તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 32

અથ કથયે મુદ્રાણાં ગુર્વાગમગીતમત્ર વિધિમ્ । 0બ્
મુદ્રા ચ પ્રતિબિમ્બાત્મા શ્રીમદ્દેવ્યાખ્યયામલે ।
ઉક્તા બિમ્બોદયશ્રુત્યા વાચ્યદ્વયવિવેચનાત્ ॥ 1

બિમ્બાત્સમુદયો યસ્યા ઇત્યુક્તા પ્રતિબિમ્બતા ।
વિમ્બસ્ય યસ્યા ઉદય ઇત્યુક્તા તદુપાયતા ॥ 2

મુદં સ્વરૂપલાભાખ્યં દેહદ્વારેણ ચાત્મનામ્ ।
રાત્યર્પયતિ યત્તેન મુદ્રા શાસ્ત્રેષુ વર્ણિતા ॥ 3

તત્ર પ્રધાનભૂતા શ્રીખેચરી દેવતાત્મિકા ।
નિષ્કલત્વેન વિખ્યાતા સાકલ્યેન ત્રિશૂલિની ॥ 4

કરઙ્કિણી ક્રોધના ચ ભૈરવી લેલિહાનિકા ।
મહાપ્રેતા યોગમુદ્રા જ્વાલિની ક્ષોભિણી ધ્રુવા ॥ 5

ઇત્યેવંબહુભેદેયં શ્રીખેચર્યેવ ગીયતે ।
અન્યાસ્તદઙ્ગભૂતાસ્તુ પદ્માદ્યા માલિનીમતે ॥ 6

તાસાં બહુત્વામુખ્યત્વયોગાભ્યાં નેહ વર્ણનમ્ ।
શ્રીખેચરીસમાવિષ્ટો યદ્યત્સ્થાનં સમાશ્રયેત્ ॥ 7

દેવીસંનિધયે તત્સ્યાદલં કિં ડમ્બરૈર્વૃથા ।
કામ્યે કર્મણિ તાશ્ચ સ્યુર્મુખ્યાઃ કસ્યાપિ જાતુચિત્ ॥ 8

મુદ્રા ચતુર્વિધા કાયકરવાક્ચિત્તભેદતઃ ॥ 9

તત્ર પૂર્ણેન રૂપેણ ખેચરીમેવ વર્ણયે ।
બદ્ધ્વા પદ્માસનં યોગી નાભાવક્ષેશ્વરં ક્ષિપેત્ ॥ 10

દણ્ડાકારં તુ તં તાવન્નયેદ્યાવત્કખત્રયમ્ ।
નિગૃહ્ય તત્ર તત્તૂર્ણં પ્રેરયેત્ ખત્રયેણ તુ ॥ 11

એતાં બદ્ધ્વા ખે ગતિઃ સ્યાદિતિ શ્રીપૂર્વશાસને ।
ધ્વનિજ્યોતિર્મરુદ્યુક્તં ચિત્તં વિશ્રમ્ય ચોપરિ ॥ 12

અનેનાભ્યાસયોગેન શિવં ભિત્ત્વા પરં વ્રજેત્ ।
જત્ર્વધસ્તાત્કરૌ કૃત્વા વામપાદં ચ દક્ષિણે ॥ 13

વિદાર્યાસ્યં કનિષ્ઠાભ્યાં મધ્યમાભ્યાં તુ નાસિકામ્ ।
અનામે કુઞ્ચયેત્પ્રાજ્ઞો ભ્રૂભઙ્ગં તર્જનીદ્વયમ્ ॥ 14

જિહ્વાં ચ ચાલયેન્મન્ત્રી હાહાકારં ચ કારયેત્ ।
ત્રિશૂલેન પ્રયોગેણ બ્રહ્મરન્ધ્રમુપસ્થિતઃ ॥ 15

પદં સન્ત્યજ્ય તન્માત્રં સદ્યસ્ત્યજતિ મેદિનીમ્ ।
શૂન્યાશૂન્યલયે કૃત્વા એકદણ્ડે@નિલાનલૌ ॥ 16

શક્તિત્રિતયસમ્બદ્ધે અધિષ્ઠાતૃત્રિદૈવતે ।
ત્રિશૂલં તદ્વિજાનીયાદ્યેન વ્યોમોત્પતેદ્બુધઃ ॥ 17

આકાશભાવં સન્ત્યજ્ય સત્તામાત્રમુપસ્થિતઃ ।
શૂલં સમરસં કૃત્વા રસે રસ ઇવ સ્થિતઃ ॥ 18

એકદણ્ડં સ વિજ્ઞાય ત્રિશૂલં ખચરં પ્રિયે ।
બદ્ધ્વા તુ ખેચરીં મુદ્રાં ધ્યાત્વાત્માનં ચ ભૈરવમ્ ॥ 19

ખેચરીચક્રસંજુષ્ટં સદ્યસ્ત્યજતિ મેદિનીમ્ ।
ત્યક્તાંશકો નિરાચારો નિઃશઙ્કો લોકવર્જિતઃ ॥ 20

અવધૂતો નિરાચારો નાહમસ્મીતિ ભાવયમ્ ।
મન્ત્રૈકનિષ્ઠઃ સંપશ્યન્ દેહસ્થાઃ સર્વદેવતાઃ ॥ 21

હ્લાદોદ્વેગાસ્મિતાક્રુષ્ટનિદ્રામૈથુનમત્સરે ।
રૂપાદૌ વા કર્તૃકર્મકરણેષુ ચ સર્વશઃ ॥ 22

નાહમસ્મીતિ મન્વાન એકીભૂતં વિચિન્તયન્ ।
કર્ણાક્ષિમુખનાસાદિચક્રસ્થં દેવતાગણમ્ ॥ 23

ગ્રહીતારં સદા પશ્યન્ ખેચર્યા સિદ્ધ્યતિ સ્ફુટમ્ ।
વિદ્યાશઙ્કી મલાશઙ્કી શાસ્ત્રશઙ્કી ન સિદ્ધ્યતિ ॥ 24

શિવો રવિઃ શિવો વહ્નિઃ પક્તૃત્વાત્સ પુરોહિતઃ ।
તત્રસ્થા દેવતાઃ સર્વા દ્યોતયન્ત્યો@ખિલં જગત્ ॥ 25

કનિષ્ઠયા વિદાર્યાસ્યં તર્જનીભ્યાં ભ્રુવૌ તથા ।
અનામે મધ્યમે વક્ત્રે જિહ્વયા તાલુકં સ્પૃશેત્ ॥ 26

એષા કરઙ્કિણી દેવી જ્વાલિનીં શૃણુ સાંપ્રતમ્ ।
હનુર્લલાટગૌ હસ્તૌ પ્રસાર્યાઙ્ગુલિતઃ સ્ફુટૌ ॥ 27

ચાલયેદ્વાયુવેગેન કૃત્વાન્તર્ભ્રુકુટીં બુધઃ ।
વિદાર્યાસ્યં સજિહ્વં ચ હાહાકારં તુ કારયેત્ ॥ 28

એષા જ્વાલિન્યગ્નિચક્રે તયા ચાષ્ટોત્તરં શતમ્ ।
જપેદ્યદિ તતઃ સિદ્ધ્યેત્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥ 29

પરદેહેષુ ચાત્માનં પરં ચાત્મશરીરતઃ ।
પશ્યેચ્ચરન્તં હાનાદાદ્ગમાગમપદસ્થિતમ્ ॥ 30

નવચ્છિદ્રગતં ચૈકં નદન્તં વ્યાપકં ધ્રુવમ્ ।
અનયા હિ ખચારી શ્રીયોગસઞ્ચાર ઉચ્યતે ॥ 31

કુલકુણ્ડલિકાં બદ્ધ્વા અણોરન્તરવેદિનીમ્ ।
વામો યો@યં જગત્યસ્મિંસ્તસ્ય સંહરણોદ્યતામ્ ॥ 32

સ્વસ્થાને નિર્વૃતિં લબ્ધ્વા જ્ઞાનામૃતરસાત્મકમ્ ।
વ્રજેત્કન્દપદં મધ્યે રાવં કૃત્વા હ્યરાવકમ્ ॥ 33

યાવજ્જીવં ચતુષ્કોણં પિણ્ડાધારં ચ કામિકમ્ ।
તત્ર તાં બોધયિત્વા તુ ગતિં બુદ્ધ્વા ક્રમાગતામ્ ॥ 34

ચક્રોભયનિબદ્ધાં તુ શાખાપ્રાન્તાવલમ્બિનીમ્ ।
મૂલસ્થાનાદ્યથા દેવિ તમોગ્રન્થિં વિદારયેત્ ॥ 35

વજ્રાખ્યાં જ્ઞાનજેનૈવ તથા શાખોભયાન્તતઃ ।
કોણમધ્યવિનિષ્ક્રાન્તં લિઙ્ગમૂલં વિભેદયેત્ ॥ 36

તત્ર સઙ્ઘટ્ટિતં ચક્રયુગ્મમૈક્યેન ભાસતે ।
વૈપરીત્યાત્તુ નિક્ષિપ્ય દ્વિધાભાવં વ્રજત્યતઃ ॥ 37

ઊર્વાદ્યઙ્ગુષ્ઠકાલાગ્નિપર્યન્તે સા વિનિક્ષિપેત્ ।
ગમાગમનસઞ્ચારે ચરેત્સા લિઙ્ગલિઙ્ગિની ॥ 38

તત્ર તત્પદસંયોગાદુન્મીલનવિધાયિની ।
યો જાનાતિ સ સિદ્ધ્યેત્તુ રસાદાનવિસર્ગયોઃ ॥ 39

સસઙ્ગમમિદં સ્થાનમૂર્મિણ્યુન્મીલનં પરમ્ ।
એષ ક્રમસ્તતો@ન્યો@પિ વ્યુત્ક્રમઃ ખેચરી પરા ॥ 40

યોન્યાધારેતિ વિખ્યાતા શૂલમૂલેતિ શબ્દ્યતે ।
વર્ણાસ્તત્ર લયં યાન્તિ હ્યવર્ણે વર્ણરૂપિણિ ॥ 41

નાદિફાન્તં સમુચ્ચાર્ય કૌલેશં દેહસંનિભમ્ ।
આક્રમ્ય પ્રથમં ચક્રં ખે યન્ત્રે પાદપીડિતમ્ ॥ 42

નાદં વૈ શક્તિસદ્ગર્ભં સદ્ગર્ભાત્કૌલિનીપદમ્ ।
બીજપઞ્ચકચારેણ શૂલભેદક્રમેણ તુ ॥ 43

હૃચ્છૂલગ્રન્થિભેદૈશ્ચિદ્રુદ્રશક્તિં પ્રબોધયેત્ ।
વાયુચક્રાન્તનિલયં બિન્દ્વાખ્યં નાભિમણ્ડલમ્ ॥ 44

આગચ્છેલ્લમ્બિકાસ્થાનં સૂત્રદ્વાદશનિર્ગતમ્ ।
ચન્દ્રચક્રવિલોમેન પ્રવિશેદ્ભૂતપઞ્જરે ॥ 45

ભૂયસ્તુ કુરુતે લીલાં માયાપઞ્જરવર્તિનીમ્ ।
પુનઃ સૃષ્ટિઃ સંહૃતિશ્ચ ખેચર્યા ક્રિયતે બુધૈઃ ॥ 46

શ્રીમદ્વીરાવલીયોગ એષ સ્યાત્ખેચરીવિધિઃ ।
ચુમ્બાકારેણ વક્ત્રેણ યત્તત્ત્વં શ્રૂયતે પરમ્ ॥ 47

ગ્રસમાનમિદં વિશ્વં ચન્દ્રાર્કપુટસંપુટે ।
તેનૈવ સ્યાત્ખગામીતિ શ્રીમત્કામિક ઉચ્યતે ॥ 48

ભવાન્મુક્ત્વા દ્રાવયન્તિ પાશાન્મુદ્રા હિ શક્તયઃ ।
મુખ્યાસાં ખેચરી સા ચ ત્રિધોચ્ચારેણ વાચિકી ॥ 49

ત્રિશિરોમુદ્ગરો દેવિ કાયિકી પરિપઠ્યતે ।
નાસાં નેત્રદ્વયં ચાપિ હૃત્સ્તનદ્વયમેવ ચ ॥ 50

વૃષણદ્વયલિઙ્ગં ચ પ્રાપ્ય કાયં ગતા ત્વિયમ્ ।
ભવસ્થાનાભવસ્થાનમુચ્ચારેણાવધારયેત્ ॥ 51

માનસીયમિતસ્ત્વન્યાઃ પદ્માદ્યા અષ્ટ મુદ્રિકાઃ ।
માતૃવ્યૂહકુલે તાઃ સ્યુરસ્યાસ્તુ પરિવારગાઃ ॥ 52

શરીરં તુ સમસ્તં યત્કૂટાક્ષરસમાકૃતિ ।
એષા મુદ્રા મહામુદ્રા ભૈરવસ્યેતિ ગહ્વરે ॥ 53

સૂપવિષ્ટઃ પદ્મકે તુ હસ્તાગ્રાઙ્ગુલિરશ્મિભિઃ ।
પરાઙ્મુખૈર્ઝટિત્યુદ્યદ્રશ્મિભિઃ પૃષ્ઠસંસ્થિતૈઃ ॥ 54

અન્તઃસ્થિતિઃ ખેચરીયં સંકોચાખ્યા શશાઙ્કિની ।
તસ્માદેવ સમુત્તમ્બ્ય બાહૂ ચૈવાવકુઞ્ચિતૌ ॥ 55

સમ્યગ્વ્યોમસુ સંસ્થાનાદ્વ્યોમાખ્યા ખેચરી મતા ।
મુષ્ટિદ્વિતયસઙ્ઘટ્ટાદ્ધૃદિ સા હૃદયાહ્વાયા ॥ 56

શાન્તાખ્યા સા હસ્તયુગ્મમૂર્ધ્વાધઃ સ્થિતમુદ્ગતમ્ ।
સમદૃષ્ટ્યાવલોક્યં ચ બહિર્યોજિતપાણિકમ્ ॥ 57

એષૈવ શક્તિમુદ્રા ચેદધોધાવિતપાણિકા ।
દશાનામઙ્ગુલીનાં તુ મુષ્ટિબન્ધાદનન્તરમ્ ॥ 58

દ્રાક્ક્ષેપાત્ખેચરી દેવી પઞ્ચકુણ્ડલિની મતા ।
સંહારમુદ્રા ચૈષૈવ યદ્યૂર્ધ્વં ક્ષિપ્યતે કિલ ॥ 59

ઉત્ક્રામણી ઝગિત્યેવ પશૂનાં પાશકર્તરી ।
શ્વભ્રે સુદૂરે ઝટિતિ સ્વાત્માનં પાતયન્નિવ ॥ 60

સાહસાનુપ્રવેશેન કુઞ્ચિતં હસ્તયુગ્મકમ્ ।
અધોવીક્ષણશીલં ચ સમ્યગ્દૃષ્ટિસમન્વિતમ્ ॥ 61

વીરભૈરવસંજ્ઞેયં ખેચરી બોધવર્ધિની ।
અષ્ટધેત્થં વર્ણિતા શ્રીભર્ગાષ્ટકશિખાકુલે ॥ 62

એવં નાનાવિધાન્ભેદાનાશ્રિત્યૈકૈવ યા સ્થિતા ।
શ્રીખેચરી તયાવિષ્ટઃ પરં બીજં પ્રપદ્યતે ॥ 63

એકં સૃષ્ટિમયં બીજં યદ્વીર્યં સર્વમન્ત્રગમ્ ।
એકા મુદ્રા ખેચરી ચ મુદ્રૌઘઃ પ્રાણિતો યયા ॥ 64

તદેવં ખેચરીચક્રરૂઢૌ યદ્રૂપમુલ્લસેત્ ।
તદેવ મુદ્રા મન્તવ્યા શેષઃ સ્યાદ્દેહવિક્રિયા ॥ 65

યાગાદૌ તન્મધ્યે તદવસિતૌ જ્ઞાનયોગપરિમર્શે ।
વિઘ્નપ્રશમે પાશચ્છેદે મુદ્રાવિધેઃ સમયઃ ॥ 66

બોધાવેશઃ સન્નિધિરૈક્યેન વિસર્જનં સ્વરૂપગતિઃ ।
શઙ્કાદલનં ચક્રોદયદીપ્તિરિતિ ક્રમાત્કૃત્યમ્ ॥ 67

ઇતિ મુદ્રાવિધિઃ પ્રોક્તઃ સુગૂઢો યઃ ફલપ્રદઃ ।