્યવિષયતાશૂન્યત્વમપિ
વર્તતે। તથા ચ નિર્વિશેષ્યકં જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમિત્યપિ શક્યતે
વક્તુમ્। તથા અનુક્ત્વા નિષ્પ્રકારકમિતિ વદતાં
મણિકારાણામયમાશયઃ--- યથા સવિકલ્પકસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્ તતઃ
પૂર્વં વિશેષણજ્ઞાનં કલ્પ્યતે, તથા નિર્વિકલ્પકહેતુતયા જ્ઞાનાન્તરં
નાપેક્ષિતમિતિ।
એતાદૃશનિર્વિકલ્પકસદ્ભાવે પ્રમાણં તુ - એતજ્જન્મનિ પ્રાથમિકં
ગૌરિતિ પ્રત્યક્ષં જન્યવિશેષણજ્ઞાનજન્યં જન્યવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્
અનુમિતિવત્ ઇત્યનુમાનમ્। યથા ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતિઃ વહ્નિવિશિષ્ટપર્વતવિષિયણી
વહ્નરૂપવિશેષણજ્ઞાનાત્મકસાધ્યપ્રસિદ્ધિજન્યા તથા પ્રાથમિકં
ગૌરિતિ વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષમપિ ગોત્વાત્મકવિશેષણજ્ઞાનાદેવોદેતીતિ
વક્તવ્યમ્। તદેવ વૈશિષ્ટ્યાવિષયકં નિર્વિકલ્પકમ્।
ન ચ તત્ર
પ્રાથમિકવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષં પ્રતિ ગોત્વરૂપવિશેષણસ્મરણમેવ હેતુઃ,
તથા ચ ન નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષં સિધ્યતીતિ વાચ્યમ્। એતજ્જન્મનિ પૂર્વં
ગોત્વસ્યાનનુભવેન તત્સ્મરણાસંભવાત્।
ન ચ
ગોત્વરૂપવિશેષણાનુભવઃ સવિકલ્પક એવ સન્ ઽઅયં ગૌઃઽ ઇતિ
વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષં જનયતુ। તથા ચ ગતં નિર્વિકલ્પકેનેતિ વાચ્યમ્।
તથાત્વે તસ્યાપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન વિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વં તસ્યાપિ
તથેત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્। તથા ચ ગોત્વવિષયકં
નિર્વિકલ્પકમર્થાત્સિધ્યતિ।
અત્રેદમાશઙ્ક્યતે -
યદુક્તં વિશિષ્ટબુદ્ધેર્વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકત્વાન્નિર્વિકલ્પકં સિધ્યતીતિ।
તન્ન। ગૌરિતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનં વિશેષણજ્ઞાનજન્યં વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્
ઇત્યનુમાને ભિન્નસામગ્રીવેદ્યવિષયકત્વસ્યોપાધિત્વાત્। યત્ર
વિશેષણં વિશેષ્યં ચ ભિન્નસામગ્રીવેદ્યં તત્રૈવ વિશિષ્ટજ્ઞાનં
વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકં દૃષ્ટમ્, યથા સૂરભિ ચન્દનમિતિ
વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષમ્। તત્ર હિ વિશેષણં સૌરભં ઘ્રાણેન્દ્રિયવેદ્યં વિશેષ્યં
ચન્દનં ચક્ષુર્વેદ્યમિતિ ભિન્નસામાગ્રીવેદ્યવિષયકત્વાત્ વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષસ્ય
આદૌ સૌરભરૂપવિશેષણજ્ઞાનં, તેન સુરભિ ચન્દનમિતિ
વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષં ભવતિ। એકેન્દ્રિયવેદ્યયોર્ગોત્વયોરેકકાલ
વિશિષ્ટજ્ઞાનસંભવાત્ ગોત્વજ્ઞાનં તતો ગોત્વવિશિષ્ટગોજ્ઞાનમિતિ

કલ્પનં ન યુજ્યતે।
નનુ
વિશેષણવિશેષ્યયોઃ ગોત્વગોવ્યક્ત્યોઃ એકેન્દ્રિયયોગ્યત્વેન
એકજ્ઞાનવિષયત્વે ઽપિ તયોઃ સંબન્ધસ્યાતથાત્વાત્
પ્રથમજ્ઞાને તયોઃ
સંબન્ધો ન ભાસતે। તદેવ નિર્વિકલ્પકમ્।
વિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધાનવગાહિજ્ઞાનસ્યૈવાસ્માભિર્નિવિકલ્પકશબ્દવાચ્યત્વાઙ્ગીકારાદિતિ
ચેત્-ન। સંબન્ધપદેન કિં સ્વરૂપં વિવક્ષિતમ્? અત સમવાયઃ? આદ્યે
વિશેષણવિશેષ્યસ્વરૂપગ્રહણે સંબન્ધો ઽપિ ગૃહીત એવેતિ ક્વ
નિર્વિકલ્પકમ્। દ્વિતીયે ચક્ષુષા સંયુક્તવિશેષણતાખ્યસંનિકર્ષેણ
સમવાયો ગૃહ્યત ઇતિ ભવત્સિદ્ધાન્તાત્
ગોગોત્વસમવાયાનામેકેન્દ્રિયયોગ્યત્વાત્ એકકાલ એવ ત્રયાણાં
ગ્રહણં ભવિતુર્મહતિ। અન્યથા યોગ્યસ્યાપિ સમવાયસ્ય પ્રથમમગ્રહણે
પશ્ચાદપિ ગ્રહણં ન સ્યાત્। તથા ચ સંસર્ગાનવગાહિ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનં
ન યુક્તિસહમિતિ।
અત્રેત્થં સમાધીયતે ---
નિર્વિકલ્પકજ્ઞાને જાત્યાદિરૂપં વિશેષણં વ્યક્તિરૂપં વિશેષ્યં ચ
ભાસતે। સંબન્ધસ્તુ ન ભાસતે। સંબન્ધજ્ઞાનં પ્રતિ સંબન્ધિજ્ઞાનસ્ય
કારણતયા પૂર્વં તદભાવાત્। તથા ચ પૂર્વં
વિશેષણવિશેષ્યરૂપસંબન્ધિનોર્જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પાત્મકં જાયતે,
તતસ્તયોઃ સંબન્ધાવગાહિ સવિકલ્પકં જ્ઞાનં જાયતે।
તદુક્તમુદયનાચાર્યૈઃ --- ઽસહકારિવૈકલ્યાત્તુ નિર્વિકલ્પકે
સમવાયાગ્રહણમ્ઽ ઇતિ। સહકારિવૈકલ્યાદિત્યસ્ય
સંબન્ધિજ્ઞાનવિરહાદિત્યર્થઃ। તથા ચ સંબન્ધો ઽપિ કુતો નિર્વિકલ્પકે
ન ભાસત ઇતિ ચોદ્યસ્ય નાવસરઃ।
યદપિ
ભિન્નસામગ્રીવેદ્યવિષયકત્વમુપાધિરિતિ - તત્રદં વક્તવ્યમ્।
અનુમિતિશાબ્દાદૌ સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યાદેઃ કારણતયા યદ્વિશેષયોરિતિ
ન્યાયેન વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ વિશેષણજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નં
કારણમિતિ સામાન્યકાર્યઙ્કારણભાવસ્ય સિદ્ધૌ એકસામગ્રીવેદ્યેષ્વપિ
વિશેષણજ્ઞાનકલ્પનેન તજ્જન્યૈવ વિશિષ્ટબુદ્ધિઃ। તથા ચ
ભિન્નસામગ્રીવેદ્યવિષયકત્વસ્ય સાધ્યવ્યાપકત્વભઙ્ગાત્ ઉપાધિત્વં ન
સંભવતીતિ।
સર્વમિદં
મનસિકૃત્યૈવ દીપિકાયામુક્તમ્ ---
ઽનનુ નિર્વિકલ્પકે કિં
પ્રમાણમિતિ ચેત્-ન। ગૌઃ ઇતિ
વિશિષ્ટજ્ઞાનં
વિશેષણજ્ઞાનજન્યં વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્ દણ્ડીતિ
જ્ઞાનવત્

ઇત્યનુમાનસ્ય પ્રમાણત્વાત્। વિશેષણજ્ઞાનસ્યાપિ
સવિકલ્પકત્વે
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ નિર્વિકલ્પકસિદ્ધિઃઽ
ઇતિ।
[ 8 ] સંનિકર્ષવિચારઃ
તર્કસંગ્રહે
દીપિકાયાં ચ પ્રત્યક્ષહેતુઃ સંનિકર્ષઃ સંયોગાદિભેદેન ષડ્વિધ
ઇતિ સોદાહરણં પ્રદર્શિતમ્। પ્રકાશિકાયાં પ્રત્યક્ષં દ્વિવિધં
લૌકિકમ્ અલૌકિકં ચેતિ। લૌકિકપ્રત્યક્ષહેતુઃ સંનિકર્ષઃ
સંયોગાદિભેદેન ષઙ્વિધઃ। અલૌકિકપ્રત્યક્ષહેતુઃ સંનિકર્ષઃ
સામાન્યલક્ષણઃ જ્ઞાનલક્ષણઃ યોગજધર્મ ઇતિ ત્રિવિધ ઇતિ
પ્રત્યપાદિ।
ષોઢા સંનિકર્ષસ્તુ
ન્યાયવાર્તિકે પ્રસ્તુતઃ, સૂત્રે ભાષ્યે વા ન દૃશ્યતે ક્વાપિ। એતં
વિષયમધિકૃત્ય ન્યાયભૂષણકારાઃ1 ઇત્થં કિઞ્ચિદ્વિચારયન્તિ ---
આચાર્યાધ્યયનપાદનામા ન્યાયસૂત્રભાષ્યકારઃ નિકર્ષશબ્દેનૈવ સંબન્ધ
ઇત્યર્થે લબ્ધે ઽસમ્ઽ ઇત્યુપસર્ગબલાત્ સંભવી સંબન્ધઃ
સંનિકર્ષશબ્દેનોચ્યતે। સંભવી ચ સંબન્ધઃ ષડ્વિધ એવેતિ
પ્રત્યપાદયત્। તન્ન। તથા સતિ ઽનિઽ ઇત્યુપસર્ગસ્ય વ્યર્થત્વાત્।
કર્ષશબ્દેનૈવ ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્ સંબન્ધ ઇત્યર્થે લબ્ધે ઽસંઽ
શબ્દમહિમ્ના ષડ્વિધત્વલાભે નિશબ્દો વ્યર્થ ઇતિ। કર્ષશબ્દસ્ય
સંબન્ધાર્થકત્વેન લોકપ્રસિદ્ધિર્નાસ્તીતિ ચેત્ નિકષશબ્દસ્ય
સંબન્ધવાચકત્વેન કુત્ર પ્રસિદ્ધિરિતિ ભવતા વક્તવ્યમ્।
નિકૃષ્ટત્વવાચકતયા હિ નિકર્ષશબ્દો લોકે પ્રસિદ્ધો ન
સમ્બન્ધવાચકતયા। તસ્માત્ ઽસમ્ઽ ઽનિઽ ઇત્યુપસર્ગદ્વયયુક્ત એવ
કૃષધાતુઃ સંબન્ધમભિધત્તે યથા ઽસમ્ઽ ઽઅવઽ ઇત્યુપસર્ગદ્વયપૂર્વકઃ
ઇણ્ધાતુઃ સમવાયમ્। તસ્માત્ કૃષધાતોઃ સમ્બન્ધાર્થકત્વદ્યોતકતયા
સાર્થકઃ ઽસમ્ઽ શબ્દઃ ષઙ્વિધત્વપ્રતિપાદનાય નાલમિતિ ઽસમ્ઽ
શબ્દમહિમ્ના ષડ્વિધત્વલાભ ઇતિ વ્યાખ્યાનં ન સમીચીનમ્।
તસ્માદ્યથા આલોકાદયઃ સૂત્રાનુક્તા અપિ અન્વયવ્યતિરેકબલાત્
પ્રત્યક્ષહેતુતયા અનુમન્યન્તે તથા ષડ્વિધાનાં સંનિકર્ષાણામપિ
પ્રત્યક્ષં પ્રત્યન્વયવ્યતિરેકબલાદ્ધેતુત્વં સિધ્યતિ। ન્યાયસિદ્ધો ઽયમર્થો
યતઃ સૂત્રકારૈર્ન નિરાકૃતઃ
અતસ્તત્સંમત
ઇત્યુન્નીયતે। ઽપરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમિતિ હિ તન્ત્રયુક્તિઃઽ ઇતિ
ન્યાયાત્ ઇતિ।
વૈશેષિકદર્શને તુ
સંનિકર્ષપ્રભેદવિષયે ન્યાયસૂત્રાપેક્ષયા કિઞ્ચિત્ સ્પષ્ટતયા
સૂચનમસ્તિ। તથા હિ ---
ઽઆત્મમનસોઃ

સંયોગાદાત્મપ્રત્યક્ષમ્ઽ (વૈ.સૂ.9-1-11) ઇતિ સૂત્રેણ
આત્મવિષયકપ્રત્યક્ષં પ્રતિ મનસ્સંયોગઃ કારણમિત્યુક્તમ્। તેન
દ્રવ્યવિષયકપ્રત્યક્ષં પ્રતિ ઇન્દ્રિયસંયોગઃ કારણમિતિ સૂચિતમ્।
તતઃ-- ઽઆત્મસમવાયાદાત્મગુણેષુઽ (વૈ.સૂ.9-1-15) ઇતિ સૂત્રેણ
આત્મસમવેતજ્ઞાનાદિગુણવિષયકપ્રત્યક્ષે મનસ્સંયુક્તસમવાયઃ
કારણમિતિ સ્પષ્ટીકૃતમ્। તથા --
ઽઅનેકદ્રવ્યસમવાયાદ્રૂપવિશેષાચ્ચ રૂપોપલબ્ધિઃઽ (વૈ.સૂ.4.1.7)
ઽસંખ્યાઃ પરિમાણં કર્મ ચ રૂપિદ્રવ્યસમવાયાચ્ચાક્ષુષાણિઽ
(વૈ.સૂ.4-1-11) ઇતિ સૂત્રાભ્યાં દ્રવ્યગતગુણક્રિયાવિષયકપ્રત્યક્ષે
ચક્ષુસ્સંયુક્તસમવાયઃ કારણમિતિ સ્પષ્ટમુક્તમ્।
ઽએતેન ગુણત્વે ભાવે
ચ સર્વેન્દ્રિયં જ્ઞાનં વ્યાખ્યાતમ્ઽ (વૈ.સૂ.4.1.13) ઇતિ સૂત્રેણ યથા
ગુણપ્રત્યક્ષે દ્રવ્યસમવાયો હેતુસ્તથા ગુણગતજાતિપ્રત્યક્ષે ઽપિ
સંયુક્તસમવેતસમવાયો હેતુરિતિ વ્યઞ્જિતમ્। તથા-
ઽશ્રોત્રગ્રહણો યોર્ઽથઃ
સ શબ્દઃઽ (વૈ.સૂ.2-2-21) ઇતિ સૂત્રેણ શબ્દસ્ય
શ્રોત્રજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વં લક્ષણમુક્ત્વા,
ઽએકદ્રવ્યત્વાન્ન દ્રવ્યમ્ઽ
(વૈ.સૂ.2-2-23) ઇતિ સૂત્રેણ શબ્દસ્યાદ્રવ્યત્વે
આકાશાત્મકૈકદ્રવ્યસમવાયસ્યં હેત્ કરણાત્,
ઽભૂયસ્ત્ત્વાત્
ગન્ધવત્ત્વાચ્ચ પૃથિવી ગન્ધજ્ઞાને પ્રકૃતિઃઽ
(વૈ.સૂ.8-2-5)
ઽતથાપસ્તેજો વાયુશ્ચ
રસરૂપસ્પર્શાવિશેષાત્ઽ (વૈ.સૂ.8-2-6) ઇત્યાષ્ટમિકસૂત્રાભ્યાં
ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્ત્વચાં ચતુર્ણામિન્દ્રિયાણાં
ભૂતપ્રકૃતિકત્વમુપન્યસ્યતા શ્રોત્રસ્ય પ્રકૃતિવિશેષાનિર્દેશેન
નિત્યત્વસૂચનદ્વારા આકાશસ્ય શ્રોત્રત્વસૂચનાચ્ચ શ્રોત્રસમવાયઃ
શબ્દપ્રત્યક્ષે હેતુરિતિ ધ્વનિતમ્।
ઽએતેન ગુણત્વે ભાવે
ચઽ (વૈ.સૂ.4-1-13)
ઇતિ સૂત્રોક્તન્યાયેન
શબ્દત્વપ્રત્યક્ષે સમવેતસમવાયાખ્યઃ સંનિકર્ષો ઽપિ સૂચિત એવ। તથા
ઽઅસદિતિ
ભૂતપ્રત્યક્ષાભાવાત્ ભૂતસ્મૃતેર્વિરોધિપ્રત્યક્ષવત્ઽ
(વૈ.સૂ.9-1-6)
ઇતિ સૂત્રં દૃશ્યતે।
તસ્યાયમર્થઃ --- અસન્ ઘટ ઇત્યદ્યાકારકમભાવપ્રત્યક્ષં
વિરોધિપ્રત્યક્ષવત્ પ્રતિયોગિઘટપ્રત્યક્ષતુલ્યમ્। પ્રતિયોગિનો
ઘટસ્ય પ્રત્યક્ષં યથાનુભવસિદ્ધં લૌકિકસંનિકર્ષજન્યં ચ તથા

અભાવપ્રત્યક્ષમપિ નાપલાપાર્હં સંનિકર્ષજન્યં ચેત્યર્થઃ। અભાવપ્રત્યક્ષે
તુ પ્રતિયોગિનો યોગ્યાનુપલબ્ધિઃ સ્મરણં ચેતિ
સહકારિકારિણદ્વયમપેક્ષિતમિતિ વશેષઃ। તદાહ ---
ભૂતપ્રત્યક્ષાભાવાત્ ભૂતસ્મૃતેરિતિ। ભૂતસ્ય ઉત્પદ્ય વિનષ્ટસ્ય ઘટાદેઃ
પ્રતિયોગિનઃ ઉપલબ્ધ્યભાવાત્ સ્મરણાચ્ચેત્યર્થઃ। એવં ચાભાવપ્રત્યક્ષસ્ય
સંનિકર્ષજન્યત્વં સૂચયન્ સૂત્રકારઃ સંયોગસમવાયાદ્યસંભવાત્
વિશેષ્યવિશેષણભાવાત્મકં સંનિકર્ષમપિ સમસૂચયત્। તથા ચ
ષડ્વિધ ઇતિ શબ્દેન અવિભક્તો ઽપિ ષટ્સંખ્યાકઃ સંનિકર્ષઃ
વૈશેષિકતન્ત્રસૂચિત ઇતિ નિશ્ચિનુમહે। પ્રશસ્તપાદભાષ્યે
પ્રત્યક્ષનિરૂપણાવસરે વિશેષણવિશેષ્યભાવં વિના અન્યે પઞ્ચ
સંનિકર્ષાઃ નિર્દિષ્ટાઃ। અભાવપદાર્થમધિકૃત્ય પ્રશસ્તપાદભાષ્યે યતો
નિરૂપણં નાસ્તિ અતો વિશેષણતાખ્યસંનિકર્ષસ્ય તત્ર પ્રસ્તાવો ન
વિદ્યતે। કન્દલીકારાસ્તુ ષડ્વિધમપિ સંનિકર્ષં સોદાહરણં
પ્રદર્શયામાસ।
પ્રત્યક્ષસૂત્રે
ન્યાયવાર્તિકકારાઃ1 ઽસંનિકર્ષઃ પુનઃ ષોઢા ભિદ્યતે, ઇત્યાદિના
ગ્રન્થેન પૂર્વોક્તાન્ ષડ્વિધાન્ સંનિકર્ષાન્ સોદાહરણં
પ્રાદર્શયન્। સૂત્રાદયં વિભાગઃ કથં લભ્ય ઇતિ શઙ્કાયામ્ ---
ઽસો ઽયં
સંનિકર્ષશબ્દઃ સંયોગસમવાય-
વિશેષણવિશેષ્યભાવવ્યાપકત્વાદુપાત્તઃઽ
ઇતિ ગ્રન્થેન2
સંયોગસમવાયાદિસાધારણં સંનિકર્ષશબ્દં પ્રયુક્તવતા સૂત્રકારેણ
સંભાવિતાઃ સંનિકર્ષા ગ્રહીતવ્યા ઇતિ સૂચિતમિતિ સમાહિતમ્।
વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ
ન્યાયવાર્તિકે
વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ ષષ્ઠઃ સંનિકર્ષઃ પ્રોક્તઃ। સ ચ
સમવાયવિષયકપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
અભાવવિષયકપ્રત્યક્ષં
પ્રતિ ચ હેતુરિતિ પ્રસાધિતમ્। તત્ર ટીકાયામ્3 --
ઽવિશેષણભાવેન
સંયુક્તવિશેષણં સમવેતવિશેષણં ચ સંગૃહીતમ્ઽ ઇતિ વ્યાખ્યાનં
દૃશ્યતે। તસ્યાયમાશયઃ। ભૂતલાદિવિશેષ્યકાભાવપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
સંયુક્તવિશેષણત્વં સંનિકર્ષંઃ। અકારે ઽનુદાત્તસ્વરો
નાસ્તીત્યાદિશબ્દવિશેષ્યકાભાવપ્રત્યક્ષં પ્રતિ સમવેતવિશેષણત્વં
સંનિકર્ષ ઇતિ। ન્યાયસારે4 તુ ---
ઽએતપઞ્ચવિધસમ્બન્ધસંબદ્ધવિશેષણવિશેષ્યભાવાત્
દૃશ્યાભાવસમવાયયોર્ગ્રહણમ્ઽ
ઇત્યભિહિતમ્।
વિશેષણત્વં પઞ્ચવિધં સંયુક્તવિશેષણત્વમ્,

સંયુક્તસમવેતવિશેષણત્વમ્, સંયુક્તસમવેતસમવેતવિશેષણત્વમ્,
સમવેતવિશેષણત્વમ્, સમવેતસમવેતવિશેષણત્વમ્ ચેતિ તદાશયઃ।
દીપિકાયાં
પ્રકાશિકાયાં ચ વિશેષણત્વવિશેષ્યત્વયોરુભયોરપિ સંનિકર્ષત્વમ્
સયુક્તિકં પ્રત્યપાદિ। તદ્વિસ્તરો બાલપ્રિયાયાં દ્રષ્ટવ્યઃ।
ત્રિવિધઃ
અલૌકિકસંનિકર્ષસ્તુ પ્રાચીનગ્રન્થેષુ ન દૃશ્યતે। મણિકારૈસ્તત્ર તત્ર
વ્યવહૃતઃ મુક્તાવલીકારાદિભિઃ પ્રપઞ્ચિતઃ। અનુમાનખણ્ડે મણૌ
સામાન્યલક્ષણા પ્રત્યાસત્તિઃ પરં વિસ્તરેણ સ્થાપિતેત્યાસ્તામિયતા।
( 9 ) અનુપલબ્ધિવિચારઃ
અનુપલબ્ધિસહકૃતેન્દ્રિયેણૈવાભાવજ્ઞાનોપપત્તૌ અનુપલબ્ધિઃ ન
પ્રમાણાન્તરમ્। અધિકરણજ્ઞાનાર્થમપેક્ષિતસ્યેન્દ્રિયસ્યૈવ
કરણત્વોપપત્તૌ અનુપલબ્ધેઃ કરણત્વાયોગાદિતિ દીપિકાકારાઃ।
એતત્તત્ત્વમિદાનીં વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે।
ન્યાયદર્શને --- ઽન
ચતુષ્ટ્વમૈત્તિહ્યાર્થાપત્તિસંભવાભાવપ્રામાણ્યાત્ઽ (ન્યા. સૂ. 2-2-1)
ઇતિ સૂત્રેણ ચત્વાર્યેવ પ્રમાણાનીત્યેતન્ન સંગચ્છતે। ઐતિહ્યમ્
અર્થાપત્તિઃ સંભવઃ અભાવશ્ચેતિ ચતુર્ણાં પ્રમાણાનાં સંભવાત્
ઇત્યાશઙ્ક્ય, ઽશબ્દે ઐતિહ્યાનર્થાન્તરભાવાત્
અનુમાનેર્ઽથાપત્તિસંભવાભાવાનામનર્થાન્તરભાવાચ્ચાપ્રતિષેધઃઽ (ન્યા.
સૂ. 2-2-2) ઇતિ સૂત્રેણ ઐતિહ્યસ્ય શબ્દે અર્થાપત્તિસંભવાભાવાનાં
ત્રયાણામનુમાને ઽન્તર્ભાવાત્ ચત્વાર્યેવ પ્રમાણાનીતિ સિદ્ધાન્તિતમ્।
તત્રાભાવપદેન કિં વિવક્ષિતમ્? તસ્ય કથમનુમાને ઽન્તર્ભાવઃ? ઇતિ
વિષયે ન્યાયસૂત્રતઃ કિમપિ નાવગમ્યતે। ન્યાયભાષ્યકારઃ
તત્સૂત્રવ્યાખ્યાનાવસરે ---
ઽઅભાવો વિરોધી
અભૂતં ભૂતસયઃ અવિદ્યમાનં
વર્ષકર્મ વિદ્યમાનસ્ય
વાય્વભ્રસંયોગસ્ય પ્રતિપાદકમ।
વિધારકે હિ
વાય્વભ્રસંયોગે ગુરુત્વાદપાં પતનકમ
ન ભવતિઽ
ઇતિ અભાષત।
તસ્યાયમાશયઃ - અભાવો ઽપિ કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રમિતિ-હે તુર્ભવતિ, યથા
તોયપાતરૂપવૃષ્ટ્યભાવઃ વાયુમેઘસંયોગસ્ય। અતઃ
અભાવેનાપ્યર્થાન્તરપ્રમિત્યુત્પત્ત્યા અભાવો ઽપિ પ્રમાણમિતિ પૂર્વપક્ષઃ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ - સત્યમભાવઃ પ્રમાણમ્, ન ત્વતિરિક્તં પ્રમાણમ્। અભાવસ્ય
લિઙ્ગવિધયા અર્થાન્તરપ્રમિતિજનકત્વેનાનુમાને ઽન્તર્ભાવાત્ ઇતિ।
વાર્તિકતાત્પર્યટીકયોરપ્યેવમેવોપપાદિતમ્। પરં ત્વેતેષુ
મૂલગ્રન્થેષુ મીમાંસકૈઃ અભાવશબ્દેન વ્યવહ્નિયમાણં યત્

અતુપલબ્ધ્યાખ્યં પ્રમાણં તસ્ય પ્રસ્તાવ એવ નાસ્તિ।
યદ્યપ્યનુપલબ્ધેરપ્યુપલબ્ધ્યભાવરૂપતયા તસ્યાપિ
ઘટાભાવાદિપ્રત્યાયકસ્ય પ્રમાણત્વશઙ્કા તસ્યાનુમાને ઽન્તર્ભાવશ્ચ
પૂર્વોત્તરપક્ષસૂત્રાભ્યાં સૂચ્યત ઇત્યસ્તિ સંભાવયિતુમવકાશઃ તથપિ
ભાષ્યવાર્તિકાદિતો ઽસ્યાશયસ્ય સૂચકં કિમપિ નોપલભ્યતે।
કણાદમુનિઃ
અભાવપ્રમાણમધિકૃત્ય વિશિષ્ય ન કિઞ્ચિદભ્યધાત્। તથાપિ ઽઅસદિતિ
ભૂતપ્રત્યક્ષાભાવાત્
ભૂતસ્મૃતેઃઽ [વૈ.સૂ.9-1-6] ઇતિ સૂત્રેણ અભાવપ્રત્યક્ષં
પ્રતિયોગ્યુપલમ્ભાભાવજન્યમિતિ કથનેન
પ્રતિયોગ્યુપલમ્ભાભાવસહકૃતમિન્દ્રિયમભાવપ્રત્યક્ષહેતુરિતિ
સૂચિતવાત્। કન્દલીકારઃ1 ----
ઽઅપિ
ચેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાદુપલભ્યમાને ભૂતલે
અભાવજ્ઞાનમપિ ભવતિ
અઘટં ભૂતલમિતિ ।
તત્ર
ભૂતલસ્યેવાભાવસ્યાપિ પ્રત્યક્ષતા કિં નેષ્યતેઽ
ઇતિ ગ્રન્થેન
અભાવબુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષેપ્યન્તર્ભાવયિતું શક્યતે, અતો ન તત્સાધનં
પ્રમાણાન્તરમન્વેષ્ટવ્યમિતિ પ્રત્યપાદયત્।
શબરસ્વામિનઃ
અભાવાખ્યપ્રમાણમધિકૃત્ય2 ---
ઽઅભાવો ઽપિ
પ્રમાણાભાવઃ નાસ્તીત્યસ્યાર્થસ્યાસંનિકૃષ્ટસ્યઽ
ઇત્યભાષન્ત। ઽભૂતલે
ઘટો નાસ્તિઽ ઇત્યેવં પ્રતીયમાનો યો નઞર્થો ઽભાવઃ
ઇન્દ્રિયાસંનિકૃષ્ટઃ તસ્ય બોધકં પ્રમાણમ્ અભાવ ઇત્યુચ્યતે।
અભાવો નામ પ્રમાણાભાવઃ, પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણપઞ્ચકાભાવ ઇત્યર્થઃ।
અયમેવાનુપલબ્ધિપદેન પશ્ચાત્કાલિકૈર્વ્યવહ્રિયતે।
ઉદયનાચાર્યાઃ1
અનુપલબ્ધેઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરન્તર્ભાવં સાધયન્તિ સ્મ। તથા હિ -
અનુપલબ્ધિઃ કદાચિત્ જ્ઞાયમાના અભાવપ્રમાં પ્રતિ કારણમ્,
કદાચિચ્ચાજ્ઞાયમાના। તત્ર જ્ઞાતાનુપલબ્ધેઃ અનુમાને, અજ્ઞાતાનુપલબ્ધેઃ
પ્રત્યક્ષે ઽન્તર્ભાવઃ। જ્ઞાતકારણસ્ય પરોક્ષજ્ઞાનજનકતાયાઃ અજ્ઞાતકારણસ્ય
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનજનકતાયાશ્ચ લિઙ્ગેન્દ્રિયાદૌ દર્શનાત્।
જ્ઞાતાનુપલબ્ધેરુદાહરણં યથા - મન્દિરાચ્ચૈત્રમાનેતુમાજ્ઞપ્તઃ પ્રેષ્યઃ
સ્વામિનં કથયતિ - ઽનિપુણતરમન્વિષ્ટો મયા મન્દિરે ચૈત્રઃ, એવમપિ
નોપલબ્ધઃઽ ઇતિ। અસ્માચ્ચ મન્દિરે ચૈત્રસ્ય યોગ્યાનુપલબ્ધિં જ્ઞાત્વા
સ્વામી અનુમિનોતિ ઽપ્રેષ્યપ્રવેશસમયે ચૈત્રો મન્દિરે

નાસીત્ઽ ઇતિ। અત્ર
પરકીયાનુપલબ્ધિઃ શબ્દતો જ્ઞાયમાના અનુમિત્યાત્મકં પરોક્ષજ્ઞાનં
જનયતીતિ। એવમેવ પ્રાતઃકાલિકાભાવપ્રતીતિરપિ વ્યાખ્યાતવ્યા। તથા
હિ ચૈત્રો મન્દિરે પ્રાતરાસીત્ કિમ્? ઇતિ મધ્યાહ્ને કેનચિત્
પૃષ્ટે કશ્ચિદેવં મન્યતે - નિપુણતરં પ્રાતશ્ચૈત્રાન્વેષણાય મન્દિરં
પ્રવિષ્ટવતાપિ મયા યસ્માચ્ચૈત્રો નોપલબ્ધઃ, તસ્માત્તદા સ તત્ર
નાસીદિતિ। અત્ર સ્વયમેવ સ્વકીયાનુપલબ્ધિં કાલાન્તરે જ્ઞાત્વા
અભાવમનુમિનોતિ। તસ્માત્પ્રાતઃકાલિકસ્યાભાવસ્ય પ્રતીતિર્મધ્યાહ્ને
જ્ઞાયમાના જ્ઞાતાનુપલબ્ધિજન્યત્વાદનુમિતિરૂપેતિ।
અજ્ઞાતાનુપલબ્ધિજન્યં
તુ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્। તત્ર ચત્વારો હેતવ ઉપન્યસ્તાઃ---
ઽપ્રતિપત્તેરપારોક્ષ્યાદિન્દ્રિયસ્યાનુપક્ષયાત્।
અજ્ઞાતકારણત્વાચ્ચ
ભાવાવેશાચ્ચ ચેતસઃ॥ઽ ઇતિ।
ઇન્દ્રિયભૂતલસંયોગાનન્તરભવા ઽઅઘટં ભૂતલંઽ
ઇત્યભાવપ્રતીતિઃ ઇન્દ્રિયકરણિકા અપરોક્ષરૂપત્વાત્
કાર્યાન્તરાનુપક્ષીણેન્દ્રિયસાપેક્ષત્વાત્ અજ્ઞાયમાનકરણકત્વાત્
મનસો ભાવરૂપં કારણાન્તરમપેક્ષ્યૈવ
બાહ્યાનુભવજનકત્વનિયમસિદ્ધાત્
મનસ્સહકારિભાવભૂતકરણસાપેક્ષત્વાચ્ચેતિ ઉક્તશ્લોકસ્યાર્થઃ। એતે ચ
હેતવઃ કુસુમાઞ્જલૌ તત્ત્વચિન્તામણૌ સવિસ્તરમુપપાદિતાસ્તત્રૈવ
દ્રષ્ટવ્યાઃ।
અપિ ચ પ્રાચીનેષુ
સર્વેષુ ગ્રન્થેષુ યોગ્યસ્યાનુપલબ્ધિઃ ઇતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષમભિપ્રેત્ય
યોગ્યપ્રતિયોગિપ્રકારકયોગ્યાધિકરણવિશેષ્યકોપલમ્ભાભાવો
યોગ્યાનુપલબ્ધિરિતિ વ્યવહ્રિયતે સ્મ।
યોગ્યપ્રતિયોગિપ્રકારકત્વવિશેષણાત્ સ્તમ્ભે પિશાચાભાવસ્ય ન
પ્રત્યક્ષતા। યોગ્યાધિકરણવિશેષ્યકત્વનિવેશાત્ જલપરમાણૌ
પૃથિવીત્વાભાવસ્ય ન પ્રત્યક્ષતા। મણિકારાસ્તુ યોગ્યા
ચાસાવનુપલબ્ધિશ્ચ યોગ્યાનુપલબ્ધિરિતિ કર્મન્ધારયમભિપ્રેત્ય
પ્રતિયોગિસત્ત્વપ્રસઞ્જનપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગિકત્વં યોગ્યત્વમિતિ
પરિષ્કારં ચક્રુઃ। દીપિકાદૌ
મણિકૃન્મતાનુસારેણૈવ નિર્વચનં કૃતમ્। પ્રાચીનમતે ઽપિ ન
કાચિદસ્ત્યનુપપત્તિરિતિ દિનકરીવ્યાખ્યાયાં રામરુદ્ર્યાં સ્પષ્ટમ્।
[ 10 ] વ્યાપ્તિવિચારઃ
તત્ત્વચિન્તામણૌ
અનુમાનખણ્ડે પ્રાચીનોક્તાનિ બહૂનિ વ્યાપ્તિલક્ષણાનિ અનૂદ્ય દૂષયિત્વા
સ્વયં નિર્દેષાણ્યનેકાનિ વ્યાપ્તિલક્ષણાનિ ગઙ્ગેશોપાધ્યાયાઃ
પ્રદર્શયામાસુઃ। તત્ર
પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણયત્સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નં

યન્ન ભવતિ તેન સમં તસ્ય સામાનાધિકરણ્યમિતિ પ્રાથમિકી
સિદ્ધાન્તવ્યાપ્તિઃ। ઇયમેવ દીપિકાયાં પ્રકાશિકાયાં ચ અનૂદિતા।
તદ્ધટકદલાનાં પ્રયોજનાનિ ચ વિવેચિતાનિ।
અત્રેદં વિચાર્યતે ---
સર્વેષ્વપિ મણિકારપ્રદર્શિતેષુ વ્યાપ્તિલક્ષણેષુ સાધ્યહેત્વોઃ
સામાનાધિકરણ્યસ્ય પ્રવેશાત્ વ્યધિકરણસાધ્યસાધનયોરપિ
વ્યાપ્તેરિષ્ટત્વાત્ તત્ર કથં સમન્વયઃ। તથાહિ - અધોદેશે
નદીપૂર્ત્યા ઊર્ધ્વદેશે વૃષ્ટિરનુમીયતે, પદ્મસ્ય વિકાસેન
સૂર્યસ્યોદયો ઽનુમીયતે, સમુદ્રસ્ય વૃદ્ધ્યા ચન્દ્રસ્યોદયનુમીયતે।
તથા ભૂમિષ્ઠેનાલોકેન ઉપરિષ્ઠઃ સવિતા, ચક્રસ્ય ભ્રમણેન ભ્રામકસ્ય
કુલાલસ્ય સંનિહિતત્વમ્, કૃત્તિકોદયેન રોહિણ્યુદયાસત્તિઃ
ઊર્ધ્વભાગસ્થધૂમેનાધોભાગસ્થવહ્નિશ્ચાનુમીયતે। એતાદૃશસ્થલેષુ
સામાનાધિકરણ્યગર્ભવ્યાપ્તેરભાવાત્
લક્ષણાવ્યાપ્તિઃ ઇતિ।
ઇદમત્ર સમાધાનમ્
--- વ્યધિકરણતયા ઉદાહૃતસ્થલેષ્વપિ નદી વૃષ્ટિમદૂર્ધ્વદેશસંબદ્ધા
પૂરવદધોદેશસંબદ્ધત્વાત્, અયં કાલઃ સૂર્યોદયવાન્
પદ્મવિકાસવત્કાલત્વાત્, અયં પ્રદેશઃ કુલાલાસત્તિમાન્
ભ્રમચ્ચક્રાધિકરણત્વાત્ ઇત્યાદ્યનુમાનાનાં વિવક્ષિતત્વાત્ તત્ર
સામાનાધિકરણ્યસ્યોપપત્તિઃ। દેશતઃ વ્યધિકરણેંષૂક્તસ્થલેષુ કાલતઃ
સામાનાધિકરણ્યસદ્ભાવાત્ કાલિકસંબન્ધસ્ય
સાધ્યહેતુતાવચ્છેદકત્વં સ્વીકૃત્ય વ્યાપ્તિઃ સંપાદનીયેતિ।
( 11 ) પદશક્તિવિચારઃ
દીપિકાયાં
શબ્દપરિચ્છેદે ગવાદિપદાનાં ગોત્વાદિજાતાવેવ શક્તિરિતિ
મીમાંસકમતેન પૂર્વપક્ષં કૃત્વા વૃદ્ધવ્યવહારબલેન
જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તાવેવ શક્તિરિતિ સ્થાપિતમ્। એતત્તત્ત્વં
પ્રાચ્યનવ્યગ્રન્થવિવેચનપૂર્વકં સ્પષ્ટીક્રિયતે।
તત્રાદૌ
ન્યાયસૂત્રકારાદ્યાશયઃ ચિન્ત્યતે। ગવાદિપ્રાતિપદિકસ્યાર્થઃ કઃ? કિં
વ્યક્તિઃ? કિં વા અવયવસંયોગવિશેષરૂપા આકૃતિઃ? અથ વા જાતિરિતિ
સન્દેહઃ। સંદેહસ્ય કારણં તુ અવિનાભાવેન વર્તમાનાસુ
વ્યક્ત્યાકૃતિજાતિષુ ગૌરિતિ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે। તત્ર ન જ્ઞાયતે કિં
તાસામન્યતમઃ શબ્દાર્થઃ? અથ વા તાઃ તિસ્રો ઽપીતિ। તત્ર વ્યક્તિવાદી
આહશબ્દપ્રયોગસામર્થ્યાદ્ધિ પદાર્થો નિશ્ચેતવ્યઃ। શબ્દપ્રયોગશ્યશ્ચ
વ્યક્તિમુદ્દિશ્યૈવ ભવતિ। તથા હિ ઽયા ગૌસ્તિષ્ઠતિઽ ઽયા ગૌર્નિષ્ણાઽ
ઇતિ ગોશબ્દાર્થસ્ય સ્થિત્યાદીનિ વિશેષણાનિ દીયન્તે। જાતેઃ
શબ્દાર્થત્વે તસ્યાઃ એકત્વાત્ વિશેષણમનુપપન્નમ્,
વ્યાવર્તનીયાન્તરાભાવાત્। વ્યક્તેઃ પદાર્થત્વે તુ યા ગોવ્યક્તિર્ન
તિષ્ઠતિ તદ્વ્યાવર્તનાર્થં તિષ્ઠતીતિ વિશેષણં સંગચ્છતે। એવં ગૌઃ

ઉપચીયતે, અપચીયતે, ગાં દદાતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ઇત્યાદૌ
વૃદ્ધિદાનાદિક્રિયાસંબન્ધઃ વ્યક્તેરેવ ભવતિ ન જાતેઃ। ગૌઃ શુક્લા
કપિલેત્યાદૌ શુક્લાદિગુણસંબન્ધઃ વ્યક્તેરેવોપપદ્યતે। એવં
ગોત્વજાતેરેકત્વાત્ એકત્વાતિરિક્તસંખ્યાવત્ત્વં તસ્યાઃ નાસ્તીતિ
જાતેઃ પદાર્થત્વે વિંશતિર્ગાવ ઇત્યાદિવાક્યાર્થબોધો ઽનુપપન્નઃ।
એવં ગોસુખમિત્યાદિસમાસે સુખાદ્યન્વયો ગોવ્યક્તેરેવ શ્લિષ્યતે।
ગૈર્ઙ્ગાં જનયતીત્યાદૌ જન્માન્વયઃ ગોવ્યક્તેર્ન ગોત્વજાતેઃ। તસ્માત્
વ્યક્તિરેવ પદાર્થ ઇતિ।
આકૃતિવાદી તુ પ્રાહ
--- ન વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ। અયં ગૌઃ અયમશ્વ ઇતિ પ્રાણિનાં યા વ્યવસ્થા
સા અવયવસંયોગરૂપાકૃતિમપેક્ષ્ય હિ ભવતિ। તસ્માત્ આકૃતિઃ
પદાર્થ ઇતિ।
જાતિવાદી તુ - ન
વ્યક્તિઃ નાપ્યાકૃતિઃ પદાર્થઃ। તાસામાનન્ત્યેન તત્ર શક્તિગ્રહાસંભવાત્।
અપિ ચ મૃદ્ગવકે વ્યક્તેરાકૃતેશ્ચ સદ્ભાવે ઽપિ ઽગાં પ્રોક્ષયઽ
ઽગામાનયઽ ઇત્યાદિવાક્યોક્તપ્રોક્ષણાનયનાદિકં ન ક્રિયતે।
વ્યક્તિવાદે આકૃતિવાદે ચ તત્રાપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ। જાતેઃ પદાર્થત્વે તુ
મૃદ્ગવકે ગોત્વજાત્યભાવાત્ ન પ્રોક્ષણાદિકમિતિ।
પરં તુ જાતિપક્ષે ઽપિ
અગૃહ્યમાણાયાં વ્યક્તૌ આકૃતૌ ચ જાતેરગ્રહાત્ જાતિજ્ઞાનસ્ય
વ્યક્ત્યાકૃતિવિષયકત્વનિયમાત્ જાતિમાત્રં ન પદવાચ્યં
ભવિતુમર્હન્તીત્યાક્ષેપો વર્તતે। અતઃ કઃ પદાર્થ ઇતિ
જિજ્ઞાસાયામુક્તં
સૂત્રકારેણ ---
ઽજાત્યાકૃતિવ્યક્તયસ્તુ
પદાર્થઃઽ (ન્યા.સૂ. 2-2-67) ઇતિ। અસ્યૈવં વ્યાખ્યાનમ્ -- ત્રિષ્વેકા
શક્તિરિતિ સૂચનાયપદાર્થ ઇત્યેકવચનમ્। કદાચિત્ વ્યક્તેઃ
પ્રાધાન્યમ્, કદાચિદાકૃતેઃ કદાચિજ્જાતેઃ ઇતિ પ્રાધાન્યાનુસારેણ
પદાર્થત્વમિતિ વિશેષસૂચનાય તુશબ્દઃ। યદા ભેદવિવક્ષા
વ્યક્તિવિશેષાવગતિશ્ચ ગૌસ્તિષ્ઠતિ ગૌર્નિષણ્ણેતિ તદા વ્યક્તિઃ
પદાર્થઃ અઙ્ગે જાત્યાકૃતી। યદા તુ ભેદો ઽવિવક્ષિતઃ
સામાન્યાવગતિશ્ચ તદા જાતિઃ પદાર્થઃ યથા ગૌર્ન પદા
સ્પ્રષ્ટવ્યેત્યાદૌ। પિષ્ટકમય્યો ગાવઃ ક્રિયન્તામિત્યાદૌ આકૃતિઃ
પદાર્થ ઇતિ।
એવમપિ લાઘવાત્
જાતાવેવ શક્તિરસ્તુ, ઇતરયોર્લક્ષણયૈવ બોધો ભવતુ ઇતિ
શઙ્કા જાયતે। અત્રોક્તં તાત્પર્યટીકાયામ્ - ગોશબ્દશ્રવણાનન્તરં
વિદિતસંગતેઃ પુરુષસ્ય એકકાલે વ્યક્ત્યાકૃતિજાતીનાં બોધો
ભવતિ, ન પુનર્યથા ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃ પ્રતિવસતિઽ ઇત્યત્ર વા
ઽગૌર્વાહીકઃઽ ઇત્યત્ર વા ગઙ્ગાત્વગોત્વાવગમોત્તરં વાક્યાર્થે

તત્સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ તદવિનાભાવેન વા લક્ષ્યમાણગુણયોગેન વા
તીરં વાહીકો વાવગમ્યતે તથેહાવગતિઃ। અપિ તુ
યુગપદેવાવગતિઃ। અતો ઽવગતિરૂપેણ કાર્યેણ કલ્પનીયા
પદશક્તિસ્ત્રિષુ પદાર્થેંષુ વિશ્રામ્યતિ,
ત્રયાણામેકકાલે ઽવગત્યાવિશેષાદિતિ। ઇયં પ્રાચીનન્યાયગ્રન્થરીતિઃ।
નવ્યનૈયાયિકાસ્તુ ઘટાદિપદાત્
ઘટત્વઘટકૃતિપ્રકારકવ્યક્તિવિશેષ્યકબોધોદયાત્
જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ ઘટાદિપદાનાં શક્તિઃ।
આત્માદાવાકૃત્યભાવાત્ જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ શક્તિઃ।
આકાશાદિપદાનામુપાધિવિશિષ્ટે શક્તિઃ, આકાશજાત્યભાવાત્। તત્રાપિ
ઘટત્વાદેઃ શક્યત્વે સતિ શક્યતાવચ્છેદકત્વમપ્યઙ્ગીક્રિયતે।
અવયવસંયોગવિશેષરૂપાકૃતેઃ શક્યત્વે ઽપિ શક્યતાવચ્છેદકત્વં
નાઙ્ગીક્રિયતે, જાતેરિવ સાક્ષાત્સંબન્ધેન શક્યવ્યક્ત્યવૃત્તિત્વાત્,
સ્વાશ્રયસમવેતત્વરૂપપરમ્પરાસંબન્ધેનૈવ શક્યતાવચ્છેદકત્વં
વાચ્યમિતિ ગૌરવાત્ ઇત્યાહુઃ।
અન્યે તુ
સંસ્થાનાનુપસ્થિતાવપિ ગોત્વાદિના ગવાદ્યન્વયબોધાત્
જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તાવેવ ગવાદિપદાનાં શક્તિઃ। સંસ્થાને ચ પૃથગેવ
શક્તિરિત્યાહુઃ। પરં ત્વસ્મિન્ પક્ષે સૂત્રસ્થમેકવચનમસ્વરસં ભવતિ।
મીમાંસકમતપરિશીલનમ્
યત્તુ મીમાંસકૈઃ
પ્રથમોપસ્થિતત્વાજ્જાતાવેવ શક્તિરિત્યુક્તમ્, તદ્વિપરીતમ્।
આશ્રયપ્રતીતિમન્તરા જાતિગુણયોરેવાપ્રતીતેઃ। વ્યક્તિર્હિ પ્રથમતો
જ્ઞાયતે। તતો વ્યક્તિગતવ્યઞ્જકાકૃતિવિશેષદર્શનાનન્તરં
વ્યઙ્ગ્યાયાઃ જાતેઃ
પ્રતીતિરિત્યનુભવસિદ્ધમ્। કિં ચ
સંયુક્તસમવેતવિષયકચાક્ષુષં પ્રતિ ચક્ષુસ્સંયુક્તસમવાયઃ કારણમ્।
તસ્ય ચ સંયોગપૂર્વકત્વાત્ દ્રવ્યચાક્ષુષત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ
ચક્ષુસ્સંયોગસ્ય કારણતયા જાત્યાદિપ્રત્યયાત્ પ્રાક્
સામગ્રીવશાજ્જાયમાનં દ્રવ્યપ્રત્યક્ષં નાપલપિતું
શક્યમ્।
નનુ અયં દણ્ડીતિ
જ્ઞાનવત્ અયં ઘટ ઇતિ જ્ઞાનમપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્
વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકમાસ્થેયમ્। વિશેષણજ્ઞાનં ચ ન
વિશિષ્ટાર્થવિષયકમ્, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્। અતો જાતિમાત્રવિષયકં
તદિત્યવશ્યમઙ્ગીકરણીયમિતિ જાત્યાદેઃ પ્રથમોપસ્થિતત્વં
વક્તવ્યમિતિ ચેત્ -- સત્યં વિશિષ્ટજ્ઞાનં વિશેષણજ્ઞાનજન્યમિતિ।
તદેવ ચ વિશેષણજ્ઞાનં ન જાતિમાત્રવિષયકમ્।
જાતિભાસકસંનિકર્ષસ્ય સંયુક્તસમવાયરૂપસ્ય
તદાશ્રયવ્યક્તિભાસકસંયોગખ્યસંનિકર્ષઘટિતતયા તજ્જન્યજ્ઞાનસ્ય

જાતિવિષયકત્વવત્ તદાશ્રયવ્યક્તિવિષયકત્વસ્યાપિ દુર્વારત્વાત્। ન
ચૈવમનવસ્થા, વિશેષણજ્ઞાનસ્ય જાતિવ્યક્ત્યુભયવિષયકસ્યાપિ
વૈશિષ્ટ્યાવિષયકતયા વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાભાવન તત્ર
વિશેષણજ્ઞાનાન્તરસ્યાનપેક્ષણાત્। અતો વિશેષણજ્ઞાનકારણત્વબલાત્
જાતેઃ પ્રથમોપસ્થિતત્વં ભવેદિતિ પ્રત્યાશા ન કાર્યા।
એવં લાઘવાજ્જાતિમાત્રે
શક્તિરિત્યનુપપન્નમ્। વ્યક્તિપરપ્રયોગસ્યૈવ બાહુલ્યેન બહુત્ર
વ્યક્લિક્ષણાયાઃ કલ્પનીયતયા ગૌરવાત્। તદપેક્ષયા વિશિષ્ટવ્યક્તૌ
શક્તિં સ્વીકૃત્ય ક્વાચિત્કજાતિપરપ્રયોગસ્ય લાક્ષણિકતાયા એવ
યુક્તત્વાત્। ઽવ્રીહિભિર્યજેતઽ ઇત્યાદિવિધિવાક્યેષુ સર્વત્ર
વ્રીહ્યાદિપદાનાં વ્યક્તિલાક્ષણિકત્વે સતિ ઽન વિધૌ પરઃ શબ્દાર્થઃઽ
ઇતિ ન્યાયવિરોધશ્ચ સ્યાત્।
અપિ ચ શક્તિગ્રાહકેષુ
વ્યાકરણાદિષુ ગવાદિપદાનાં જાતિમાત્રશક્તૌ ન કિમપિ પ્રમાણં
પશ્યામઃ। વ્યક્તિવાચકત્વમુપજીવ્ય પ્રવૃત્તેષુ સરૂપાદિસૂત્રેષુ
વ્યક્ત્યાખ્યાયામિત્યનભિધાનાત્ જાતિવાચકત્વમુપજીવ્ય પ્રવૃત્તેષુ
ઽજાત્યાખ્યાયામેકસ્મિન્ઽ (પા.સૂ. 1-2-58) ઇત્યાદિસુત્રેષુ ક્વચિદેવ
જાત્યાખ્યાયામિત્યાદિનિર્દેશાચ્ચ સર્વત્ર
વ્યક્તેરભિધેયત્વં
ગમ્યતે। ઽચાદયો ઽસત્ત્વેઽ (પા.સૂ.1-4-57) ઇત્યાદિપર્યુદાસાચ્ચ
દ્રવ્યવાચિત્વં ગમ્યતે। સાદૃશ્યપ્રતીતિમુપજીવ્ય પ્રવર્તમાનમુપમાનં ચ
ન વ્યક્તિવાચકતામન્તરેણ ઘટતે। ઽગોસદૃશો ગવયઃઽ
ઇત્યતિદેશવાક્યગતગવયપદાર્થવ્યક્તૌ સાદૃશ્યગ્રહાદ્ધિ ગવયો
ગવયપદવાચ્ય ઇતિ શક્તિગ્રહઃ। લિઙ્ગવિશેષનિર્ણયપુરસ્કારેણ
પ્રવૃત્તઃ કોશો ઽપિ તદ્યોગ્યવ્યક્તિવાચકત્વમેવ કલ્પયતિ। આપ્તવાક્યં ચ
ઽગામાનયઽ ઽન સુરાંપિબઽ ઇત્યાદિકં
પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યન્વયિપદાર્થગોચરં વ્યક્તિશક્તિં વ્યનક્તિ। વ્યવહારો ઽપિ
ગવાનયનપ્રવૃત્ત્યાદિર્વ્યક્તિવાચકત્વ એવોપપદ્યતે। વાક્યશેષાંઽપિ
ઽયત્રાન્યા ઓષધયો મ્લાયન્તઽ ઇત્યાદિઃ
મોદમાનત્વાદિવિશેષણાર્હવ્યક્તિવાચકતામેવ દ્રઢયતિ। વિવરણમપિ
પાકં કરોતીત્યાદિ ક્રિયાદિવ્યક્તિવાચકતાપક્ષસ્વરસમ્।
પ્રસિદ્ધપદસાંનિધ્યમપિ ઽઇહ સહકારતરૌ મધુરં પિકો રૌતિઽ
ઇત્યાદિકં દ્રવ્યવાચકત્વ એવ સંગતમ્। અતો ગવાદિશબ્દાનાં
જાતિશક્તત્વે ન કિમપિ પ્રમાણં સ્વારસિકમ્। બાધકાનિ ચ ભૂયાંસિ
લિઙ્ગસંઙ્ખ્યાનન્વયાદીનિ પૂર્વમેવાપપાદિતાનિ।
કિં ચ જાતિરેવ યદિ
ગવાદિશબ્દાર્થંસ્તર્હિ ગોત્વં વ્યક્તિનિષ્ઠમિતિવત્
ગૌવર્યક્તિનિષ્ઠેત્યપિ પ્રયોગઃ પ્રસજ્યતે। ગવાદિપદાનાં
જાતિમાત્રવિવક્ષયા પ્રયોગે ત્વતલાદ્યપેક્ષા ચ ન સ્યાત્। કિં ચ ખણ્ડો
ગૌઃ શુક્લો ગૌઃ ઇત્યાદિસામાનાધિકરણ્યં ન ઘટતે।

ખણ્ડત્વાદેર્જાતાવનન્વયાત્। યત્ત્વત્રોચ્યતે મીમાંસકૈઃ લક્ષ્યાર્થવ્યક્તૌ
તદન્વય ઇતિ। તદપિ ન। કુત્રાપિ વાક્યે
લક્ષ્યાર્થાન્વયિવિશેષણાપ્રયોગાત્। ન હિ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ
ગઙ્ગાપદલક્ષ્યાર્થતીરાસાધારણં વિશેષણં કેનાપિ વાક્યે
પ્રયુજ્યતે। પ્રત્યુત ગભીરાયાં નદ્યાં ઘોષ ઇત્યાદૌ શક્યાર્થન્વય્યેવ
વિશેષણં પ્રયુજ્યતે। તસ્મા જ્જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ પદાનાં શક્તિરિત્યેવ
યુક્તમ્ ઇતિ નૈયાયિકાઃ।
[ 12 ] પ્રામાણ્યવિચારઃ
દીપિકાયાં
પ્રામાણ્યસ્ય જ્ઞપ્તાવુત્પત્તૌ ચ સ્વતસ્ત્વં પરતસ્ત્વં ચ નિરુચ્ય
મીમાંસકમતનિરાકરણપૂર્વકમુભયત્ર પરતસ્ત્વં સ્થાપિતં
પ્રામાણ્યવાદપ્રકરણે। એતત્તત્ત્વં પ્રાચ્યનવ્યગ્રન્થવિમર્શપૂર્વકમધુના
વિવ્રિયતે।
કસ્મિંશ્ચિદ્વિષયે જ્ઞાતે
સતિ જાતે જ્ઞાને પ્રામાણ્યબુદ્ધિમન્તરા વિષયે પ્રવૃત્તિર્ન ભવતીતિ
જ્ઞાનગતપ્રામાણ્યજ્ઞાનમપિ પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ વક્તવ્યમ્। ન ચેદં જ્ઞાનં
પ્રમેતિ જ્ઞાનં વિનાપિ પ્રવૃત્તેરુત્પત્ત્યા વ્યતિરેકવ્યભિચારાત્
પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુત્વં નાસ્તીતિ વાચ્યમ્।
બહુવિત્તવ્યયાયાસસાધ્યે યાગાદૌ પ્રવૃત્તેઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયં વિના
અસંભવાત્। ન ચ તત્રાપ્યાવશ્યકાર્થનિશ્યાદેવ પ્રવૃત્તિરિતિ વાચ્યમ્।
યત્સંશયઃ યદ્વ્યતિરેકનિશ્ચયશ્ચ યત્પ્રતિબન્ધકૌ
તન્નિશ્ચયસ્તદ્ધેતુરિત્યવશ્યં સ્વીકરણીયમ્। યથા વ્યાપ્તિસંશયે વા
વ્યાપ્તિવ્યતિરેકનિશ્ચયે વા સત્યનુમિતિર્ન જાયત ઇતિ
વ્યાપ્તિનિશ્ચયો ઽનુમિતિં પ્રતિ હેતુરિતિ અઙ્ગીક્રિયતે, તથા
પ્રામાણ્યસંશયે વા પ્રામાણ્યવ્યતિરેકનિશ્ચયે વા સતિ પ્રવૃત્તિર્ન
જાયત ઇતિ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ પ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ કારણમિતિ સિધ્યતિ। તથા
ચ જ્ઞાનપ્રમાત્યનિશ્ચયં વિના પ્રવૃત્ત્યસંભવ ઇતિ। ન ચ જ્ઞાને
પ્રામાણ્યસંદેહે
સત્યર્થસંદેહાત્
અર્થનિશ્ચયરૂપકારણાભાવાદેવ પ્રવૃત્ત્યભાવોપપત્તૌ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ
પ્રામાણ્યસંદેહસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાભાવેનોક્તનિયમાપ્રવૃત્ત્યા
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવૃત્તિં પ્રતિ હેતુત્વાભાવાત્
પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વપરતસ્ત્વવિચારો ઽનવસર ઇતિ વાચ્યમ્। યત્ર
જ્ઞાનવિશેષે પ્રમાત્વસંદેહો તત્ર નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિઃ
ઇદમિત્થમેવેત્યવધારણાદેવ સંપાદનીયા। તચ્ચાવધારણં જ્ઞાનસ્ય
પ્રમાત્વનિશ્ચયં વિના ન સંભવતીતિ
પ્રવૃત્તિહેતુભૂતાર્થનિશ્ચયહેતુતયા પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવૃત્તિં પ્રતિ
પ્રયોજકત્વાત્ પ્રામાણ્યનિશ્ચયો ઽપિ સંપાદનીયઃ। સ ચ સ્વતઃ પરતો
વેતિ વિચારો યુક્ત એવ।
તત્ર પ્રામાણ્યજ્ઞપ્તૌ

સ્વતસ્ત્વં પરતસ્ત્વં ચ મણૌ પઞ્ચધા નિરુક્તમ્। તત્ર પ્રથમનિરુક્તિમાત્રં
દીપિકાયામનૂદિતમ્। જ્ઞાનં યયા સામગ્યા જ્ઞાયતે તયૈવ જ્ઞાનગતં
પ્રમાત્વમપિ જ્ઞાયત ઇતિ જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્નાહ્યત્વાત્મકં પ્રથમં
સ્વતસ્ત્વમ્। તત્ર પ્રાભાકરા ઃ - ઘટમહં જાનામીત્યેવ જ્ઞાનાકારઃ। તસ્ય
જ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વાત્ જ્ઞાનગ્રાહકમપિ સ્વયમેવેતિ તદ્ગ્રાહ્યત્વં
પ્રામાણ્યસ્યેતિ વદન્તિ।
ભાટ્ટાઃ --- જ્ઞાનં
જ્ઞાતતયાનુમીયત ઇતિ જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતિઃ
જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહઃ તદ્વિષયત્વં પ્રામાણ્યસ્યેત્યાચક્ષતે। મુરારિમિશ્રાઃ --- ઽઅયં ઘટઃઽ ઇતિ જ્ઞાનાનન્તરં
ઽઘટમહં જ્ઞાનામિઽ ઇત્યનુવ્યવસાયો જાયતે। તેન જ્ઞાને
વિષયીક્રિયમાણે તદ્ગતં પ્રમાત્વમપિ વિષયીક્રિયતે। તથા ચ
જ્ઞાનગ્રાહકાનુવ્યવસાયગ્રાહ્યત્વાત્ પ્રામાણ્યસ્ય
સ્વતસ્ત્વમિત્યુપવર્ણયન્તિ। મતત્રયે ઽપિ
જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રયાઃભિન્નત્વે ઽપિ જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વાત્મકં
સ્વતસ્ત્વં
સાધારણમ્। અત્ર
યત્પ્રામાણ્યાશ્રયે જ્ઞાને દોષવશાદપ્રામાણ્યગ્રાહિકા કાચન સામગ્રી તયા
તત્પ્રામાણ્યસ્યાગ્રહાત્ સ્વતસ્ત્વબાધઃ સ્યાદિતિ અપ્રામાણ્યગ્રાહકેતિ
સામગ્રીવિશેષણં દેયમ્। એવમપિ ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેતિ જ્ઞાનનિષ્ઠસ્ય
અપ્રામાણ્યવતિ અપ્રામાણ્યપ્રકારકત્વરૂપસ્ય પ્રામાણ્યસ્ય
અપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્ર્યૈવં ગ્રહણાત્
અપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વાત્મકસ્વતસ્ત્વસ્ય તત્ર બાધઃ સ્યાદિતિ
તદ્વારણાય તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ વક્તવ્યમ્। તસ્મિન્ અપ્રામાણ્ગ્રાહકેતિ
તદર્થંઃ। યાદૃશપ્રામાણ્યે સ્વતસ્ત્વમિષ્યતે
તાદૃશપ્રામાણ્યાશ્રયવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યપ્રકારકજ્ઞાનજનકેતિ યાવત્।
ઇદં જ્ઞાનમપ્રેમેત્યાકારકજ્ઞાનનિષ્ઠપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્ર્યાઃ।
ઇદઞ્જ્ઞાનવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વે ઽપિ પ્રકૃતપ્રામાણ્યાશ્રયભૂતં
યત્ ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેત્યાકારકં જ્ઞાનં
તદ્વિશેષ્યકાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાજનકત્વાન્ન દોષઃ। નૈયાયિકૈરપિ
જ્ઞાનગ્રાહકં યત્ ઇદં જ્ઞાનં પ્રમા સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્
ઇત્યનુમાનં તદ્ગ્રાહ્યત્વસ્ય પ્રમાત્વે ઽઙ્ગીકારાત્
સ્વતસ્ત્વાપત્તિવારણાય યાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીતિ યાવત્ત્વવિશેષણમપિ
દેયમ્। તચ્ચ સામાગ્ર્યાં ન વિશેષણમ્। સર્વાભિર્જ્ઞાનસામગ્રીભિરેકસ્ય
જ્ઞાનસ્યાજનનેન યાવત્સામગ્રીજન્યગ્રહાપ્રસિદ્ધંઃ। અપિ તુ
જ્ઞાનવિશેષણમ્। તથા ચ
જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યયાવદ્ગ્રહવિષયત્વમિતિ ફલિતમ્।
તાદૃશયાવદ્ગ્રહાન્તર્ગતાનુવ્યવસાયગ્રાહ્યત્વસ્ય પ્રામાણ્યે
નૈયાયિકૈરનઙ્ગીકારાન્ન દોષઃ। યાવત્ત્વસ્ય ચ વ્યાપકત્વરૂપત્વાત્
તદપ્રામાણ્યગ્રાહકતત્તદ્ધર્મપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહત્વવ્યાપકવિષયિતાનિરૂપકત્વં
સ્વતસ્ત્વમિતિ દીધિતિકારૈર્નિષ્કર્ષઃ કૃતઃ। સ નિષ્કર્ષઃ

પ્રકાશિકાયામનૂદિતઃ।
અથ પ્રામાણ્યવાદસ્ય તુલનાત્મકદૃષ્ટ્યા
વિચારઃ
પ્રમાત્મકજ્ઞાનગતં
પ્રામાણ્યં અપ્રમાત્મકજ્ઞાનગતમપ્રામાણ્યં ચ કિં સ્વતઃ ઉત પરત ઇત્યત્ર
તીર્થકરા વિપ્રતિપદ્યન્તે। તત્ર પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં ચેત્યુભયં સ્વત
ઇતિ સાંખ્યાઃ। ઉભયં પરત ઇતિ વૈશેષિકાદયઃ। અપ્રામાણ્યં પરત
ઇતિ બૌદ્ધાઃ। પ્રામાણ્યં સ્વતઃ અપ્રામાણ્યં પરત ઇતિ મીમાંસકાઃ
વેદાન્તિનશ્ચેતિ ચત્વારઃ પક્ષાઃ।
સાંખ્યમતમ્
જ્ઞાને
પૂર્વમવિદ્યમાનં પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં વા પશ્ચાત્ કારણબલાદુત્પદ્યત
ઇત્યઙ્ગીકારે અસત્કાર્યવાદો ભવેદિતિ ભીતાઃ સાંખ્યાઃ
પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં ચેત્યુભયમપિ સ્વાભાવિકમિતિ।
પરં તુ ઉભયમપિ
હેતુવિશેષં વિના યદિ સ્વભાવતો ભવેતામ્, તદા ઽઇદં જ્ઞાનં
પ્રમાણંઽ ઽઇદં જ્ઞાનમપ્રમાણમ્ઽ ઇતિ વ્યવસ્થા ન સ્યાત્ ઇતિ
અસ્વારસ્યમસ્મિન્ મતે ઽસ્તિ।
બૌદ્ધમતમ્
અપ્રામાણ્યં સ્વતઃ
પ્રામાણ્યં પરત ઇતિ મન્યન્તે બૌદ્ધાઃ। તથા હિ --- યદિ પ્રામાણ્યં
સ્વત એવ નિશ્ચીયતે, તર્હિ પ્રામાણ્યરૂપૈકતરકોટેઃ નિશ્ચયાત્ ઇદં
જ્ઞાનં પ્રમા અપ્રમા વેતિ સંશયો ન સ્યાત્। અતઃ કારણભૂતસ્ય ગુણસય
જ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્તિસંવાદાચ્ચ પ્રામાણ્યં નિશ્ચીયતે।
તદુક્તમ્ ---
ઽતસ્મિન્ સદપિ
માનત્વં વિનિશ્ચેતું ન શક્યતે।
ઉત્તરાર્થક્રિયાજ્ઞાનાત્
કેવલં તત્ પ્રતીયતે॥ઽ
ઇતિ। અપ્રામાણ્યં તુ
સ્વત એવાવસીયતે। અત એવ વેદાદુત્પન્નં જ્ઞાનં વિપર્યયરૂપમ્। અતઃ
સ્વતો ઽપ્રમાણં વેદાઃ ઇતિ બૌદ્ધાનામાકૂતમ્।
ઇદમત્ર દૂષણમ્।
અપ્રામાણ્યં સ્વાભાવિકમિતિ વાદિનાં મતે ઽપિ ભ્રમજ્ઞાને ઽધિષ્ઠાનાંશે
પ્રામાણ્યસ્ય સ્વાભાવિકત્વં વક્તવ્યમ્। અન્યથા
નિરધિષ્ઠાનભ્રમપ્રસઙ્ગાત્। કિં ચ ઽપ્રમાણાત્ પ્રમેયસિદ્ધિઃઽ
ઽયુક્તિયુક્તં વચો ગ્રાહ્યમ્ઽ ઇત્યાદિકં વચનં સર્વૈરપિ વાદિભિઃ
સ્વતઃ પ્રમાણમિતિ વક્તવ્યમ્। તથા નિર્વિકલ્પકસ્ય
વાસનોપપ્લવશૂન્યસ્ય સ્વત એવ પ્રામાણ્યમુપગચ્છન્તિ। સવિકલ્પકસ્યાપિ
સ્વાંશે પ્રામાણ્યં વિષયાંશે ઽપ્રામાણ્યં ચ વદન્તિ। તથા ચ કુત્રચિત્

પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વં તેષામપ્યવર્જનીયમ્। અપિ ચ સર્વેષ્વપિ જ્ઞાનેષુ
કિઞ્ચિદંશે પ્રામાણ્યસ્ય સત્ત્વાત્ અપ્રામાણ્યસ્યૈવ ક્વાચિત્કત્વાત્ તદેવ
કિંશુકાદ્યુપાધિકારુણ્યવત્ સહેતુકં, પ્રામાણ્યમેવ નિર્હેતુકમિતિ
વ્યવસ્થાપનાત્ ઇતિ મીમાંસકાઃ। નૈયાયિકાસ્તુ દોષતઃ અપ્રામાણ્યં
ગુણતઃ પ્રામાણ્યમિત્યાહુઃ। સર્વથા અપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વં ન ઘટતે।
મીમાંસકમતમ્।
પ્રામાણ્યં સ્વત
એવોત્પદ્યતે જ્ઞાયતે ચ। અપ્રામાણ્યં તુ પરત ઉત્પદ્યતે જ્ઞાયતે ચેતિ
મીમાંસકાઃ। પ્રામાણ્યં સ્વત ઉત્પદ્યત ઇત્યસ્ય પ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનસ્ય યા
સામગ્રી ઉત્પાદિકા તયૈવ જ્ઞાનગતં પ્રામાણ્યમપ્યુત્પદ્યતે, ન તુ
ગુણાદિત્યર્થઃ। તેન ચ વેદાદુત્પન્નસ્ય જ્ઞાનસ્ય યત્ પ્રામાણ્યં તત્ર
વક્તૃયથાર્થજ્ઞાનરૂપગુણાપેક્ષાવિરહાત્ વેદસ્યાપૌરુષેયત્વં સ્થિરં
ભવતીતિ તેષામાશયઃ। પ્રામાણ્યં સ્વતો જ્ઞાયત ઇત્યસ્ય
પ્રામાણ્યાશ્રયસ્ય જ્ઞાનસ્ય યયા સામગ્ર્યા જ્ઞાનં ભવતિ તયૈવ
તદ્ગતપ્રામાણ્યસ્યાપિ જ્ઞાનં ભવતિ। પશ્ચાત્તુ
બાધકજ્ઞાનકારણદોષજ્ઞાનાભ્યાં પ્રામાણ્યં બાધ્યતે। એવં ચ અપૌરુષેયે
વેદે અનાપ્તપુરુષસંબન્ધકૃતદોષાણામભાવાત્ બાધકજ્ઞાનાભાવાચ્ચ
જ્ઞાતં પ્રામાણ્યં તથૈવાવતિષ્ઠતે। તથા ચ વેદપ્રામાણ્યસ્થિરીકરણમેવ
જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વસાધનસ્ય પ્રયોજનમિતિ।
પ્રામાણ્યનિશ્ચયે ન્યાયદર્શનાભિપ્રાયઃ
યદ્યપિ ન્યાયસૂત્રે
પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વપરતસ્ત્વવિચારઃ ન કૃતઃ, તથાપિ
ઽમન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યવચ્ચ તત્પ્રામાણ્યમાપ્તપ્રામાણ્યાત્ઽ (ન્યા0.સૂ0.
2-1-68) ઇતિ સૂત્રેણ પરતઃ પ્રામાણ્યં સૂચિતમેવ। ન્યાયભાષ્યકારઃ
આરમ્ભવાક્યમેવ પ્રામાણ્યપરતસ્ત્વખ્યાપકં વિન્યાસ્થત્ -
ઽપ્રમાણતોર્ઽથપ્રતિપત્તૌ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદર્થવત્પ્રમાણમ્ઽ ઇતિ।
ઇદં ચ ભાષ્યવાક્યં વાચસ્પતિમિશ્રૈઃ એવમવતારિતમ્ - નનુ
યચ્છાસ્ત્રમનુષ્ઠાતુમશક્યમુપાયં પ્રતિપાદયતિ તદનર્થકમ્, યથા
જ્વરહરતક્ષકચૂડારત્નાહરણોપદેશકં શાસ્ત્રમ્। ઇદં
ન્યાયશાસ્ત્રમપિ તાદૃશમેવ। તથા હિ, ષોડશપદાર્થત્વજ્ઞાનાદ્ધિ
નિઃશ્રેયસયુપદિશ્યતે ઽસ્મિન્ શાસ્ત્રે। તદેવ દુર્લભમ્। પ્રમેયાદીનાં
પદાર્થાનાં તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રમાણતત્ત્વજ્ઞાનાન્ધીનમ્। ન હિ પ્રમાણં
તત્ત્વેનાનિર્ણીતં સન્ સ્વવિષયં અવધારયિતુમલમ્।
પ્રમાણતત્ત્વાવધારણં ચ પ્રમાતત્ત્વાવધારણાધીનમ્। ન હિ પ્રમાં
તત્ત્વેનાનવધારયન્ પ્રમાજનકસ્ય તત્ત્વમવધારયિતું શક્નોતિ।
પ્રમાયાશ્ચ તત્ત્વમવ્યભિચારિત્વરૂપં સ્વતઃ પરતો વા
નિશ્ચેતુમશક્યમ્। ઘટાદિવિષયગોચરં જ્ઞાનમાત્માનમપિ
વિષયીકર્તુમશક્નુવત્ કથં હિ નામ સ્વગતં પ્રમાત્વં ગ્રહીષ્યતીતિ
સ્વતઃ પક્ષઃ તાવન્ન યુક્તઃ। જ્ઞાનં સ્વયંપ્રકાશમ્ ઇતિ પક્ષે ઽપિ
કથઞ્ચિત્ જ્ઞાનસ્ય સ્વવિષયકત્વસમ્ભવે ઽપિ

સ્વગતાવ્યભિચારિત્વરૂપપ્રમાત્વવિષયકત્વં દુરૂપપાદમ્। પરતઃ
પ્રમાત્વં જ્ઞાયત ઇતિ પક્ષે ઽપિ પરશબ્દેન જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાન્તરસ્ય
વા અર્થક્રિયાવિષયકજ્ઞાનસ્ય વા અન્યસ્ય વા વિવક્ષાયાં તેષામપિ
સ્વસ્મિન્ પ્રમાત્વાનવધારણે પૂર્વજ્ઞાને પ્રામાણ્યં કથં જ્ઞાતુમ્
શક્યેત। અતસ્તેષાં પ્રામાણ્યં જ્ઞાનાન્તરેભ્યશ્ચેત્ તેષામપિ
તથેત્યનવસ્થા। તેષાં પ્રમાત્વં સ્વત ઇતિ તુ
પૂર્વોક્તરીત્યાનુપપન્નમ્। તથા ચ સ્વતઃ પરતો વા
પ્રમાતત્ત્વાનવધારણાત્ પ્રમાણતત્ત્વાવધારણં ન સમ્ભવતિ।
તદસંભવાચ્ચ પ્રમેયાદિતત્ત્વજ્ઞાનમપિ ન સંભવતિ। તસ્માત્
પ્રમાણાદિષોડશપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમ
ઇત્યુપદિશચ્છસ્ત્રમનર્થકમિત્યાશઙ્કાયાઃ નિરાકરણાર્થં"પ્રમાણતો અર્થપ્રતિપત્તૌ"
ઇત્યાદિભાષ્યં પ્રવૃત્તમિતિ।
અસ્ય ભાષ્યસ્યાયમર્થઃ -
પ્રામાણમર્થવદિતિ પ્રતિજ્ઞા। પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદિતિ હેતુઃ। પ્રમાણમિતિ
કરણાર્થકલ્યુડન્તઃ શબ્દઃ। અર્થવદિતિ નિત્યયોગે મતુપ્। નિત્યતા
ચાર્થાવ્યભિચારિતા। અર્થાવ્યભિચારિત્વં ચ તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વમ્।
તચ્ચ પ્રમાણસ્ય જ્ઞાનદ્વારકમ્। તથા ચ પ્રમાણં તદ્વતિ
તત્પ્રકારકજ્ઞાનજનકમિતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ। સમપ્રવૃત્તિજનકત્વમિતિ
તદર્થઃ। યદિ પ્રમાણમર્થાવ્યભિચારિ નાભવિષ્યત્ સમર્થાં પ્રવૃત્તિં
નાકરિષ્યત્ યથા અર્થવ્યભિચારી પ્રમાણાભાસ ઇતિ
વ્યતિરેક્યનુમાનમત્ર
વિવક્ષિતમ્। પ્રમાણસ્ય
પ્રવૃત્તિજનકત્વં ન સાક્ષાત્, કિં તુ
અર્થપ્રતિપત્તિજનનદ્વારેણેત્યાશયેન પ્રમાણતોર્ઽથપ્રતિપત્તાવિત્યુક્તમ્।
તથા ચ વિપ્રતિપન્નં જ્ઞાનં તદ્વતિ તત્પ્રકારકં
સફલપ્રવૃત્તિજનકત્વાદિત્યનુમાન એવ પર્યંવસાનમ્। ઇત્થં ચ
સફલપ્રવૃત્તિજનકત્વહેતુકાનુમિત્યા જ્ઞાનગતં પ્રમાત્વં ગૃહ્યત ઇતિ
ભાષ્યકારાશયઃ।
નન્વનુમિતિરૂપજ્ઞાનનિષ્ઠં પ્રમાત્વં કેન ગૃહ્યતે?
અનુમિત્યન્તરેણેતિ યદિ, તદાનવસ્થેતિ ચેત્---ન।
અનુમિતિવિષયકાનુવ્યવસાયેન અનુમિતૌ ગૃહ્યમાણાયો
તન્નિષ્ઠપ્રામાણ્યસ્યાપિ ગ્રહાત્ અનુમિતિપ્રામાણ્યસ્ય
સ્વતોગ્રાહ્યત્વાઙ્ગીકારાત્। તર્હિ ઽઘટમહં જાનામિઽ
ઇત્યનુવ્યવસાયેન ઘટજ્ઞાને ગૃહ્યમાણે તત્પ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્યતામ્,
કિમર્થં તત્ર
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યલિઙ્ગકાનુમિત્યનુધાવનમિતિચેત્--ઇદં જ્ઞાનં
પ્રમા ન વેતિ સંશયાનુરોધેન પ્રમાત્વનિશ્ચયાય
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યરૂપહેતુપરામર્શાત્ પ્રકૃતે તદભાવાદિતિ
તાત્પર્યટીકાકારાઃ નિરૂપયન્તિ1।
પ્રામાણ્યસ્યાવશ્યવેદ્યત્વાનભ્યુપગમાન્નાનવસ્થેતિ કુસુમાઞ્જલિકારાઃ

ઉપપાદયન્તિ2।
ઽમન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાય્યવચ્ચ તત્પ્રામાણ્યમાપ્તપ્રામાણ્યાત્ઽ
(ન્યા.સૂ. 2---1---68) ઇતિ સૂત્રેણ,
ઽકિઙ્કૃતમેતત્?
આપ્તપ્રામાણ્યકૃતમ્। કિં પુનરાપ્તાનાં
પ્રામાણ્યમ્?
સાક્ષાત્કૃતધર્મતા ભૂતદયા યથાભૂતાર્થ-
ચિખ્યાપયિષાઽ
ઇત્યાદિતત્સૂત્રસ્થભાષ્યેણ ચ પ્રામાણ્યસ્યોત્પત્તૌ
ગુણજન્યત્વાખ્યં પરતસ્ત્વં સૂચિતમેવ। કુસુમાઞ્જલૌ જ્ઞપ્તૌ ઉત્પત્તૌ
ચ
પરતાસ્ત્વં
વિસ્તરેણોપપાદિતમ્। તદપેક્ષયાપિ વિસ્તરેણ મણૌ દોધિતૌ
ગાદાધરીયે ચ વિવેચિતમ્। દીપિકાયાં પ્રકાશિકાયાં ચ
તત્રત્યમેવોપપાદનં પુનઃ સંગૃહીતમિતિ।
[ 13 ] અન્યથાખ્યાતિવિચારઃ
ભ્રમાત્મકજ્ઞાનસ્ય
ખ્યાતિરિતિ વ્યપદેશઃ શાસ્ત્રગ્રન્થેષુ વર્તતે। તત્ર વિષયે વાદિનો
બહુધા વદન્તિ। લોકે યસ્ય યસ્ય યદ્યત્ જ્ઞાનં ભવતિ તત્સર્વં પ્રમેતિ
વક્તું ન શક્યતે। તથા સતિ પ્રતિવાદિનો જ્ઞાનમપિ પ્રમા સ્યાત્। તથા
ચ પ્રતિવાદ્યપિ વિજયેત। તથાસર્વં જ્ઞાનમપ્રમેત્યપિ વક્તું ન પાર્યતે।
તથા સતિ વાદિનો યત્ જ્ઞાનં તદપ્યપ્રમા સ્યાત્।
તથા ચ વાદિ
પરાજિતો ભવેત્। તસ્માત્ કિઞ્ચિત્ જ્ઞાનં પ્રમા કિઞ્ચિત્ જ્ઞાનમપ્રમા
ઇતિ વિભાગઃ સર્વૈરભ્યુપગન્તવ્યઃ। તત્ર અપ્રમાત્મકે જ્ઞાને અન્યસ્ય
અન્યથાભાનાત્મિકામન્યથાખ્યાતિં નૈયાયિકા જૈના ભાટ્ટાશ્ચ
ઉરરીકુર્વન્તિ। અન્યથાખ્યાતેઃ યા સામગ્રી ભેદાજ્ઞાનરૂપ અખ્યાતિઃ તથૈવ
વ્યવહારોપપત્તેઃ અખ્યાતિપક્ષ એવ યુક્ત ઇતિ પ્રાભાકરાઃ।
ક્ષણિકવિજ્ઞાનરૂપઃ આત્મૈવ બાહ્યવસ્ત્વાકારેણ પ્રતીયત
ઇત્યાત્મખ્યાતિવાદિનઃ। બૌદ્ધાઃ। ભ્રમસ્થલે અસદેવ પ્રતીયત ઇતિ
અસત્ખ્યાતિવાદિનઃ માધ્યમિકાઃ। ભ્રમે સદસદનિર્વઞ્ચનીયં વસ્તૂત્પદ્યતે
પ્રતીયતે ચેત્યદ્વૈતિનઃ। એતન્મતે અનિર્વચનીયખ્યાતિઃ।
તત્ર નૈયાયિકા
અન્યથાખ્યાતિવાદિન ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ। ન્યાયદર્શને પ્રથમસૂત્રેણ
તત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિમભિધાય ઽદુઃખજન્મેઽ ત્યાદિદ્વિતીયસૂત્રેણ
મિથ્યાજ્ઞાનં પરમ્પરયા સંસારહેતુરિતિ પ્રતિપાદિતમ્। તત્ર
ઽમિથ્યાજ્ઞાનમનેકપ્રકારકં વર્તતે આત્મનિ તાવન્નાસ્તીતિ
અનાત્મન્યાત્મેતિ દુઃખે સુખમિતિઽ ઇત્યાદિ ભાષમાણઃ વાત્સ્યાયનઃ
અતસ્મિંસ્તદિતિ જ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનમિતિ મન્યતે। વાર્ત્તિકકારો ઽપિ ---
ઽકઃ પુનરયં વિપર્યયઃ। અતસ્મિંસ્તદિતિ પ્રત્યયઃઽ ઇતિ કથયતિ। અસ્ય