તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 5

આણવેન વિધિના પરધામ પ્રેપ્સતામથ નિરૂપ્યત એતત્ ॥ 1બ્

વિકલ્પસ્યૈવ સંસ્કારે જાતે નિષ્પ્રતિયોગિનિ ।
અભીષ્ટે વસ્તુનિ પ્રાપ્તિર્નિશ્ચિતા ભોગમોક્ષયોઃ ॥ 2

વિકલ્પઃ કસ્યચિત્સ્વાત્મસ્વાતન્ત્ર્યાદેવ સુસ્થિરઃ ।
ઉપાયાન્તરસાપેક્ષ્યવિયોગેનૈવ જાયતે ॥ 3

કસ્યચિત્તુ વિકલ્પો@સૌ સ્વાત્મસંસ્કરણં પ્રતિ ।
ઉપાયાન્તરસાપેક્ષસ્તત્રોક્તઃ પૂર્વકો વિધિઃ ॥ 4

વિકલ્પો નામ ચિન્માત્રસ્વભાવો યદ્યપિ સ્થિતઃ ।
તથાપિ નિશ્ચયાત્માસાવણોઃ સ્વાતન્ત્ર્યયોજકઃ ॥ 5

નિશ્ચયો બહુધા ચૈષ તત્રોપાયાશ્ચ ભેદિનઃ ।
અણુશબ્દેન તે ચોક્તા દૂરાન્તિકવિભેદતઃ ॥ 6

તત્ર બુદ્ધૌ તથા પ્રાણે દેહે ચાપિ પ્રમાતરિ ।
અપારમાર્થિકે@પ્યસ્મિન્ પરમાર્થઃ પ્રકાશતે ॥ 7

યતઃ પ્રકાશાચ્ચિન્માત્રાત્ પ્રાણાદ્યવ્યતિરેકવત્ ।
તસ્યૈવ તુ સ્વતન્ત્રત્વાદ્દ્વિગુણં જડચિદ્વપુઃ ॥ 8

ઉક્તં ત્રૈશિરસે ચૈતદ્દેવ્યૈ ચન્દ્રાર્ધમૌલિના ।
જીવઃ શક્તિઃ શિવસ્યૈવ સર્વત્રૈવ સ્થિતાપિ સા ॥ 9

સ્વરૂપપ્રત્યયે રૂઢા જ્ઞાનસ્યોન્મીલનાત્પરા ।
તસ્ય ચિદ્રૂપતાં સત્યાં સ્વાતન્ત્ર્યોલ્લાસકલ્પનાત્ ॥ 10

પશ્યઞ્જડાત્મતાભાગં તિરોધાયાદ્વયો ભવેત્ ।
તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યદૃષ્ટ્યા વા દર્પણે મુખબિમ્બવત્ ॥ 11

વિશુદ્ધં નિજચૈતન્યં નિશ્ચિનોત્યતદાત્મકમ્ ।
બુદ્ધિપ્રાણાદિતો ભિન્નં ચૈતન્યં નિશ્ચિતં બલાત્ ॥ 12

સત્યતસ્તદભિન્નં સ્યાત્તસ્યાન્યોન્યવિભેદતઃ ।
વિશ્વરૂપાવિભેદિત્વં શુદ્ધત્વાદેવ જાયતે ॥ 13

નિષ્ઠિતૈકસ્ફુરન્મૂર્તેર્મૂર્ત્યન્તરવિરોધતઃ ।
અન્તઃ સંવિદિ સત્સર્વં યદ્યપ્યપરથા ધિયિ ॥ 14

પ્રાણે દેહે@થવા કસ્માત્સંક્રામેત્કેન વા કથમ્ ।
તથાપિ નિર્વિકલ્પે@સ્મિન્વિકલ્પો નાસ્તિ તં વિના ॥ 15

દૃષ્ટે@પ્યદૃષ્ટકલ્પત્વં વિકલ્પેન તુ નિશ્ચયઃ ।
બુદ્ધિપ્રાણશરીરેષુ પારમેશ્વર્યમઞ્જસા ॥ 16

વિકલ્પ્યં શૂન્યરૂપે ન પ્રમાતરિ વિકલ્પનમ્ ।
બુદ્ધિર્ધ્યાનમયી તત્ર પ્રાણ ઉચ્ચારણાત્મકઃ ॥ 17

ઉચ્ચારણં ચ પ્રાણાદ્યા વ્યાનાન્તાઃ પઞ્ચ વૃત્તયઃ ।
આદ્યા તુ પ્રાણનાભિખ્યાપરોચ્ચારાત્મિકા ભવેત્ ॥ 18

શરીરસ્યાક્ષવિષયૈતત્પિણ્ડત્વેન સંસ્થિતિઃ ।
તત્ર ધ્યાનમયં તાવદનુત્તરમિહોચ્યતે ॥ 19

યઃ પ્રકાશઃ સ્વતન્ત્રો@યં ચિત્સ્વભાવો હૃદિ સ્થિતઃ ।
સર્વતત્ત્વમયઃ પ્રોક્તમેતચ્ચ ત્રિશિરોમતે ॥ 20

કદલીસંપુટાકારં સબાહ્યાભ્યન્તરાન્તરમ્ ।
ઈક્ષતે હૃદયાન્તઃસ્થં તત્પુષ્પમિવ તત્ત્વવિત્ ॥ 21

સોમસૂર્યાગ્નિસંઘટ્ટં તત્ર ધ્યાયેદનન્યધીઃ ।
તદ્ધ્યાનારણિસંક્ષોભાન્મહાભૈરવહવ્યભુક્ ॥ 22

હૃદયાખ્યે મહાકુણ્ડે જાજ્વલન્ સ્ફીતતાં વ્રજેત્ ।
તસ્ય શક્તિમતઃ સ્ફીતશક્તેર્ભૈરવતેજસઃ ॥ 23

માતૃમાનપ્રમેયાખ્યં ધામાભેદેન ભાવયેત્ ।
વહ્ન્યર્કસોમશક્તીનાં તદેવ ત્રિતયં ભવેત્ ॥ 24

પરા પરાપરા ચેયમપરા ચ સદોદિતા ।
સૃષ્ટિસંસ્થિતિસંહારૈસ્તાસાં પ્રત્યેકતસ્ત્રિધા ॥ 25

ચતુર્થં ચાનવચ્છિન્નં રૂપમાસામકલ્પિતમ્ ।
એવં દ્વાદશ તા દેવ્યઃ સૂર્યબિમ્બવદાસ્થિતાઃ ॥ 26

એકૈકમાસાં વહ્ન્યર્કસોમતચ્છાન્તિભાસનમ્ ।
એતદાનુત્તરં ચક્રં હૃદયાચ્ચક્ષુરાદિભિઃ ॥ 27

વ્યોમભિર્નિઃસરત્યેવ તત્તદ્વિષયગોચરે ।
તચ્ચક્રભાભિસ્તત્રાર્થે સૃષ્ટિસ્થિતિલયક્રમાત્ ॥ 28

સોમસૂર્યાગ્નિભાસાત્મ રૂપં સમવતિષ્ઠતે ।
એવં શબ્દાદિવિષયે શ્રોત્રાદિવ્યોમવર્ત્મના ॥ 29

ચક્રેણાનેન પતતા તાદાત્મ્યં પરિભાવયેત્ ।
અનેન ક્રમયોગેન યત્ર યત્ર પતત્યદઃ ॥ 30

ચક્રં સર્વાત્મકં તત્તત્સાર્વભૌમમહીશવત્ ।
ઇત્થં વિશ્વાધ્વપટલમયત્નેનૈવ લીયતે ॥ 31

ભૈરવીયમહાચક્રે સંવિત્તિપરિવારિતે ।
તતઃ સંસ્કારમાત્રેણ વિશ્વસ્યાપિ પરિક્ષયે ॥ 32

સ્વાત્મોચ્છલત્તયા ભ્રામ્યચ્ચક્રં સંચિન્તયેન્મહત્ ।
તતસ્તદ્દાહ્યવિલયાત્ તત્સંસ્કારપરિક્ષયાત્ ॥ 33

પ્રશામ્યદ્ભાવયેચ્ચક્રં તતઃ શાન્તં તતઃ શમમ્ ।
અનેન ધ્યાનયોગેન વિશ્વં ચક્રે વિલીયતે ॥ 34

તત્સંવિદિ તતઃ સંવિદ્વિલીનાર્થૈવ ભાસતે ।
ચિત્સ્વાભાવ્યાત્ તતો ભૂયઃ સૃષ્ટિર્યચ્ચિન્મહેશ્વરી ॥ 35

એવં પ્રતિક્ષણં વિશ્વં સ્વસંવિદિ વિલાપયન્ ।
વિસૃજંશ્ચ તતો ભૂયઃ શશ્વદ્ભૈરવતાં વ્રજેત્ ॥ 36

એવં ત્રિશૂલાત્ પ્રભૃતિ ચતુષ્પઞ્ચારકક્રમાત્ ।
પઞ્ચાશદરપર્યન્તં ચક્રં યોગી વિભાવયેત્ ॥ 37

ચતુષ્ષષ્ટિશતારં વા સહસ્રારમથાપિ વા ।
અસંખ્યારસહસ્રં વા ચક્રં ધ્યાયેદનન્યધીઃ ॥ 38

સંવિન્નાથસ્ય મહતો દેવસ્યોલ્લાસિસંવિદઃ ।
નૈવાસ્તિ કાચિત્કલના વિશ્વશક્તેર્મહેશિતુઃ ॥ 39

શક્તયો@સ્ય જગત્ કૃત્સ્નં શક્તિમાંસ્તુ મહેશ્વરઃ ।
ઇતિ માઙ્ગલશાસ્ત્રે તુ શ્રીશ્રીકણ્ઠો ન્યરૂપયત્ ॥ 40

ઇત્યેતત્ પ્રથમોપાયરૂપં ધ્યાનં ન્યરૂપયત્ ।
શ્રીશંભુનાથો મે તુષ્ટસ્તસ્મૈ શ્રીસુમતિપ્રભુઃ ॥ 41

અનયૈવ દિશાન્યાનિ ધ્યાનાન્યપિ સમાશ્રયેત્ ।
અનુત્તરોપાયધુરાં યાન્યાયાન્તિ ક્રમં વિના ॥ 42

અથ પ્રાણસ્ય યા વૃત્તિઃ પ્રાણનાદ્યા નિરૂપિતા ।
તદુપાયતયા બ્રૂમો@નુત્તરપ્રવિકાસનમ્ ॥ 43

નિજાનન્દે પ્રમાત્રંશમાત્રે હૃદિ પુરા સ્થિતઃ ।
શૂન્યતામાત્રવિશ્રાન્તેર્નિરાનન્દં વિભાવયેત્ ॥ 44

પ્રાણોદયે પ્રમેયે તુ પરાનન્દં વિભાવયેત્ ।
તત્રાનન્તપ્રમેયાંશપૂરણાપાનનિર્વૃતઃ ॥ 45

પરાનન્દગતસ્તિષ્ઠેદપાનશશિશોભિતઃ ।
તતો@નન્તસ્ફુરન્મેયસંઘટ્ટૈકાન્તનિર્વૃતઃ ॥ 46

સમાનભૂમિમાગત્ય બ્રહ્માનન્દમયો ભવેત્ ।
તતો@પિ માનમેયૌઘકલનાગ્રાસતત્પરઃ ॥ 47

ઉદાનવહ્નૌ વિશ્રાન્તો મહાનન્દં વિભાવયત્ ।
તત્ર વિશ્રાન્તિમભ્યેત્ય શામ્યત્યસ્મિન્મહાર્ચિષિ ॥ 48

નિરુપાધિર્મહાવ્યાપ્તિર્વ્યાનાખ્યોપાધિવર્જિતા ।
તદા ખલુ ચિદાનન્દો યો જડાનુપબૃંહિતઃ ॥ 49

નહ્યત્ર સંસ્થિતિઃ કાપિ વિભક્તા જડરૂપિણઃ ।
યત્ર કો@પિ વ્યવચ્છેદો નાસ્તિ યદ્વિશ્વતઃ સ્ફુરત્ ॥ 50

યદનાહતસંવિત્તિ પરમામૃતબૃંહિતમ્ ।
યત્રાસ્તિ ભાવનાદીનાં ન મુખ્યા કાપિ સંગતિઃ ॥ 51

તદેવ જગદાનન્દમસ્મભ્યં શંભુરૂચિવાન્ ।
તત્ર વિશ્રાન્તિરાધેયા હૃદયોચ્ચારયોગતઃ ॥ 52

યા તત્ર સમ્યગ્વિશ્રાન્તિઃ સાનુત્તરમયી સ્થિતિઃ ।
ઇત્યેતદ્ધૃદયાદ્યેકસ્વભાવે@પિ સ્વધામનિ ॥ 53

ષટ્પ્રાણોચ્ચારજં રૂપમથ વ્યાપ્ત્યા તદુચ્યતે ।
પ્રાણદણ્ડપ્રયોગેન પૂર્વાપરસમીકૃતેઃ ॥ 54

ચતુષ્કિકામ્બુજાલમ્બિલમ્બિકાસૌધમાશ્રયેત્ ।
ત્રિશૂલભૂમિં ક્રાન્ત્વાતો નાડિત્રિતયસઙ્ગતામ્ ॥ 55

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિસમત્વે પ્રવિશેત્ સુધીઃ ।
એકાં વિકાસિનીં ભૂયસ્ત્વસંકોચાં વિકસ્વરામ્ ॥ 56

શ્રયેદ્ભ્રૂબિન્દુનાદાન્તશક્તિસોપાનમાલિકામ્ ।
તત્રોર્ધ્વકુણ્ડલીભૂમૌ સ્પન્દનોદરસુન્દરઃ ॥ 57

વિસર્ગસ્તત્ર વિશ્રામ્યેન્મત્સ્યોદરદશાજુષિ ।
રાસભી વડવા યદ્વત્સ્વધામાનન્દમન્દિરમ્ ॥ 58

વિકાસસંકોચમયં પ્રવિશ્ય હૃદિ હૃષ્યતિ ।
તદ્વન્મુહુર્લીનસૃષ્ટભાવવ્રાતસુનિર્ભરામ્ ॥ 59

શ્રયેદ્વિકાસસંકોચરૂઢભૈરવયામલામ્ ।
એકીકૃતમહામૂલશૂલવૈસર્ગિકે હૃદિ ॥ 60

પરસ્મિન્નેતિ વિશ્રાન્તિં સર્વાપૂરણયોગતઃ ।
અત્ર તત્પૂર્ણવૃત્ત્યૈવ વિશ્વાવેશમયં સ્થિતમ્ ॥ 61

પ્રકાશસ્યાત્મવિશ્રાન્તાવહમિત્યેવ દૃશ્યતામ્ ।
અનુત્તરવિમર્શે પ્રાગ્વ્યાપારાદિવિવર્જિતે ॥ 62

ચિદ્વિમર્શપરાહંકૃત્ પ્રથમોલ્લાસિની સ્ફુરેત્ ।
તત ઉદ્યોગસક્તેન સ દ્વાદશકલાત્મના ॥ 63

સૂર્યેણાભાસયેદ્ભાવં પૂરયેદથ ચર્ચયેત્ ।
અથેન્દુઃ ષોડશકલો વિસર્ગગ્રાસમન્થરઃ ॥ 64

સંજીવન્યમૃતં બોધવહ્નૌ વિસૃજતિ સ્ફુરન્ ।
ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિસૂક્ષ્મરન્ધ્રસ્રુગગ્રગમ્ ॥ 65

તદેવમ[તદ]મૃતં દિવ્યં સંવિદ્દેવીષુ તર્પકમ્ ।
વિસર્ગામૃતમેતાવદ્ બોધાખ્યે હુતભોજિનિ ॥ 66

વિસૃષ્ટં ચેદ્ભવેત્સર્વં હુતં ષોઢાધ્વમણ્ડલમ્ ।
યતો@નુત્તરનાથસ્ય વિસર્ગઃ કુલનાયિકા ।
તત્ક્ષોભઃ કાદિહાન્તં તત્પ્રસરસ્તત્ત્વપદ્ધતિઃ ॥ 67

અંઅ ઇતિ કુલેશ્વર્યા સહિતો હિ કુલેશિતા ।
પરો વિસર્ગવિશ્લેષસ્તન્મયં વિશ્વમુચ્યતે ॥ 68

વિત્પ્રાણગુણદેહાન્તર્બહિર્દ્રવ્યમયીમિમામ્ ।
અર્ચયેજ્જુહુયાદ્ધ્યાયેદિત્થં સંજીવનીં કલામ્ ॥ 69

આનન્દનાડીયુગલસ્પન્દનાવહિતૌ સ્થિતઃ ।
એનાં વિસર્ગનિઃષ્યન્દસૌધભૂમિં પ્રપદ્યતે ॥ 70

શાક્તે ક્ષોભે કુલાવેશે સર્વનાડ્યગ્રગોચરે ।
વ્યાપ્તૌ સર્વાત્મસંકોચે હૃદયં પ્રવિશેત્સુધીઃ ॥ 71

સોમસૂર્યકલાજાલપરસ્પરનિઘર્ષતઃ ।
અગ્નીષોમાત્મકે ધામ્નિ વિસર્ગાનન્દ ઉન્મિષેત્ ॥ 72

અલં રહસ્યકથયા ગુપ્તમેતત્સ્વભાવતઃ ।
યોગિનીહૃદયં તત્ર વિશ્રાન્તઃ સ્યાત્કૃતી બુધઃ ॥ 73

હાનાદાનતિરસ્કારવૃત્તૌ રૂઢિમુપાગતઃ ।
અભેદવૃત્તિતઃ પશ્યેદ્વિશ્વં ચિતિચમત્કૃતેઃ ॥ 74

અર્થક્રિયાર્થિતાદૈન્યં ત્યક્ત્વા બાહ્યાન્તરાત્મનિ ।
ખરૂપે નિર્વૃતિં પ્રાપ્ય ફુલ્લાં નાદદશાં શ્રયેત્ ॥ 75

વક્ત્રમન્તસ્તયા સમ્યક્ સંવિદઃ પ્રવિકાસયેત્ ।
સંવિદક્ષમરુચ્ચક્રં જ્ઞેયાભિન્નં તતો ભવેત્ ॥ 76

તજ્જ્ઞેયં સંવિદાખ્યેન વહ્નિના પ્રવિલીયતે ।
વિલીનં તત્ ત્રિકોણે@સ્મિઞ્શક્તિવહ્નૌ વિલીયતે ॥ 77

તત્ર સંવેદનોદારબિન્દુસત્તાસુનિર્વૃતઃ ।
સંહારબીજવિશ્રાન્તો યોગી પરમયો ભવેત્ ॥ 78

અન્તર્બાહ્યે દ્વયે વાપિ સામાન્યેતરસુન્દરઃ ।
સંવિત્સ્પન્દસ્ત્રિશક્ત્યાત્મા સંકોચપ્રવિકાસવાન્ ॥ 79

અસંકોચવિકાસો@પિ તદાભાસનતસ્તથા ।
અન્તર્લક્ષ્યો બહિર્દૃષ્ટિઃ પરમં પદમશ્નુતે ॥ 80

તતઃ સ્વાતન્ત્ર્યનિર્મેયે વિચિત્રાર્થક્રિયાકૃતિ ।
વિમર્શનં વિશેષાખ્યઃ સ્પન્દ ઔન્મુખ્યસંજ્ઞિતઃ ॥ 81

તત્ર વિશ્રાન્તિમાગચ્છેદ્યદ્વીર્યં મન્ત્રમણ્ડલે ।
શાન્ત્યાદિસિદ્ધયસ્તત્તદ્રૂપતાદાત્મ્યતો યતઃ ॥ 82

દિવ્યો યશ્ચાક્ષસંઘો@યં બોધસ્વાતન્ત્ર્યસંજ્ઞકઃ ।
સો@નિમીલિત એવૈતત્ કુર્યાત્સ્વાત્મમયં જગત્ ॥ 83

મહાસાહસસંયોગવિલીનાખિલવૃત્તિકઃ ।
પુઞ્જીભૂતે સ્વરશ્મ્યોઘે નિર્ભરીભૂય તિષ્ઠતિ ॥ 84

અકિચિચ્ચિન્તકસ્તત્ર સ્પષ્ટદૃગ્યાતિ સંવિદમ્ ।
યદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સંસારભસ્મદાહૈકહેતવઃ ॥ 85

તદુક્તં પરમેશેન ત્રિશિરોભૈરવાગમે ।
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ મન્ત્રભૂમ્યાં પ્રવેશનમ્ ॥ 86

મધ્યનાડ્યોર્ધ્વગમનં તદ્ધર્મપ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ।
વિસર્ગાન્તપદાતીતં પ્રાન્તકોટિનિરૂપિતમ્ ॥ 87

અધઃપ્રવાહસંરોધાદૂર્ધ્વક્ષેપવિવર્જનાત્ ।
મહાપ્રકાશમુદયજ્ઞાનવ્યક્તિપ્રદાયકમ્ ॥ 88

અનુભૂય પરે ધામ્નિ માત્રાવૃત્ત્યા પુરં વિશેત્ ।
નિસ્તરઙ્ગાવતીર્ણા સા વૃત્તિરેકા શિવાત્મિકા ॥ 89

ચતુષ્ષડ્દ્વિર્દ્વિગુણિતચક્રષટ્કસમુજ્જ્વલા ।
તત્સ્થં [ત્સ્થો] વિચારયેત્ ખં ખં ખસ્થં ખસ્થેન સંવિશેત્ ॥ 90

ખં ખં ત્યક્ત્વા ખમારુહ્ય ખસ્થં ખં ચોચ્ચરેદિતિ ।
ખમધ્યાસ્યાધિકારેણ પદસ્થાશ્ચિન્મરીચયઃ ॥ 91

ભાવયેદ્ભાવમન્તઃસ્થં ભાવસ્થો ભાવનિઃસ્પૃહઃ ।
ભાવાભાવગતી રુદ્ધ્વા ભાવાભાવાવરોધદૃક્ ॥ 92

આત્માણુકુલમૂલાનિ શક્તિર્ભૂતિશ્ચિતી રતિઃ ।
શક્તિત્રયં દ્રષ્ટૃદૃશ્યોપરક્તં તદ્વિવર્જિતમ્ ॥ 93

એતત્ખં દશધા પ્રોક્તમુચ્ચારોચ્ચારલક્ષણમ્ ।
ધામસ્થં ધામમધ્યસ્થં ધામોદરપુટીકૃતમ્ ॥ 94

ધામ્ના તુ બોધયેદ્ધામ ધામ ધામાન્તગં કુરુ ।
તદ્ધામ ધામગત્યા તુ ભેદ્યં ધામાન્તમાન્તરમ્ ॥ 95

ભેદોપભેદભેદેન ભેદઃ કાર્યસ્તુ મધ્યતઃ ।
ઇતિ પ્રવેશોપાયો@યમાણવઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ 96

શ્રીમહેશ્વરનાથેન યો હૃત્સ્થેન મમોદિતઃ ।
શ્રીબ્રહ્મયામલે ચોક્તં શ્રીમાન્ રાવો દશાત્મકઃ ॥ 97

સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પરો હૃદ્યઃ કણ્ઠ્યસ્તાલવ્ય એવ ચ ।
સર્વતશ્ચ વિભુર્યો@સૌ વિભુત્વપદદાયકઃ ॥ 98

જિતરાવો મહાયોગી સંક્રામેત્પરદેહગઃ ।
પરાં ચ વિન્દતિ વ્યાપ્તિં પ્રત્યહં હ્યભ્યસેત તમ્ ॥ 99

તાવદ્યાવદરાવે સા રાવાલ્લીયેત રાવિણી ।
અત્ર ભાવનયા દેહગતોપાયૈઃ પરે પથિ ॥ 100

વિવિક્ષોઃ પૂર્ણતાસ્પર્શાત્પ્રાગાનન્દઃ પ્રજાયતે ।
તતો@પિ વિદ્યુદાપાતસદૃશે દેહવર્જિતે ॥ 101

ધામ્નિ ક્ષણં સમાવેશાદુદ્ભવઃ પ્રસ્ફુટં પ્લુતિઃ ।
જલપાંસુવદભ્યસ્તસંવિદ્દેહૈક્યહાનિતઃ ॥ 102

સ્વબલાક્રમણાદ્દેહશૈથિલ્યાત્ કમ્પમાપ્નુયાત્ ।
ગલિતે દેહતાદાત્મ્યનિશ્ચયે@ન્તર્ભુખત્વતઃ ॥ 103

નિદ્રાયતે પુરા યાવન્ન રૂઢઃ સંવિદાત્મનિ ।
તતઃ સત્યપદે રૂઢો વિશ્વાત્મત્વેન સંવિદમ્ ॥ 104

સંવિદન્ ઘૂર્ણતે ઘૂર્ણિર્મહાવ્યાપ્તિર્યતઃ સ્મૃતા ।
આત્મન્યનાત્માભિમતૌ સત્યામેવ હ્યનાત્મનિ ॥ 105

આત્માભિમાનો દેહાદૌ બન્ધો મુક્તિસ્તુ તલ્લયઃ ।
આદાવનાત્મન્યાત્મત્વે લીને લબ્ધે નિજાત્મનિ ॥ 106

આત્મન્યનાત્મતાનાશે મહાવ્યાપ્તિઃ પ્રવર્તતે ।
આનન્દ ઉદ્ભવઃ કમ્પો નિન્દ્રા ઘૂર્ણિશ્ચ પઞ્ચકમ્ ॥ 107

ઇત્યુક્તમત એવ શ્રીમાલિનીવિજયોત્તરે ।
પ્રદર્શિતે@સ્મિન્નાનન્દપ્રભૃતૌ પઞ્ચકે યદા ॥ 108

યોગી વિશેત્તદા તત્તચ્ચક્રેશત્વં હઠાદ્વ્રજેત્ ।
યથા સર્વેશિના બોધેનાક્રાન્તાપિ તનુઃ ક્વચિત્ ॥ 109

કિંચિત્કર્તું પ્રભવતિ ચક્ષુષા રૂપસંવિદમ્ ।
તથૈવ ચક્રે કુત્રાપિ પ્રવેશાત્કો@પિ સંભવેત્ ॥ 110

આનન્દચક્રં વહ્ન્યશ્રિ કન્દ ઉદ્ભવ ઉચ્યતે ।
કમ્પો હૃત્તાલુ નિદ્રા ચ ઘૂર્ણિઃ સ્યાદૂર્ધ્વકુણ્ડલી ॥ 111

એતચ્ચ સ્ફુટમેવોક્તં શ્રીમન્ત્રૈશિરસે મતે ।
એવં પ્રદર્શિતોચ્ચારવિશ્રાન્તિહૃદયં પરમ્ ॥ 112

યત્તદવ્યક્તલિઙ્ગં નૃશિવશક્ત્યવિભાગવત્ ।
અત્ર વિશ્વમિદં લીનમત્રાન્તઃસ્થં ચ ગમ્યતે ॥ 113

ઇદં તલ્લક્ષણં પૂર્ણશક્તિભૈરવસંવિદઃ ।
દેહગાધ્વસમુન્મેષે સમાવેશસ્તુ યઃ સ્ફુટઃ ॥ 114

અહન્તાચ્છાદિતોન્મેષિભાવેદંભાવયુક્ સ ચ ।
વ્યક્તાવ્યક્તમિદં લિઙ્ગં મન્ત્રવીર્યં પરાપરમ્ ॥ 115

નરશક્તિસમુન્મેષિ શિવરૂપાદ્વિભેદિતમ્ ।
યન્ન્યક્કૃતશિવાહન્તાસમાવેશં વિભેદવત્ ॥ 116

વિશેષસ્પન્દરૂપં તદ્ વ્યક્તં લિઙ્ગં ચિદાત્મકમ્ ।
વ્યક્તાત્સિદ્ધિપ્રસવો વ્યક્તાવ્યક્તાદ્દ્વયં વિમોક્ષશ્ચ ।
અવ્યક્તાદ્બલમાદ્યં પરસ્ય નાનુત્તરે ત્વિયં ચર્ચા ॥ 117

આત્માખ્યં યદ્વ્યક્તં નરલિઙ્ગં તત્ર વિશ્વમર્પયતઃ ।
વ્યક્તાવ્યક્તં તસ્માદ્ગલિતે તસ્મિંસ્તદવ્યક્તમ્ ॥ 118

તેનાત્મલિઙ્ગમેતત્ પરમે શિવશક્ત્યણુસ્વભાવમયે ।
અવ્યક્તે વિશ્રામ્યતિ નાનુત્તરધામગા ત્વિયં ચર્ચા ॥ 119

એકસ્ય સ્પન્દનસ્યૈષા ત્રૈધં ભેદવ્યવસ્થિતિઃ ।
અત્ર લિઙ્ગે સદા તિષ્ઠેત્ પૂજાવિશ્રાન્તિતત્પરઃ ॥ 120

યોગિનીહૃદયં લિઙ્ગમિદમાનન્દસુન્દરમ્ ।
બીજયોનિસમાપત્ત્યા સૂતે કામપિ સંવિદમ્ ॥ 121

અત્ર પ્રયાસવિરહાત્સર્વો@સૌ દેવતાગણઃ ।
આનન્દપૂર્ણે ધામ્ન્યાસ્તે નિત્યોદિતચિદાત્મકઃ ॥ 122

અત્ર ભૈરવનાથસ્ય સસંકોચવિકાસિકા ।
ભાસતે દુર્ઘટા શક્તિરસંકોચવિકાસિનઃ ॥ 123

એતલ્લિઙ્ગસમાપત્તિવિસર્ગાનન્દધારયા ।
સિક્તં તદેવ સદ્વિશ્વં શશ્વન્નવનવાયતે ॥ 124

અનુત્તરે@ભ્યુપાયો@ત્ર તાદ્રૂપ્યાદેવ વર્ણિતઃ ।
જ્વલિતેષ્વપિ દીપેષુ ઘર્માંશુઃ કિં ન ભાસતે ॥ 125

અર્થેષુ તદ્ભોગવિધૌ તદુત્થે દુઃખે સુખે વા ગલિતાભિશઙ્કમ્ ।
અનાવિશન્તો@પિ નિમગ્નચિત્તા જાનન્તિ વૃત્તિક્ષયસૌખ્યમન્તઃ ॥ 126

સત્યેવાત્મનિ ચિત્સ્વભાવમહસિ સ્વાન્તે તથોપક્તિયાં તસ્મૈ કુર્વતિ તત્પ્રચારવિવશે સત્યક્ષવર્ગે@પિ ચ ।
સત્સ્વર્થેષુ સુખાદિષુ સ્ફુટતરં યદ્ભેદવન્ધ્યોદયં યોગી તિષ્ઠતિ પૂર્ણરશ્મિવિભવસ્તત્તત્ત્વમાચીયતામ્ ॥ 127

ઇત્યુચ્ચારવિધિઃ પ્રોક્તઃ કરણં પ્રવિવિચ્યતે ।
તચ્ચેત્થં ત્રિશિરઃશાસ્ત્રે પરમેશેન ભાષિતમ્ ॥ 128

ગ્રાહ્યગ્રાહકચિદ્વ્યાપ્તિત્યાગાક્ષેપનિવેશનૈઃ ।
કરણં સપ્તધા પ્રાહુરભ્યાસં બોધપૂર્વકમ્ ॥ 129

તદ્વ્યાપ્તિપૂર્વમાક્ષેપે કરણં સ્વપ્રતિષ્ઠતા ।
ગુરુવક્ત્રાચ્ચ બોદ્ધવ્યં કરણં યદ્યપિ સ્ફુટમ્ ॥ 130

તથાપ્યાગમરક્ષાર્થં તદગ્રે વર્ણયિષ્યતે ।
ઉક્તો ય એષ ઉચ્ચારસ્તત્ર યો@સૌ સ્ફુરન્ સ્થિતઃ ॥ 131

અવ્યક્તાનુકૃતિપ્રાયો ધ્વનિર્વર્ણઃ સ કથ્યતે ।
સૃષ્ટિસંહારબીજં ચ તસ્ય મુખ્યં વપુર્વિદુઃ ॥ 132

તદભ્યાસવશાદ્યાતિ ક્રમાદ્યોગી ચિદાત્મતામ્ ।
તથા હ્યનચ્કે સાચ્કે વા કાદૌ સાન્તે પુનઃપુનઃ ॥ 133

સ્મૃતે પ્રોચ્ચારિતે વાપિ સા સા સંવિત્પ્રસૂયાતે ।
બાહ્યાર્થસમયાપેક્ષા ઘટાદ્યા ધ્વનયો@પિ યે ॥ 134

તે@પ્યર્થભાવનાં કુર્યુર્મનોરાજ્યવદાત્મનિ ।
તદુક્તં પરમેશેન ભૈરવો વ્યાપકો@ખિલે ॥ 135

ઇતિ ભૈરવશબ્દસ્ય સંતતોચ્ચારણાચ્છિવઃ ।
શ્રીમત્ત્રૈશિરસે@પ્યુક્તં મન્ત્રોદ્ધારસ્ય પૂર્વતઃ ॥ 136

સ્મૃતિશ્ચ સ્મરણં પૂર્વં સર્વભાવેષુ વસ્તુતઃ ।
મન્ત્રસ્વરૂપં તદ્ભાવ્યસ્વરૂપાપત્તિયોજકમ્ ॥ 137

સ્મૃતિઃ સ્વરૂપજનિકા સર્વભાવેષુ રઞ્જિકા ।
અનેકાકારરૂપેણ સર્વત્રાવસ્થિતેન તુ ॥ 138

સ્વસ્વભાવસ્ય સંપ્રાપ્તિઃ સંવિત્તિઃ પરમાર્થતઃ ।
વ્યક્તિનિષ્ઠા તતો વિદ્ધિ સત્તા સા કીર્તિતા પરા ॥ 139

કિં પુનઃ સમયાપેક્ષાં વિના યે બીજપિણ્ડકાઃ ।
સંવિદં સ્પન્દપન્ત્યેતે નેયુઃ સંવિદુપાયતામ્ ॥ 140

વાચ્યાભાવાદુદાસીનસંવિત્સ્પન્દાત્સ્વધામતઃ ।
પ્રાણોલ્લાસનિરોધાભ્યાં બીજપિણ્ડેષુ પૂર્ણતા ॥ 141

સુખસીત્કારસત્સમ્યક્સામ્યપ્રથમસંવિદઃ ।
સંવેદનં હિ પ્રથમં સ્પર્શો@નુત્તરસંવિદઃ ॥ 142

હૃત્કણ્ઠ્યોષ્ઠ્યત્રિધામાન્તર્નિતરાં પ્રવિકાસિનિ ।
ચતુર્દશઃ પ્રવેશો ય એકીકૃતતદાત્મકઃ ॥ 143

તતો વિસર્ગોચ્ચારાંશે દ્વાદશાન્તપથાવુભૌ ।
હૃદયેન સહૈકધ્યં નયતે જપતત્પરઃ ॥ 144

કન્દહૃત્કણ્ઠતાલ્વગ્રકૌણ્ડિલીપ્રક્રિયાન્તતઃ ।
આનન્દમધ્યનાડ્યન્તઃ સ્પન્દનં બીજમાવહેત્ ॥ 145

સંહારબીજં ખં હૃત્સ્થમોષ્ઠ્યં ફુલ્લં સ્વમૂર્ધનિ ।
તેજસ્ત્ર્યશ્રં તાલુકણ્ઠે બિન્દુરૂર્ધ્વપદે સ્થિતઃ ॥ 146

ઇત્યેનયા બુધો યુક્ત્યા વર્ણજપ્યપરાયણઃ ।
અનુત્તરં પરં ધામ પ્રવિશેદચિરાત્ સુધીઃ ॥ 147

વર્ણશબ્દેન નીલાદિ યદ્વા દીક્ષોત્તરે યથા ।
સંહારન્રગ્નિમરુતો રુદ્રબિન્દુયુતાન્સ્મરેત્ ॥ 148

હૃદયે તન્મયો લક્ષ્યં પશ્યેત્સપ્તદિનાદથ ।
વિસ્ફુલિઙ્ગાગ્નિવન્નીલપીતરક્તાદિચિત્રિતમ્ ॥ 149

જાજ્વલીતિ હૃદમ્ભોજે બીજદીપપ્રબોધિતમ્ ।
દીપવજ્જ્વલિતો બિન્દુર્ભાસતે વિઘનાર્કવત્ ॥ 150

સ્વયંભાસાત્મનાનેન તાદાત્મ્યં યાત્યનન્યધીઃ ।
શિવેન હેમતાં યદ્વત્તામ્રં સૂતેન વેધિતમ્ ॥ 151

ઉપલક્ષણમેતચ્ચ સર્વમન્ત્રેષુ લક્ષયેત્ ।
યદ્યત્સંકલ્પસંભૂતં વર્ણજાલં હિ ભૌતિકમ્ ॥ 152

તત્ સંવિદાધિક્યવશાદભૌતિકમિવ સ્થિતમ્ ।
અતસ્તથાવિધે રૂપે રૂઢો રોહતિ સંવિદિ ॥ 153

અનાચ્છાદિતરૂપાયામનુપાધૌ પ્રસન્નધીઃ ।
નીલે પીતે સુખે દુઃખે સંવિદ્રૂપમખણ્ડિતમ્ ॥ 154

ગુરુભિર્ભાષિતં તસ્માદુપાયેષુ વિચિત્રતા ।
ઉચ્ચારકરણધ્યાનવર્ણૈરેભિઃ પ્રદર્શિતઃ ॥ 155

અનુત્તરપદપ્રાપ્તાવભ્યુપાયવિધિક્રમઃ ।
અકિંચિચ્ચિન્તનં વીર્યં ભાવનાયાં ચ સા પુનઃ ॥ 156

ધ્યાને તદપિ ચોચ્ચારે કરણે સો@પિ તદ્ધ્વનૌ ।
સ સ્થાનકલ્પને બાહ્યમિતિ ક્રમમુપાશ્રયેત્ ॥ 157

લઙ્ઘનેન પરો યોગી મન્દબુદ્ધિઃ ક્રમેણ તુ ।
વીર્યં વિના યથા ષણ્ઠસ્તસ્યાપ્યસ્ત્યથ વા બલમ્ ।
મૃતદેહ ઇવેયં સ્યાદ્બાહ્યાન્તઃપરિકલ્પના ॥ 158

ઇત્યાણવે@નુત્તરતાભ્યુપાયઃ પ્રોક્તો નયઃ સ્પષ્ટપથેન બાહ્યઃ ॥ 159અ