તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 6

સ્થાનપ્રકલ્પાખ્યતયા સ્ફુટસ્તુ બાહ્યો@ભ્યુપાયઃ પ્રવિવિચ્યતે@થ ॥ 1બ્

સ્થાનભેદસ્ત્રિધા પ્રોક્તઃ પ્રાણે દેહે બહિસ્તથા ।
પ્રાણશ્ચ પઞ્ચધા દેહે દ્વિધા બાહ્યાન્તરત્વતઃ ॥ 2

મણ્ડલં સ્થણ્ડિલં પાત્રમક્ષસૂત્રં સપુસ્તકમ્ ।
લિઙ્ગં તૂરં પટઃ પુસ્તં પ્રતિમા મૂર્તિરેવ ચ ॥ 3

ઇત્યેકાદશધા બાહ્યં પુનસ્તદ્બહુધા ભવેત્ ।
તત્ર પ્રાણાશ્રયં તાવદ્વિધાનમુપદિશ્યતે ॥ 4

અધ્વા સમસ્ત એવાયં ષડ્વિધો@પ્યતિવિસ્તૃતઃ ।
યો વક્ષ્યતે સ એકત્ર પ્રાણે તાવત્પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ 5

અધ્વનઃ કલનં યત્તત્ક્રમાક્રમતયા સ્થિતમ્ ।
ક્રમાક્રમૌ હિ ચિત્રૈકકલના ભાવગોચરે ॥ 6

ક્રમાક્રમાત્મા કાલશ્ચ પરઃ સંવિદિ વર્તતે ।
કાલી નામ પરા શક્તિઃ સૈવ દેવસ્ય ગીયતે ॥ 7

સૈવ સંવિદ્બહિઃ સ્વાત્મગર્ભીભૂતૌ ક્રમાક્રમૌ ।
સ્ફુટયન્તી પ્રરોહણ પ્રાણવૃત્તિરિતિ સ્થિતા ॥ 8

સંવિન્માત્રં હિ યચ્છુદ્ધં પ્રકાશપરમાર્થકમ્ ।
તન્મેયમાત્મનઃ પ્રોજ્ઝ્ય વિવિક્તં ભાસતે નભઃ ॥ 9

તદેવ શૂન્યરૂપત્વં સંવિદઃ પરિગીયતે ।
નેતિ નેતિ વિમર્શેન યોગિનાં સા પરા દશા ॥ 10

સ એવ ખાત્મા મેયે@સ્મિન્ભેદિતે સ્વીક્રિયોન્મુખઃ ।
પતન્સમુચ્છલત્ત્વેન પ્રાણસ્પન્દોર્મિસંજ્ઞિતઃ ॥ 11

તેનાહુઃ કિલ સંવિત્પ્રાક્પ્રાણે પરિણતા તથા ।
અન્તઃકરણતત્ત્વસ્ય વાયુરાશ્રયતાં ગતઃ ॥ 12

ઇયં સા પ્રાણનાશક્તિરાન્તરોદ્યોગદોહદા ।
સ્પન્દઃ સ્ફુરત્તા વિશ્રાન્તિર્જીવો હૃત્પ્રતિભા મતા ॥ 13

સા પ્રાણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યૈ રૂપૈઃ પઞ્ચભિરાત્મસાત્ ।
દેહં યત્કુરુતે સંવિત્પૂર્ણસ્તેનૈષ ભાસતે ॥ 14

પ્રાણનાવૃત્તિતાદાત્મ્યસંવિત્ખચિતદેહજામ્ ।
ચેષ્ટાં પશ્યન્ત્યતો મુગ્ધા નાસ્ત્યન્યદિતિ મન્વતે ॥ 15

તામેવ બાલમૂર્ખસ્ત્રીપ્રાયવેદિતૃસંશ્રિતામ્ ।
મતિં પ્રમાણીકુર્વન્તશ્ચાર્વાકાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥ 16

તેષાં તથા ભાવના ચદ્દાર્ઢ્યમેતિ નિરન્તરમ્ ।
તદ્દેહભઙ્ગે સુપ્તાઃ સ્યુરાતાદૃગ્વાસનાક્ષયાત્ ॥ 17

તદ્વાસનાક્ષયે ત્વેષામક્ષીણં વાસનાન્તરમ્ ।
બુદ્ધં કુતશ્ચિત્સંસૂતે વિચિત્રાં ફલસમ્પદમ્ ॥ 18

અદાર્ઢ્યશઙ્કનાત્પ્રાચ્યવાસનાતાદવસ્થ્યતઃ ।
અન્યકર્તવ્યશૈથિલ્યાત્સંભાવ્યાનુશયત્વતઃ ॥ 19

અતદ્રૂઢાન્યજનતાકર્તવ્યપરિલોપનાત્ ।
નાસ્તિક્યવાસનામાહુઃ પાપાત્પાપીયસીમિમામ્ ॥ 20

અલમપ્રસ્તુતેનાથ પ્રકૃતં પ્રવિવિચ્યતે ।
યાવાન્સમસ્ત એવાયમધ્વા પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ 21

દ્વિધા ચ સો@ધ્વા ક્રિયયા મૂર્ત્યા ચ પ્રવિભજ્યતે ।
પ્રાણ એવ શિખા શ્રીમત્ત્રિશિરસ્યુદિતા હિ સા ॥ 22

બદ્ધા યાગાદિકાલે તું નિષ્કલત્વાચ્છિવાત્મિકા ।
યતો@હોરાત્રમધ્યે@સ્યાશ્ચતુર્વિંશતિધા ગતિઃ ॥ 23

પ્રાણવિક્ષેપરન્ધ્રાખ્યશતૈશ્ચિત્રફલપ્રદા ।
ક્ષપા શશી તથાપાનો નાદ એકત્ર તિષ્ઠતિ ॥ 24

જીવાદિત્યો ન ચોદ્ગચ્છેત્તુટ્યર્ધં સાન્ધ્યમીદૃશમ્ ।
ઊર્ધ્વવક્ત્રો રવિશ્ચન્દ્રો@ધોમુખો વહ્નિરન્તરે ॥ 25

માધ્યાહ્નિકી મોક્ષદા સ્યાદ્વ્યોમમધ્યસ્થિતો રવિઃ ।
અનસ્તમિતસારો હિ જન્તુચક્રપ્રબોધકઃ ॥ 26

બિન્દુઃ પ્રાણો હ્યહશ્ચૈવ રવિરેકત્ર તિષ્ઠતિ ।
મહાસન્ધ્યા તૃતીયા તુ સુપ્રશાન્તાત્મિકા સ્થિતા ॥ 27

એવં બદ્ધા શિખા યત્ર તત્તત્ફલનિયોજિકા ।
અતઃ સંવિદિ સર્વો@યમધ્વા વિશ્રમ્ય તિષ્ઠતિ ॥ 28

અમૂર્તાયાઃ સર્વગત્વાન્નિષ્ક્રિયાયાશ્ચ સંવિદઃ ।
મૂર્તિક્રિયાભાસનં યત્સ એવાધ્વા મહેશિતુઃ ॥ 29

અધ્વા ક્રમેણ યાતવ્યે પદે સંપ્રાપ્તિકારણમ્ ।
દ્વૈતિનાં ભોગ્યભાવાત્તુ પ્રબુદ્ધાનાં યતો@દ્યતે ॥ 30

ઇહ સર્વત્ર શબ્દાનામન્વર્થં ચર્ચયેદ્યતઃ ।
ઉક્તં શ્રીમન્નિશાચારે સંજ્ઞાત્ર ત્રિવિધા મતા ॥ 31

નૈમિત્તિકી પ્રસિદ્ધા ચ તથાન્યા પારિભાષિકી ।
પૂર્વત્વે વા પ્રધાનં સ્યાત્તત્રાન્તર્ભાવયેત્તતઃ ॥ 32

અતો@ધ્વશબ્દસ્યોક્તેયં નિરુક્તિર્નોદિતાપિ ચેત્ ।
ક્વચિત્સ્વબુદ્ધ્યા સાપ્યૂહ્યા કિયલ્લેખ્યં હિ પુસ્તકે ॥ 33

તત્ર ક્રિયાભાસનં યત્સો@ધ્વા કાલાહ્વ ઉચ્યતે ।
વર્ણમન્ત્રપદાભિખ્યમત્રાસ્તે@ધ્વત્રયં સ્ફુટમ્ ॥ 34

યસ્તુ મૂર્ત્યવભાસાંશઃ સ દેશાધ્વા નિગદ્યતે ।
કલાતત્ત્વપુરાભિખ્યમન્તર્ભૂતમિહ ત્રયમ્ ॥ 35

ત્રિકદ્વયે@ત્ર પ્રત્યેકં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં વપુઃ ।
યતો@સ્તિ તેન સર્વો@યમધ્વા ષડ્વિધ ઉચ્યતે ॥ 36

ષડ્વિધાદધ્વનઃ પ્રાચ્યં યદેતત્ત્રિતયં પુનઃ ।
એષ એવ સ કાલાધ્વા પ્રાણે સ્પષ્ટં પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ 37

તત્તવમધ્યસ્થિતાત્કાલાદન્યો@યં કાલ ઉચ્યતે ।
એષ કાલો હિ દેવસ્ય વિશ્વાભાસનકારિણી ॥ 38

ક્રિયાશક્તિઃ સમસ્તાનાં તત્ત્વાનાં ચ પરં વપુઃ ।
એતદીશ્વરતત્ત્વં તચ્છિવસ્ય વપુરુચ્યતે ॥ 39

ઉદ્રિક્તાભોગકાર્યાત્મવિશ્વૈકાત્મ્યમિદં યતઃ ।
એતદીશ્વરરૂપત્વં પરમાત્મનિ યત્કિલ ॥ 40

તત્પ્રમાતરિ માયીયે કાલતત્ત્વં નિગદ્યતે ।
શિવાદિશુદ્ધવિદ્યાન્તં યચ્છિવસ્ય સ્વકં વપુઃ ॥ 41

તદેવ પુંસો માયાદિરાગાન્તં કઞ્ચુકીભવેત્ ।
અનાશ્રિતં યતો માયા કલાવિદ્યે સદાશિવઃ ॥ 42

ઈશ્વરઃ કાલનિયતી સદ્વિદ્યા રાગ ઉચ્યતે ।
અનાશ્રિતઃ શૂન્યમાતા બુદ્ધિમાતા સદાશિવઃ ॥ 43

ઈશ્વરઃ પ્રાણમાતા ચ વિદ્યા દેહપ્રમાતૃતા ।
અનાશ્રયો હિ શૂન્યત્વં જ્ઞાનમેવ હિ બુદ્ધિતા ॥ 44

વિશ્વાત્મતા ચ પ્રાણત્વં દેહે વેદ્યૈકતાનતા ।
તેન પ્રાણપથે વિશ્વાકલનેયં વિરાજતે ॥ 45

યેન રૂપેણ તદ્વચ્મઃ સદ્ભિસ્તદવધીયતામ્ ।
દ્વાદશાન્તાવધાવસ્મિન્દેહે યદ્યપિ સર્વતઃ ॥ 46

ઓતપ્રોતાત્મકઃ પ્રાણસ્તથાપીત્થં ન સુસ્ફુટઃ ।
યત્નો જીવનમાત્રાત્મા તત્પરશ્ચ દ્વિધા મતઃ ॥ 47

સંવેદ્યશ્ચાપ્યસંવેદ્યો દ્વિધેત્થં ભિદ્યતે પુનઃ ।
સ્ફુટાસ્ફુટત્વાદ્દ્વૈવિધ્યં પ્રત્યેકં પરિભાવયેત્ ॥ 48

સંવેદ્યજીવનાભિખ્યપ્રયત્નસ્પન્દસુન્દરઃ ।
પ્રાણઃ કન્દાત્પ્રભૃત્યેવ તથાપ્યત્ર ન સુસ્ફુટઃ ॥ 49

કન્દાધારાત્પ્રભૃત્યેવ વ્યવસ્થા તેન કથ્યતે ।
સ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે નાડીનાં વાય્વાધારતયા સ્ફુટમ્ ॥ 50

તત્રાપિ તુ પ્રયત્નો@સૌ ન સંવેદ્યતયા સ્થિતઃ ।
વેદ્યયત્નાત્તુ હૃદયાત્પ્રાણચારો વિભજ્યતે ॥ 51

પ્રભોઃ શિવસ્ય યા શક્તિર્વામા જ્યેષ્ઠા ચ રૌદ્રિકા ।
સતદન્યતમાવાત્મપ્રાણૌ યત્નવિધાયિનૌ ॥ 52

પ્રભુશક્તિઃ ક્વચિન્મુખ્યા યથાઙ્ગમરુદીરણે ।
આત્મશક્તિઃ ક્વચિત્કન્દસંકોચસ્પન્દને યથા ॥ 53

પ્રાણશક્તિઃ ક્વચિત્પ્રાણચારે હાર્દે યથા સ્ફુટમ્ ।
ત્રયં દ્વયં વા મુખ્યં સ્યાદ્યોગિનામવધાનિનામ્ ॥ 54

અવધાનાદદૃષ્ટાંશાદ્બલવત્ત્વાદથેરણાત્ ।
વિપર્યયો@પિ પ્રાણાત્મશક્તીનાં મુખ્યતાં પ્રતિ ॥ 55

વામા સંસારિણામીશા પ્રભુશક્તિર્વિધાયિની ।
જ્યેષ્ઠા તુ સુપ્રબુદ્ધાનાં બુભુત્સૂનાં ચ રૌદ્રિકા ॥ 56

વામા સંસારવમના જ્યેષ્ઠા શિવમયી યતઃ ।
દ્રાવયિત્રી રુજાં રૌદ્રી રોદ્ધ્રી ચાખિલકર્મણામ્ ॥ 57

સૃષ્ટ્યાદિતત્ત્વમજ્ઞાત્વા ન મુક્તો નાપિ મોચયેત્ ।
ઉક્તં ચ શ્રીયોગચારે મોક્ષઃ સર્વપ્રકાશનાત્ ॥ 58

ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારાન્ યે ન જાનન્તિ યોગિનઃ ।
ન મુક્તાસ્તે તદજ્ઞાનબન્ધનૈકાધિવાસિતાઃ ॥ 59

સૃષ્ટ્યાદયશ્ચ તે સર્વે કાલાધીના ન સંશયઃ ।
સ ચ પ્રાણાત્મકસ્તસ્માદુચ્ચારઃ કથ્યતે સ્ફુટઃ ॥ 60

હૃદયાત્પ્રાણચારશ્ચ નાસિક્યદ્વાદશાન્તતઃ ।
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલો જન્તોઃ સર્વસ્ય સ્વાઙ્ગુલક્રમાત્ ॥ 61

ક્ષોદિષ્ઠે વા મહિષ્ઠે વા દેહે તાદૃશ એવ હિ ।
વીર્યમોજો બલં સ્પન્દઃ પ્રાણચારઃ સમં તતઃ ॥ 62

ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલે ચારે યદ્ગમાગમયુગ્મકમ્ ।
નાલિકાતિથિમાસાબ્દતત્સઙ્ઘ્રો@ત્ર સ્ફુટં સ્થિતઃ ॥ 63

તુટિઃ સપાદાઙ્ગુલયુક્પ્રાણસ્તાઃ ષોડશોચ્છ્વસન્ ।
નિઃશ્વસંશ્ચાત્ર ચષકઃ સપઞ્ચાંશે@ઙ્ગુલે@ઙ્ગુલે ॥ 64

શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્નાલી પ્રોક્તાહોરાત્ર ઉચ્યતે ।
નવાઙ્ગુલામ્બુધિતુટૌ પ્રહરાસ્તે@બ્ધયો દિનમ્ ॥ 65

નિર્ગમે@ન્તર્નિશેનેન્દૂ તયોઃ સંધ્યે તુટેર્દલે ।
કેતુઃ સૂર્યે વિધૌ રાહુર્ભૌમાદેર્વારભાગિનઃ ॥ 66

પ્રહરદ્વયમન્યેષાં ગ્રહાણામુદયો@ન્તરા ।
સિદ્ધિર્દવીયસી મોક્ષો@ભિચારઃ પારલૌકિકી ॥ 67

ઐહિકી દૂરનૈકટ્યાતિશયા પ્રહરાષ્ટકે ।
મધ્યાહ્નમધ્યનિશયોરભિજિન્મોક્ષભોગદા ॥ 68

નક્ષત્રાણાં તદન્યેષામુદયો મધ્યતઃ ક્રમાત્ ।
નાગા લોકેશમૂર્તીશા ગણેશા જલતત્ત્વતઃ ॥ 69

પ્રધાનાન્તં નાયકાશ્ચ વિદ્યાતત્ત્વાધિનાયકાઃ ।
સકલાદ્યાશ્ચ કણ્ઠ્યોષ્ઠ્યપર્યન્તા ભૈરવાસ્તથા ॥ 70

શક્તયઃ પારમેશ્વર્યો વામશા વીરનાયકાઃ ।
અષ્ટાવષ્ટૌ યે ય ઇત્થં વ્યાપ્યવ્યાપકતાજુષઃ ॥ 71

સ્થૂલસૂક્ષ્માઃ ક્રમાત્તેષામુદયઃ પ્રહરાષ્ટકે ।
દિને ક્રૂરાણિ સૌમ્યાનિ રાત્રૌ કર્માણ્યસંશયમ્ ॥ 72

ક્રૂરતા સૌમ્યતા વાભિસન્ધેરપિ નિરૂપિતા ।
દિનરાત્રિક્ષયે મુક્તિઃ સા વ્યાપ્તિધ્યાનયોગતઃ ॥ 73

તે ચોક્તાઃ પરમેશેન શ્રીમદ્વીરાવલીકુલે ।
સિતાસિતૌ દીર્ઘહ્રસ્વૌ ધર્માધર્મૌ દિનક્ષપે ॥ 74

ક્ષીયેતે યદિ તદ્દીક્ષા વ્યાપ્ત્યા ધ્યાનેન યોગતઃ ।
અહોરાત્રઃ પ્રાણચારે કથિતો માસ ઉચ્યતે ॥ 75

દિનં કૃષ્ણો નિશા શુક્લઃ પક્ષૌ કર્મસુ પૂર્વવત્ ।
યાઃ ષોડશોક્તાસ્તિથયસ્તાસુ યે પૂર્વપશ્ચિમે ॥ 76

તયોસ્તુ વિશ્રમો@ર્ધે@ર્ધે તિથ્યઃ પઞ્ચદશેતરાઃ ।
સપાદે દ્વ્યઙ્ગુલે તિથ્યા અહોરાત્રો વિભજ્યતે ॥ 77

પ્રકાશવિશ્રમવશાત્તાવેવ હિ દિનક્ષપે ।
સંવિત્પ્રતિક્ષણં યસ્માત્પ્રકાશાનન્દયોગિની ॥ 78

તૌ ક્લૃપ્તૌ યાવતિ તયા તાવત્યેવ દિનક્ષપે ।
યાવત્યેવ હિ સંવિત્તિરુદિતોદિતસુસ્ફુટા ॥ 79

તાવાનેવ ક્ષણઃ કલ્પો નિમેષો વા તદસ્ત્વપિ ।
યાવાનેવોદયો વિત્તેર્વેદ્યૈકગ્રહતત્પરઃ ॥ 80

તાવદેવાસ્તમયનં વેદિતૃસ્વાત્મચર્વણમ્ ।
વેદ્યે ચ બહિરન્તર્વા દ્વયે વાથ દ્વયોજ્ઝિતે ॥ 81

સર્વથા તન્મયીભૂતિર્દિનં વેત્તૃસ્થતા નિશા ।
વેદિતા વેદ્યવિશ્રાન્તો વેત્તા ત્વન્તર્મુખસ્થિતિઃ ॥ 82

પુરા વિચારયન્પશ્ચાત્સત્તામાત્રસ્વરૂપકઃ ।
જાગ્રદ્વેદિતૃતા સ્વપ્નો વેત્તૃભાવઃ પુરાતનઃ ॥ 83

પરઃ સુપ્તં ક્ષયે રાત્રિદિનયોસ્તુર્યમદ્વયમ્ ।
કદાચિદ્વસ્તુવિશ્રાન્તિસામ્યેનાત્મનિ ચર્વણમ્ ॥ 84

વેદ્યવેદકસામ્યં તત્ સા રાત્રિદિનતુલ્યતા ।
વેદ્યે વિશ્રાન્તિરધિકા દિનદૈર્ઘ્યાય તત્ર તુ ॥ 85

ન્યૂના સ્યાત્સ્વાત્મવિશ્રાન્તિર્વિપરીતે વિપર્યયઃ ।
સ્વાત્મૌત્સુક્યે પ્રબુદ્ધે હિ વેદ્યવિશ્રાન્તિરલ્પિકા ॥ 86

ઇત્થમેવ દિવારાત્રિન્યૂનાધિક્યક્રમં વદેત્ ।
યથા દેહેષ્વહોરાત્રન્યૂનાધિક્યાદિ નો સમમ્ ॥ 87

તથા પુરેષ્વપીત્યેવં તદ્વિશેષેણ નોદિતમ્ ।
શ્રીત્રૈયમ્બકસન્તાનવિતતામ્બરભાસ્કરઃ ॥ 88

દિનરાત્રિક્રમં મે શ્રીશંભુરિત્થમપપ્રથત્ ।
શ્રીસન્તાનગુરુસ્ત્વાહ સ્થાનં બુદ્ધાપ્રબુદ્ધયોઃ ॥ 89

હૃદ આરભ્ય યત્તેન રાત્રિન્દિવવિભાજનમ્ ।
તદસત્સિતપક્ષે@ન્તઃ પ્રવેશોલ્લાસભાગિનિ ॥ 90

અબુદ્ધસ્થાનમેવૈતદ્દિનત્વેન કથં ભવેત્ ।
અલં વાનેન નેદં વા મમ પ્રાઙ્મતમત્સરઃ ॥ 91

હેયે તુ દર્શિતે શિષ્યાઃ સત્પથૈકાન્તદર્શિનઃ ।
વ્યાખ્યાતઃ કૃષ્ણપક્ષો ય સ્તત્ર પ્રાણગતઃ શશી ॥ 92

આપ્યાયનાત્મનૈકૈકાં કલાં પ્રતિતિથિ ત્યજેત્ ।
દ્વાદશાન્તસમીપે તુ યાસૌ પઞ્ચદશી તુટિઃ ॥ 93

સામાવસ્યાત્ર સ ક્ષીણશ્ચન્દ્રઃ પ્રાણાર્કમાવિશેત્ ।
ઉક્તં શ્રીકામિકાયાં ચ નોર્ધ્વે@ધઃ પ્રકૃતિઃ પરા ।
અર્ધાર્ધે ક્રમતે માયા દ્વિખણ્ડા શિવરૂપિણી ॥ 94

ચન્દ્રસૂર્યાત્મના દેહં પૂરયેત્પ્રવિલાપયેત્ ।
અમૃતં ચન્દ્રરૂપેણ દ્વિધા ષોડશધા પુનઃ ॥ 95

પિવન્તિ ચ સુરાઃ સર્વે દશપઞ્ચ પરાઃ કલાઃ ।
અમા શેષગુહાન્તઃસ્થામાવાસ્યા વિશ્વતર્પિણી ॥ 96

એવં કલાઃ પઞ્ચદશ ક્ષીયન્તે શશિનઃ ક્રમાત્ ।
આપ્યાયિન્યમૃતાબ્રૂપતાદાત્મ્યાત્ષોડશી ન તુ ॥ 97

તત્ર પઞ્ચદશી યાસૌ તુટિઃ પ્રક્ષીણચન્દ્રમાઃ ।
તદૂર્ધ્વગં યત્તુટ્યર્ધં પક્ષસંધિઃ સ કીર્તિતઃ ॥ 98

તસ્માદ્વિશ્રમતુટ્યર્ધાદામાવસ્યં પુરાદલમ્ ।
પરં પ્રાતિપદં ચાર્ધમિતિ સંધિઃ સ કલ્પ્યતે ॥ 99

તત્ર પ્રાતિપદે તસ્મિંસ્તુટ્યર્ધાર્ધે પુરાદલમ્ ।
આમાવસ્યં તિથિચ્છેદાત્કુર્યાત્સૂર્યગ્રહં વિશત્ ॥ 100

તત્રાર્કમણ્ડલે લીનઃ શશી સ્રવતિ યન્મધુ ।
તપ્તત્વાત્તત્પિબેદિન્દુસહભૂઃ સિંહિકાસુતઃ ॥ 101

અર્કઃ પ્રમાણં સોમસ્તુ મેયં જ્ઞાનક્રિયાત્મકૌ ।
રાહુર્માયાપ્રમાતા સ્યાત્તદાચ્છાદનકોવિદઃ ॥ 102

તત એવ તમોરૂપો વિલાપયિતુમક્ષમઃ ।
તત્સંઘટ્ટાદ્વયોલ્લાસો મુખ્યો માતા વિલાપકઃ ॥ 103

અર્કેન્દુરાહુસંઘટ્ટાત્ પ્રમાણં વેદ્યવેદકૌ ।
અદ્વયેન તતસ્તેન પુણ્ય એષ મહાગ્રહઃ ॥ 104

અમાવસ્યાં વિનાપ્યેષ સંઘટ્ટશ્ચેન્મહાગ્રહઃ ।
યથાર્કે મેષગે રાહાવશ્વિનીસ્થે@શ્વિનીદિને ॥ 105

આમાવાસ્યં યદા ત્વર્ધં લીનં પ્રાતિપદે દલે ।
પ્રતિપચ્ચ વિશુદ્ધા સ્યાત્તન્મોક્ષો દૂરગે વિધૌ ॥ 106

ગ્રાસમોક્ષાન્તરે સ્નાનધ્યાનહોમજપાદિકમ્ ।
લૌકિકાલૌકિકં ભૂયઃફલં સ્યાત્પારલૌકિકમ્ ॥ 107

ગ્રાસ્યગ્રાસકતાક્ષોભપ્રક્ષયે ક્ષણમાવિશન્ ।
મોક્ષભાગ્ધ્યાનપૂજાદિ કુર્વંશ્ચન્દ્રાર્કયોર્ગ્રહે ॥ 108

તિથિચ્છેદ ઋણં કાસો વૃદ્ધિર્નિઃશ્વસનં ધનમ્ ।
અયત્નજં યત્નજં તુ રેચનાદથ રોધનાત્ ॥ 109

એવં પ્રાણે વિશતિ ચિત્સૂર્ય ઇન્દું સુધામયમ્ ।
એકૈકધ્યેન બોધાંશુ કલયા પરિપૂરયેત્ ॥ 110

ક્રમસંપૂરણાશાલિશશાઙ્કામૃતસુન્દરાઃ ।
તુટ્યઃ પઞ્ચદશૈતાઃ સ્યુસ્તિથયઃ સિતપક્ષગાઃ ॥ 111

અન્ત્યાયાં પૂર્ણમસ્તુટ્યાં પૂર્વવત્પક્ષસન્ધિતા ।
ઇન્દુગ્રહશ્ચ પ્રતિપત્સન્ધૌ પૂર્વપ્રવેશતઃ ॥ 112

ઐહિકં ગ્રહણે ચાત્ર સાધકાનાં મહાફલમ્ ।
પ્રાગ્વદન્યદયં માસઃ પ્રાણચારે@બ્દ ઉચ્યતે ॥ 113

ષટ્સુ ષટ્સ્વઙ્ગુલેષ્વર્કો હૃદયાન્મકરાદિષુ ।
તિષ્ઠન્માઘાઢિકં ષટ્કં કુર્યાત્તચ્ચોત્તરાયણમ્ ॥ 114

સંક્રાન્તિત્રિતયે વૃત્તે ભુક્તે ચાષ્ટાદશાઙ્ગુલે ।
મેષં પ્રાપ્તે રવૌ પુણ્યં વિષુવત્પારલૌકિકમ્ ॥ 115

પ્રવેશે તુ તુલાસ્થે@ર્કે તદેવ વિષુવદ્ભવેત્ ।
ઇહ સિદ્ધિપ્રદં ચૈતદ્દક્ષિણાયનગં તતઃ ॥ 116

ગર્ભતા પ્રોદ્બુભૂષિષ્યદ્ભાવશ્ચાથોદ્બુભૂષુતા ।
ઉદ્ભવિષ્યત્ત્વમુદ્ભૂતિપ્રારમ્ભો@પ્યુદ્ભવસ્થિતિઃ ॥ 117

જન્મ સત્તા પરિણતિર્વૃદ્ધિર્હ્રાસઃ ક્ષયઃ ક્રમાત્ ।
મકરાદીનિ તેનાત્ર ક્રિયા સૂતે સદૃક્ફલમ્ ॥ 118

આમુત્રિકે ઝષઃ કુમ્ભો મન્ત્રાદેઃ પૂર્વસેવને ।
ચતુષ્કં કિલ મીનાદ્યમન્તિકં ચોત્તરોત્તરમ્ ॥ 119

પ્રવેશે ખલુ તત્રૈવ શાન્તિપુષ્ટ્યાદિસુન્દરમ્ ।
કર્મ સ્યાદૈહિકં તચ્ચ દૂરદૂરફલં ક્રમાત્ ॥ 120

નિર્ગમે દિનવૃદ્ધિઃ સ્યાદ્વિપરીતે વિપર્યયઃ ।
વર્ષે@સ્મિંસ્તિથયઃ પઞ્ચ પ્રત્યઙ્ગુલમિતિ ક્રમઃ ॥ 121

તત્રાપ્યહોરાત્રવિધિરિતિ સર્વં હિ પૂર્વવત્ ।
પ્રાણીયે વર્ષ એતસ્મિન્કાર્તિકાદિષુ દક્ષતઃ ॥ 122

પિતામહાન્તં રુદ્રાઃ સ્યુર્દ્વાદશાગ્રે@ત્ર ભાવિનઃ ।
પ્રાણે વર્ષોદયઃ પ્રોક્તો દ્વાદશાબ્દોદયો@ધુના ॥ 123

ખરસાસ્તિથ્ય એકસ્મિન્નેકસ્મિન્નઙ્ગુલે ક્રમાત્ ।
દ્વાદશાબ્દોદયે તે ચ ચૈત્રાદ્યા દ્વાદશોદિતાઃ ॥ 124

ચૈત્રે મન્ત્રોદિતિઃ સો@પિ તાલુન્યુક્તો@ધુના પુનઃ ।
હૃદિ ચૈત્રોદિતિસ્તેન તત્ર મન્ત્રોદયો@પિ હિ ॥ 125

પ્રત્યઙ્ગુલં તિથીનાં તુ ત્રિશતે પરિકલ્પિતે ।
સપઞ્ચાંશાઙ્ગુલે@બ્દઃ સ્યાત્પ્રાણે ષષ્ટ્યબ્દતા પુનઃ ॥ 126

શતાનિ ષટ્ સહસ્રાણિ ચૈકવિંશતિરિત્યયમ્ ।
વિભાગઃ પ્રાણગઃ ષષ્ટિવર્ષાહોરાત્ર ઉચ્યતે ॥ 127

પ્રહરાહર્નિશામાસઋત્વબ્દરવિષષ્ટિગઃ ।
યશ્છેદસ્તત્ર યઃ સન્ધિઃ સ પુણ્યો ધ્યાનપૂજને ॥ 128

ઇતિ પ્રાણોદયે યો@યં કાલઃ શક્ત્યેકવિગ્રહઃ ।
વિશ્વાત્માન્તઃસ્થિતસ્તસ્ય બાહ્યે રૂપં નિરૂપ્યતે ॥ 129

ષટ્ પ્રાણાશ્ચષકસ્તેષાં ષષ્ટિર્નાલી ચ તાસ્તથા ।
તિથિસ્તત્ત્રિંશતા માસસ્તે દ્વાદશ તુ વત્સરઃ ॥ 130

અબ્દં પિત્ર્યસ્ત્વહોરાત્ર ઉદગ્દક્ષિણતો@યનાત્ ।
પિતૄણાં યત્સ્વમાનેન વર્ષં તદ્દિવ્યમુચ્યતે ॥ 131

ષષ્ટ્યધિકં ચ ત્રિશતં વર્ષાણામત્ર માનુષમ્ ।
તચ્ચ દ્વાદશભિર્હત્વા માસસંખ્યાત્ર લભ્યતે ॥ 132

તાં પુનસ્ત્રિંશતા હત્વાહોરાત્રકલ્પના વદેત્ ।
હત્વા તાં ચૈકવિંશત્યા સહસ્રૈઃ ષટ્શતેન ચ ॥ 133

પ્રાણસંખ્યાં વદેત્તત્ર ષષ્ટ્યાદ્યબ્દોદયં પુનઃ ।
ઉક્તં ચ ગુરુભિઃ શ્રીમદ્રૌરવાદિસ્વવૃત્તિષુ ॥ 134

દેવાનાં યદહોરાત્રં માનુષાણાં સ હાયનઃ ।
શતત્રયેણ ષષ્ટ્યા ચ નૄણાં વિબુધવત્સરઃ ॥ 135

શ્રીમત્સ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે ચ તદેવ મતમીક્ષ્યતે ।
પિતૄણાં તદહોરાત્રમિત્યુપક્રમ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥ 136

એવં દૈવસ્ત્વહોરાત્ર ઇતિ હ્યૈક્યોપસંહૃતિઃ ।
તેન યે ગુરવઃ શ્રીમત્સ્વચ્છન્દોક્તિદ્વયાદિતઃ ॥ 137

પિત્ર્યં વર્ષં દિવ્યદિનમૂચુર્ભ્રાન્તા હિ તે મુધા ।
દિવ્યાર્કાબ્દસહસ્રાણિ યુગેષુ ચતુરાદિતઃ ॥ 138

એકૈકહાન્યા તાવદ્ભિઃ શતૈસ્તેષ્વષ્ટ સંધયઃ ।
ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મન્વન્તસ્તે ચતુર્દશ ॥ 139

બ્રહ્મણો@હસ્તત્ર ચેન્દ્રાઃ ક્રમાદ્યાન્તિ ચતુર્દશ ।
બ્રહ્માહો@ન્તે કાલવહ્નેર્જ્વાલા યોજનલક્ષિણી ॥ 140

દગ્ધ્વા લોકત્રયં ધૂમાત્ત્વન્યત્પ્રસ્વાપયેત્ત્રયમ્ ।
નિરયેભ્યઃ પુરા કાલવહ્નેર્વ્યક્તિર્યતસ્તતઃ ॥ 141

વિભુરધઃસ્થિતો@પીશ ઇતિ શ્રીરૌરવં મતમ્ ।
બ્રહ્મનિઃશ્વાસનિર્ધૂતે ભસ્મનિ સ્વેદવારિણા ॥ 142

તદીયેનાપ્લુતં વિશ્વં તિષ્ઠેત્તાવન્નિશાગમે ।
તસ્મિન્નિશાવધૌ સર્વે પુદ્ગલાઃ સૂક્ષ્મદેહગાઃ ॥ 143

અગ્નિવેગેરિતા લોકે જને સ્યુર્લયકેવલાઃ ।
કૂષ્માણ્ડહાટકાદ્યાસ્તુ ક્રીડન્તિ મહદાલયે ॥ 144

નિશાક્ષયે પુનઃ સૃષ્ટિં કુરુતે તામસાદિતઃ ।
સ્વકવર્ષશતાન્તે@સ્ય ક્ષયસ્તદ્વૈષ્ણવં દિનમ્ ॥ 145

રાત્રિશ્ચ તાવતીત્યેવં વિષ્ણુરુદ્રશતાભિધાઃ ।
ક્રમાત્સ્વસ્વશતાન્તેષુ નશ્યન્ત્યત્રાણ્ડલોપતઃ ॥ 146

અબાદ્યવ્યક્તતત્ત્વાન્તેષ્વિત્થં વર્ષશતં ક્રમાત્ ।
દિનરાત્રિવિભાગઃ સ્યાત્ સ્વસ્વાયુઃશતમાનતઃ ॥ 147

બ્રહ્મણઃ પ્રલયોલ્લાસસહસ્રૈસ્તુ રસાગ્નિભિઃ ।
અવ્યક્તસ્થેષુ રુદ્રેષુ દિનં રાત્રિશ્ચ તાવતી ॥ 148

તદા શ્રીકણ્ઠ એવ સ્યાત્સાક્ષાત્સંહારકૃત્પ્રભુઃ ।
સર્વે રુદ્રાસ્તથા મૂલે માયાગર્ભાધિકારિણઃ ॥ 149

અવ્યક્તાખ્યે હ્યાવિરિઞ્ચાચ્છ્રીકણ્ઠેન સહાસતે ।
નિવૃત્તાધઃસ્થકર્મા હિ બ્રહ્મા તત્રાધરે ધિયઃ ॥ 150

ન ભોક્તા જ્ઞો@ધિકારે તુ વૃત્ત એવ શિવીભવેત્ ।
સ એષો@વાન્તરલયસ્તત્ક્ષયે સૃષ્ટિરુચ્યતે ॥ 151

સાંખ્યવેદાદિસંસિદ્ધાઞ્છ્રીકણ્ઠસ્તદહર્મુખે ।
સૃજત્યેવ પુનસ્તેન ન સમ્યઙ્મુક્તિરીદૃશી ॥ 152

પ્રધાને યદહોરાત્રં તજ્જં વર્ષશતં વિભોઃ ।
શ્રીકણ્ઠસ્યાયુરેતચ્ચ દિનં કઞ્ચુકવાસિનામ્ ॥ 153

તત્ક્રમાન્નિયતિઃ કાલો રાગો વિદ્યા કલેત્યમી ।
યાન્ત્યન્યોન્યં લયં તેષામાયુર્ગાહનિકં દિનમ્ ॥ 154

તદ્દિનપ્રક્ષયે વિશ્વં માયાયાં પ્રવિલીયતે ।
ક્ષીણાયાં નિશિ તાવત્યાં ગહનેશઃ સૃજેત્પુનઃ ॥ 155

એવમવ્યક્તકાલં તુ પરાર્ધૈર્દશભિર્જહિ ।
માયાહસ્તાવતી રાત્રિર્ભવેત્પ્રલય એષ સઃ ॥ 156

માયાકાલં પરાર્ધાનાં ગુણયિત્વા શતેન તુ ।
ઐશ્વરો દિવસો નાદઃ પ્રાણાત્માત્ર સૃજેજ્જગત્ ॥ 157

તાવતી ચૈશ્વરી રાત્રિર્યત્ર પ્રાણઃ પ્રશામ્યતિ ।
પ્રાણગર્ભસ્થમપ્યત્ર વિશ્વં સૌષુમ્નવર્ત્મના ॥ 158

પ્રાણે બ્રહ્મવિલે શાન્તે સંવિદ્યાપ્યવશિષ્યતે ।
અંશાંશિકાતો@પ્યેતસ્યાઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરો લયઃ ॥ 159

ગુણયિત્વૈશ્વરં કાલં પરાર્ધાનાં શતેન તુ ।
સાદાશિવં દિનં રાત્રિર્મહાપ્રલય એવ ચ ॥ 160

સદાશિવઃ સ્વકાલાન્તે બિન્દ્વર્ધેન્દુનિરોધિકાઃ ।
આક્રમ્ય નાદે લીયેત ગૃહીત્વા સચરાચરમ્ ॥ 161

નાદો નાદાન્તવૃત્ત્યા તુ ભિત્ત્વા બ્રહ્મબિલં હઠાત્ ।
શક્તિતત્ત્વે લયં યાતિ નિજકાલપરિક્ષયે ॥ 162

એતાવચ્છક્તિતત્ત્વે તુ વિજ્ઞેયં ખલ્વહર્નિશમ્ ।
શક્તિઃ સ્વકાલવિલયે વ્યાપિન્યાં લીયતે પુનઃ ॥ 163

વ્યાપિન્યા તદ્દિવારાત્રં લીયતે સાપ્યનાશ્રિતે ।
પરાર્ધકોટ્યા હત્વાપિ શક્તિકાલમનાશ્રિતે ॥ 164

દિનં રાત્રિશ્ચ તત્કાલે પરાર્ધગુણિતે@પિ ચ ।
સો@પિ યાતિ લયં સામ્યસંજ્ઞે સામનસે પદે ॥ 165

સ કાલઃ સામ્યસંજ્ઞઃ સ્યાન્નિત્યો@કલ્યઃ કલાત્મકઃ ।
યત્તત્સામનસં રૂપં તત્સામ્યં બ્રહ્મ વિશ્વગમ્ ॥ 166

અતઃ સામનસાત્કાલાન્નિમેષોન્મેષમાત્રતઃ ।
તુટ્યાદિકં પરાર્ધાન્તં સૂતે સૈવાત્ર નિષ્ઠિતમ્ ॥ 167

દશશતસહસ્રમયુતં લક્ષનિયુતકોટિ સાર્બુદં વૃન્દમ્ ।
ખર્વનિખર્વે શંખાબ્જજલધિમધ્યાન્તમથ પરાર્ધં ચ ॥ 168

ઇત્યેકસ્માત્પ્રભૃતિ હિ દશધા દશધા ક્રમેણ કલયિત્વા ।
એકાદિપરાર્ધાન્તેષ્વષ્ટાદશસુ સ્થિતિં બ્રૂયાત્ ॥ 169

ચત્વાર એતે પ્રલયા મુખ્યાઃ સર્ગાશ્ચ તત્કલાઃ ।
ભૂમૂલનૈશશક્તિસ્થાસ્તદેવાણ્ડચતુષ્ટયમ્ ॥ 170

કાલાગ્નિર્ભુવિ સંહર્તા માયાન્તે કાલતત્ત્વરાટ્ ।
શ્રીકણ્ઠો મૂલ એકત્ર સૃષ્ટિસંહારકારકઃ ॥ 171

તલ્લયો વાન્તરસ્તસ્માદેકઃ સૃષ્ટિલયેશિતા ।
શ્રીમાનઘોરઃ શક્ત્યન્તે સંહર્તા સૃષ્ટિકૃચ્ચ સઃ ॥ 172

તત્સૃષ્ટૌ સૃષ્ટિસંહારા નિઃસંખ્યા જગતાં યતઃ ।
અન્તર્ભૂતાસ્તતઃ શાક્તી મહાસૃષ્ટિરુદાહૃતા ॥ 173

લયે બ્રહ્મા હરી રુદ્રશતાન્યષ્ટકપઞ્ચકમ્ ।
ઇત્યન્યોન્યં ક્રમાદ્યાન્તિ લયં માયાન્તકે@ધ્વનિ ॥ 174

માયાતત્ત્વલયે ત્વેતે પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્ ।
માયોર્ધ્વે યે સિતાધ્વસ્થાસ્તેષાં પરશિવે લયઃ ॥ 175

તત્રાપ્યૌપાધિકાદ્ભેદાલ્લયે ભેદં પરે વિદુઃ ।
એવં તાત્ત્વેશ્વરે વર્ગે લીને સૃષ્ટૌ પુનઃ પરે ॥ 176

તત્સાધકાઃ શિવેષ્ટા વા તત્સ્થાનમધિશેરતે ।
બ્રાહ્મી નામ પરસ્યૈવ શક્તિસ્તાં યત્ર પાતયેત્ ॥ 177

સ બ્રહ્મા વિષ્ણુરુદ્રાદ્યા વૈષ્ણવ્યાદેરતઃ ક્રમાત્ ।
શક્તિમન્તં વિહાયાન્યં શક્તિઃ કિં યાતિ નેદૃશમ્ ॥ 178

છાદિતપ્રથિતાશેષ શક્તિરેકઃ શિવસ્તથા ।
એવં વિસૃષ્ટિપ્રલયાઃ પ્રાણ એકત્ર નિષ્ઠિતાઃ ॥ 179

સો@પિ સંવિદિ સંવિચ્ચ ચિન્માત્રે જ્ઞેયવર્જિતે ।
ચિન્માત્રમેવ દેવી ચ સા પરા પરમેશ્વરી ॥ 180

અષ્ટાત્રિંશં ચ તત્તત્ત્વં હૃદયં તત્પરાપરમ્ ।
તેન સંવિત્ત્વમેવૈતત્સ્પન્દમાનં સ્વભાવતઃ ॥ 181

લયોદયા ઇતિ પ્રાણે ષષ્ટ્યબ્દોદયકીર્તનમ્ ।
ઇચ્છામાત્રપ્રતિષ્ઠેયં ક્રિયાવૈચિત્ર્યચર્ચના ॥ 182

કાલશક્તિસ્તતો બાહ્યે નૈતસ્યા નિયતં વપુઃ ।
સ્વપ્નસ્વપ્ને તથા સ્વપ્ને સુપ્તે સંકલ્પગોચરે ॥ 183

સમાધૌ વિશ્વસંહારસૃષ્ટિક્રમવિવેચને ।
મિતો@પિ કિલ કાલાંશો વિતતત્વેન ભાસતે ॥ 184

પ્રમાત્રભેદે ભેદે@થ ચિત્રો વિતતિમાપ્યસૌ ।
એવં પ્રાણે યથા કાલઃ ક્રિયાવૈચિત્ર્યશક્તિજઃ ॥ 185

તથાપાને@પિ હૃદયાન્મૂલપીઠવિસર્પિણિ ।
મૂલાભિધમહાપીઠસઙ્કોચપ્રવિકાસયોઃ ॥ 186

બ્રહ્માદ્યનાશ્રિતાન્તાનાં ચિનુતે સૃષ્ટિસંહૃતી ।
શશ્વદ્યદ્યપ્યપાનો@ય મિત્થં વહતિ કિંત્વસૌ ॥ 187

અવેદ્યયત્નો યત્નેન યોગિભિઃ સમુપાસ્યતે ।
હૃત્કન્દાનન્દસંકોચવિકાસદ્વાદશાન્તગાઃ ॥ 188

બ્રહ્માદયો@નાશ્રિતાન્તાઃ સેવ્યન્તે@ત્ર સુયોગિભિઃ ।
એતે ચ પરમેશાનશક્તિત્વાદ્વિશ્વવર્તિનઃ ॥ 189

દેહમપ્યશ્નુવાનાસ્તત્કારણાનીતિ કામિકે ।
બાલ્યયૌવનવૃદ્ધત્વનિધનેષુ પુનર્ભવે ॥ 190

મુક્તૌ ચ દેહે બ્રહ્માદ્યાઃ ષડધિષ્ઠાનકારિણઃ ।
તસ્યાન્તે તુ પરા દેવી યત્ર યુક્તો ન જાયતે ॥ 191

અનેન જ્ઞાતમાત્રેણ દીક્ષાનુગ્રહકૃદ્ભવેત્ ।
સમસ્તકારણોલ્લાસપદે સુવિદિતે યતઃ ॥ 192

અકારણં શિવં વિન્દેદ્યત્તદ્વિશ્વસ્ય કારણમ્ ।
અધોવક્ત્રં ત્વિદં દ્વૈતકલઙ્કૈકાન્તશાતનમ્ ॥ 193

ક્ષીયતે તદુપાસાયાં યેનોર્ધ્વાધરડમ્બરઃ ।
અત્રાપાનોદયે પ્રાગ્વત્ષષ્ટ્યબ્દોદયયોજનામ્ ॥ 194

યાવત્કુર્વીત તુટ્યાદેર્યુક્તાઙ્ગુલવિભાગતઃ ।
એવં સમાને@પિ વિધિઃ સ હિ હાર્દીષુ નાડિષુ ॥ 195

સંચરન્સર્વતોદિક્કં દશધૈવ વિભાવ્યતે ।
દશ મુખ્યા મહાનાડીઃ પૂરયન્નેષ તદ્ગતાઃ ॥ 196

નાડ્યન્તરશ્રિતા નાડીઃ ક્રામન્દેહે સમસ્થિતિઃ ।
અષ્ટાસુ દિગ્દલેષ્વેષ ક્રામંસ્તદ્દિક્પતેઃ ક્રમાત્ ॥ 197

ચેષ્ટિતાન્યનુકુર્વાણો રૌદ્રઃ સૌમ્યશ્ચ ભાસતે ।
સ એવ નાડીત્રિતયે વામદક્ષિણમધ્યગે ॥ 198

ઇન્દ્વર્કાગ્નિમયે મુખ્યે ચરંસ્તિષ્ઠત્યહર્નિશમ્ ।
સાર્ધનાલીદ્વયં પ્રાણશતાનિ નવ યત્સ્થિતમ્ ॥ 199

તાવદ્વહન્નહોરાત્રં ચતુર્વિંશતિધા ચરેત્ ।
વિષુવદ્વાસરે પ્રાતઃ સાંશાં નાલીં સ મધ્યગઃ ॥ 200

વામેતરોદક્સવ્યાન્યૈર્યાવત્સંક્રાન્તિપઞ્ચકમ્ ।
એવં ક્ષીણાસુ પાદોનચતુર્દશસુ નાલિષુ ॥ 201

મધ્યાહ્ને દક્ષવિષુવન્નવપ્રાણશતીં વહેત્ ।
દક્ષોદગન્યોદગ્દક્ષૈઃ પુનઃ સંક્રાન્તિપઞ્ચકમ્ ॥ 202

નવાસુશતમેકૈકં તતો વિષુવદુત્તરમ્ ।
પઞ્ચકે પઞ્ચકે@તીતે સંક્રાન્તેર્વિષુવદ્બહિઃ ॥ 203

યદ્વત્તથાન્તઃ સઙ્ક્રાન્તિર્નવપ્રાણશતાનિ સા ।
એવં રાત્રાવપીત્યેવં વિષુવદ્દિવસાત્સમાત્ ॥ 204

આરભ્યાહર્નિશાવૃદ્ધિહ્રાસસઙ્ક્રાન્તિગો@પ્યસૌ ।
રાત્ર્યન્તદિનપૂર્વાંશૌ મધ્યાહ્નો દિવસક્ષયઃ ॥ 205

સ શર્વર્યુદયો મધ્યમુદક્તો વિષુતેદૃશી ।
વ્યાપ્તૌ વિષેર્યતો વૃત્તિઃ સામ્યં ચ વ્યાપ્તિરુચ્યતે ॥ 206

તદર્હતિ ચ યઃ કાલો વિષુવત્તદિહોદિતઃ ।
વિષુવત્પ્રભૃતિ હ્રાસવૃદ્ધી યે દિનરાત્રિગે ॥ 207

તત્ક્રમેણૈવ સંક્રાન્તિહ્રાસવૃદ્ધી દિવાનિશોઃ ।
ઇત્થં સમાનમરુતો વર્ષદ્વયવિકલ્પનમ્ ॥ 208

ચાર એકત્ર નહ્યત્ર શ્વાસપ્રશ્વાસચર્ચનમ્ ।
સમાને@પિ તુટેઃ પૂર્વં યાવત્ષષ્ટ્યબ્દગોચરમ્ ॥ 209

કાલસંખ્યા સુસૂક્ષ્મૈકચારગા ગણ્યતે બુધૈઃ ।
સંધ્યાપૂર્વાહ્ણમધ્યાહ્નમધ્યરાત્રાદિ યત્કિલ ॥ 210

અન્તઃસંક્રાન્તિગં ગ્રાહ્યં તન્મુખ્યં તત્ફલોદિતેઃ ।
ઉક્તઃ સમાનગઃ કાલ ઉદાને તુ નિરૂપ્યતે ॥ 211

પ્રાણવ્યાપ્તૌ યદુક્તં તદુદાને@પ્યત્ર કેવલમ્ ।
નાસાશક્ત્યન્તયોઃ સ્થાને બ્રહ્મરન્ધ્રોર્ધ્વધામની ॥ 212

તેનોદાને@ત્ર હૃદયાન્મૂર્ધન્યદ્વાદશાન્તગમ્ ।
તુટ્યાદિષષ્ટિવર્ષાન્તં વિશ્વં કાલં વિચારયેત્ ॥ 213

વ્યાને તુ વિશ્વાત્મમયે વ્યાપકે ક્રમવર્જિતે ।
સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મોચ્છલદ્રૂપમાત્રઃ કાલો વ્યવસ્થિતઃ ॥ 214

સૃષ્ટિઃ પ્રવિલયઃ સ્થેમા સંહારો@નુગ્રહો યતઃ ।
ક્રમાત્પ્રાણાદિકે કાલે તં તં તત્રાશ્રયેત્તતઃ ॥ 215

પ્રાણચારે@ત્ર યો વર્ણપદમન્ત્રોદયઃ સ્થિતઃ ।
યત્નજો@યત્નજઃ સૂક્ષ્મઃ પરઃ સ્થૂલઃ સ કથ્યતે ॥ 216

એકો નાદાત્મકો વર્ણઃ સર્વવર્ણાવિભાગવાન્ ।
સો@નસ્તમિતરૂપત્વાદનાહત ઇહોદિતઃ ॥ 217

સ તુ ભૈરવસદ્ભાવો માતૃસદ્ભાવ એષ સઃ ।
પરા સૈકાક્ષરા દેવી યત્ર લીનં ચરાચરમ્ ॥ 218

હ્રસ્વાર્ણત્રયમેકૈકં રવ્યઙ્ગુલમથેતરત્ ।
પ્રવેશ ઇતિ ષડ્વર્ણાઃ સૂર્યેન્દુપથગાઃ ક્રમાત્ ॥ 219

ઇકારોકારયોરાદિસન્ધૌ સંધ્યક્ષરદ્વયમ્ ।
એ+ઓ ઇતિ પ્રવેશે તુ ઐ+ઔ ઇતિ દ્વયં વિદુઃ ॥ 220

ષણ્ઠાર્ણાનિ પ્રવેશે તુ દ્વાદશાન્તલલાટયોઃ ।
ગલે હૃદિ ચ બિન્દ્વર્ણવિસર્ગૌ પરિતઃસ્થિતૌ ॥ 221

કાદિપઞ્ચકમાદ્યસ્ય વર્ણસ્યાન્તઃ સદોદિતમ્ ।
એવં સસ્થાનવર્ણાનામન્તઃ સા સાર્ણસન્તતિઃ ॥ 222

હૃદ્યેષ પ્રાણરૂપસ્તુ સકારો જીવનાત્મકઃ ।
બિન્દુઃ પ્રકાશો હાર્ણશ્ચ પૂરણાત્મતયા સ્થિતઃ ॥ 223

ઉક્તઃ પરો@યમુદયો વર્ણાનાં સૂક્ષ્મ ઉચ્યતે ।
પ્રવેશે ષોડશૌન્મુખ્યે રવયઃ ષણ્ઠવર્જિતાઃ ॥ 224

તદેવેન્દ્વર્કમત્રાન્યે વર્ણાઃ સૂક્ષ્મોદયસ્ત્વયમ્ ।
કાલો@ર્ધમાત્રઃ કાદીનાં ત્રયસ્ત્રિંશત ઉચ્યતે ॥ 225

માત્રા હ્રસ્વાઃ પઞ્ચ દીર્ઘાષ્ટકં દ્વિસ્ત્રિઃ પ્લુતં તુ લૄ ।
એકાશીતિમિમામર્ધમાત્રાણામાહ નો ગુરુઃ ॥ 226

યદ્વશાદ્ભગવાનેકાશીતિકં મન્ત્રમભ્યધાત્ ।
એકાશીતિપદા દેવી શક્તિઃ પ્રોક્તા શિવાત્મિકા ॥ 227

શ્રીમાતઙ્ગે તથા ધર્મસંઘાતાત્મા શિવો યતઃ ।
તથા તથા પરામર્શશક્તિચક્રેશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥ 228

સ્થૂલૈકાશીતિપદજપરામર્શૈર્વિભાવ્યતે ।
તત એવ પરામર્શો યાવત્યેકઃ સમાપ્યતે ॥ 229

તાવત્તત્પદમુક્તં નો સુપ્તિઙ્નિયમયાન્ત્રિતમ્ ।
એકાશીતિપદોદારવિમર્શક્તમબૃંહિતઃ ॥ 230

સ્થૂલોપાયઃ પરોપાયસ્ત્વેષ માત્રાકૃતો લયઃ ।
અર્ધમાત્રા નવ નવ સ્યુશ્ચતુર્ષુ ચતુર્ષુ યત્ ॥ 231

અઙ્ગુલેષ્વિતિ ષટ્ત્રિંશત્યેકાશીતિપદોદયઃ ।
અઙ્ગુલે નવભાગેન વિભક્તે નવમાશકાઃ ॥ 232

વેદા માત્રાર્ધમન્યત્તુ દ્વિચતુઃષઙ્ગુણં ત્રયમ્ ।
એવમઙ્ગુલરન્ધ્રાંશચતુષ્કદ્વયગં લઘુ ॥ 233

દીર્ઘં પ્લુતં ક્રમાદ્દ્વિત્રિગુણમર્ધં તતો@પિ હલ્ ।
ક્ષકારસ્ત્ર્યર્ધમાત્રાત્મા માત્રિકઃ સતથાન્તરા ॥ 234

વિશ્રાન્તાવર્ધમાત્રાસ્ય તસ્મિંસ્તુ કલિતે સતિ ।
અઙ્ગુલાર્ધે@દ્રિભાગેન ત્વર્ધમાત્રા પુરા પુનઃ ॥ 235

ક્ષકારઃ સર્વસંયોગગ્રહણાત્મા તુ સર્વગઃ ।
સર્વવર્ણોદયાદ્યન્તસન્ધિષૂદયભાગ્વિભુઃ ॥ 236

ઇત્થં ષટ્ત્રિંશકે ચારે વર્ણાનામુદયઃ ફલે ।
ક્રૂરે સૌમ્યે વિલોમેન હાદિ યાવદપશ્ચિમમ્ ॥ 237

હૃદ્યકારો દ્વાદશાન્તે હકારસ્તદિદં વિદુઃ ।
અહમાત્મકમદ્વૈતં યઃ પ્રકાશાત્મવિશ્રમઃ ॥ 238

શિવશક્ત્યવિભાગેન માત્રૈકાશીતિકા ત્વિયમ્ ।
દ્વાસપ્તતાવઙ્ગુલેષુ દ્વિગુણત્વેન સંસરેત્ ॥ 239

ઉક્તઃ સૂક્ષ્મોદયસ્ત્રૈધં દ્વિધોક્તસ્તુ પરોદયઃ ।
અથ સ્થૂલોદયો@ર્ણાનાં ભણ્યતે ગુરુણોદિતઃ ॥ 240

એકૈકમર્ધપ્રહરં દિને વર્ગાષ્ટકોદયઃ ।
રાત્રૌ ચ હ્રાસવૃદ્ધ્યત્ર કેચિદાહુર્ન કે@પિ તુ ॥ 241

એષ વર્ગોદયો રાત્રૌ દિવા ચાપ્યર્ધયામગઃ ।
પ્રાણત્રયોદશશતી પઞ્ચાશદધિકા ચ સા ॥ 242

અધ્યર્ધા કિલ સંક્રાન્તિર્વર્ગે વર્ગે દિવાનિશોઃ ।
તદૈક્યે તૂદયશ્ચારશતાનાં સપ્તવિંશતિઃ ॥ 243

નવ વર્ગાંસ્તુ યે પ્રાહુસ્તેષાં પ્રાણશતી સ્વીન્[વિઃ] ।
સત્રિભાગૈવ સંક્રાન્તિર્વર્ગે પ્રત્યેકમુચ્યતે ॥ 244

અહર્નિશં તદૈક્યે તુ શતાનાં શ્રુતિચક્ષુષી ।
સ્થૂલો વર્ગોદયઃ સો@યમથાર્ણોદય ઉચ્યતે ॥ 245

એકૈકવર્ણે પ્રાણાનાં દ્વિશતં ષોડશાધિકમ્ ।
બહિશ્ચષકષટ્ત્રિંશદ્દિન ઇત્થં તથાનિશિ ॥ 246

શતમષ્ટોત્તરં તત્ર રૌદ્રં શાક્તમથોત્તરમ્ ।
યામલસ્થિતિયોગે તુ રુદ્રશક્ત્યવિભાગિતા ॥ 247

દિનરાત્ર્યવિભાગે તુ દૃગ્વહ્ન્યબ્ધ્યસુચારણાઃ ।
સપઞ્ચમાંશા નાડી ચ બહિર્વર્ણોદયઃ સ્મૃતઃ ॥ 248

ઇતિ પઞ્ચાશિકા સેયં વર્ણાનાં પરિચર્ચિતા ।
એકોનાં યે તુ તામાહુસ્તન્મતં સંપ્રચક્ષ્મહે ॥ 249

વેદાશ્ચારાઃ પઞ્ચમાંશન્યૂનં ચારાર્ધમેકશઃ ।
વર્ણે@ધિકં તદ્દ્વિગુણમવિભાગે દિવાનિશોઃ ॥ 250

સ્થૂલો વર્ણોદયઃ સો@યં પુરા સૂક્ષ્મો નિગદ્યતે ॥ 251

ઇતિ કાલતત્ત્વમુદિતં શાસ્ત્રમુખાગમનિજાનુભવસિદ્ધમ્ ॥ 252અ