તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 21

પરોક્ષસંસ્થિતસ્યાથ દીક્ષાકર્મ નિગદ્યતે ॥ 1

ભુક્તિમુક્તિપ્રસિદ્ધ્યર્થં નીયતે સદ્ગુરું પ્રતિ ।
ઇત્યસ્મિન્માલિનીવાક્યે પ્રતિઃ સાંમુખ્યાવાચકઃ ॥ 2

સાંમુખ્યં ચાસ્ય શિષ્યસ્ય તત્કૃપાસ્પદતાત્મકમ્ ।
તમારાધ્યેતિ વચનં કૃપાહેતૂપલક્ષણમ્ ॥ 3

તત્સંબન્ધાત્તતઃ કશ્ચિત્તત્ક્ષણાદપવૃજ્યતે ।
ઇત્યસ્યાયમપિ હ્યર્થો માલિનીવાક્યસન્મણેઃ ॥ 4

તત્ક્ષણાદિતિ નાસ્યાસ્તિ યિયાસાદિક્ષણાન્તરમ્ ।
કિંત્વેવમેવ કરુણાનિઘ્નસ્તં ગુરુરુદ્ધરેત્ ॥ 5

ગુરુસેવાક્ષીણતનોર્દીક્ષામપ્રાપ્ય પઞ્ચતામ્ ।
ગતસ્યાથ સ્વયં મૃત્યુક્ષણોદિતતથારુચેઃ ॥ 6

અથવાધરતન્ત્રાદિદીક્ષાસંસ્કારભાગિનઃ ।
પ્રાપ્તસામયિકસ્યાથ પરાં દીક્ષામવિન્દતઃ ॥ 7

ડિમ્બાહતસ્ય યોગેશીભક્ષિતસ્યાભિચારતઃ ।
મૃતસ્ય ગુરુણા યન્ત્રતન્ત્રાદિનિહતસ્ય વા ॥ 8

ભ્રષ્ટસ્વસમયસ્યાથ દીક્ષાં પ્રાપ્તવતો@પ્યલમ્ ।
બન્ધુભાર્યાસુહૃત્પુત્રગાઢાભ્યર્થનયોગતઃ ॥ 9

સ્વયં તદ્વિષયોત્પન્નકરુણાબલતો@પિ વા ।
વિજ્ઞાતતન્મુખાયાતશક્તિપાતાંશધર્મણઃ ॥ 10

ગુરુર્દીક્ષાં મૃતોદ્ધારીં કુર્વીત શિવદાયિનીમ્ ।
શ્રીમૃત્યુઞ્જયસિદ્ધાદૌ તદુક્તં પરમેશિના ॥ 11

અદીક્ષિતે નૃપત્યાદાવલસે પતિતે મૃતે ।
બાલાતુરસ્ત્રીવૃદ્ધે ચ મૃતોદ્ધારં પ્રકલ્પયેત્ ॥ 12

વિધિઃ સર્વઃ પૂર્વમુક્તઃ સ તુ સંક્ષિપ્ત ઇષ્યતે ।
ગુર્વાદિપૂજારહિતો બાહ્યે ભોગાય સા યતઃ ॥ 13

અધિવાસચરુક્ષેત્રં શય્યામણ્ડલકલ્પને ।
નોપયોગ્યત્ર તચ્છિષ્યસંસ્ક્રિયાસ્વપ્નદૃષ્ટયે ॥ 14

મન્ત્રસંનિધિસંતૃપ્તિયોગાયાત્ર તુ મણ્ડલમ્ ।
ભૂયોદિને ચ દેવાર્ચા સાક્ષાન્નાસ્યોપકારિ તત્ ॥ 15

ક્રિયોપકરણસ્થાનમણ્ડલાકૃતિમન્ત્રતઃ ।
ધ્યાનયોગૈકતદ્ભક્તિજ્ઞાનતન્મયભાવતઃ ॥ 16

તત્પ્રવિષ્ટસ્ય કસ્યાપિ શિષ્યાણાં ચ ગુરોસ્તથા ।
એકાદશૈતે કથિતાઃ સંનિધાનાય હેતવઃ ॥ 17

ઉત્તરોત્તરમુત્કૃષ્ટાસ્તથા વ્યામિશ્રણાવશાત્ ।
ક્રિયાતિભૂયસી પુષ્પાદ્યુત્તમં લક્ષણાન્વિતમ્ ॥ 18

એકલિઙ્ગાદિ ચ સ્થાનં યત્રાત્મા સંપ્રસીદતિ ।
મણ્ડલં ત્રિત્રિશૂલાબ્જચક્રં યન્મન્ત્રમણ્ડલે ॥ 19

અનાહૂતે@પિ દૃષ્ટં સત્સમયિત્વપ્રસાધનમ્ ।
તદુક્તં માલિનીતન્ત્રે સિદ્ધં સમયમણ્ડલમ્ ॥ 20

યેન સંદૃષ્ટમાત્રેતિ સિદ્ધમાત્રપદદ્વયાત્ ।
આકૃતિર્દીપ્તરૂપા યા મન્ત્રસ્તદ્વત્સુદીપ્તિકઃ ॥ 21

શિષ્ટં સ્પષ્ટમતો નેહ કથિતં વિસ્તરાત્પુનઃ ।
કૃત્વા મણ્ડલમભ્યર્ચ્ય તત્ર દેવં કુશૈરથ ॥ 22

ગોમયેનાકૃતિં કુર્યાચ્છિષ્યવત્તાં નિધાપયેત્ ।
તતસ્તસ્યાં શોધ્યમેકમધ્વાનં વ્યાપ્તિભાવનાત્ ॥ 23

પ્રકૃત્યન્તં વિનિક્ષિપ્ય પુનરેનં વિધિં ચરેત્ ।
મહાજાલપ્રયોગેણ સર્વસ્માદધ્વમધ્યતઃ ॥ 24

ચિત્તમાકૃષ્ય તત્રસ્થં કુર્યાત્તદ્વિધિરુચ્યતે ।
મૂલાધારાદુદેત્ય પ્રસૃતસુવિતતાનન્તનાડ્યધ્વદણ્ડં વીર્યેણાક્રમ્ય નાસાગગનપરિગતં વિક્ષિપન્ વ્યાપ્તુમીષ્ટે ।
યાવદ્ધૂમાભિરામપ્રચિતતરશિખાજાલકેનાધ્વચક્રં સંછાદ્યાભીષ્ટજીવાનયનમિતિ મહાજાલનામા પ્રયોગઃ ॥ 25

એતેનાચ્છાદનીયં વ્રજતિ પરવશં સંમુખીનત્વમાદૌ પઞ્ચાદાનીયતે ચેત્સકલમથ તતો@પ્યધ્વમધ્યાદ્યથેષ્ટમ્ ।
આકૃષ્ટાવુદ્ધૃતૌ વા મૃતજનવિષયે કર્ષણીયે@થ જીવે યોગઃ શ્રીશંભુનાથાગમપરિગમિતો જાલનામા મયોક્તઃ ॥ 26

ચિરવિઘટિતે સેનાયુગ્મેયથામિલિતે પુનર્હયગજનરં સ્વાં સ્વાં જાતિં રસાદભિધાવતિ ।
કરણપવનૈર્નાડીચક્રૈસ્તથૈવ સમાગતૈર્નિજનિજરસાદેકીભાવ્યં સ્વજાલવશીકૃતૈઃ ॥ 27

મહાજાલસમાકૃષ્ટો જીવો વિજ્ઞાનશાલિના ।
સ્વઃપ્રેતતિર્યઙ્નિરયાંસ્તદૈવૈષ વિમુઞ્ચતિ ॥ 28

તજ્જ્ઞાનમન્ત્રયોગાપ્તઃ પુરુષશ્ચૈષ કૃત્રિમમ્ ।
યોગીવ સાધ્યહૃદયાત્તદા તાદાત્મ્યમુજ્ઝતિ ॥ 29

સ્થાવરાદિદશાશ્ચિત્રાસ્તત્સલોકસમીપતાઃ ।
ત્યજેચ્ચેતિ ન ચિત્રં સ એવં યઃ કર્મણાપિ વા ॥ 30

અધિકારિશરીરત્વાન્માનુષ્યે તુ શરીરગઃ ।
ન તદા મુચ્યતે દેહાદ્દેહાન્તે તુ શિવં વ્રજેત્ ॥ 31

તસ્મિન્દેહે તુ કાપ્યસ્ય જાયતે શાઙ્કરી પરા ।
ભક્તિરૂહાચ્ચ વિજ્ઞાનાદાચાર્યાદ્વાપ્યસેવિતાત્ ॥ 32

તદ્દેહસંસ્થિતો@પ્યેષ જીવો જાલબલાદિમમ્ ।
દાર્ભાદિદેહં વ્યાપ્નોતિ સ્વાધિષ્ઠિત્યાપ્યચેતયન્ ॥ 33

યોગમન્ત્રક્રિયાજ્ઞાનભૂયોબલવશાત્પુનઃ ।
મનુષ્યદેહમપ્યેષ તદૈવાશુ વિમુઞ્ચતિ ॥ 34

સુપ્તકલ્પો@પ્યદેહો@પિ યો જીવઃ સો@પિ જાલતઃ ।
આકૃષ્ટો દાર્ભમાયાતિ દેહં ફલમયં ચ વા ॥ 35

જાતીફલાદિ યત્કિંચિત્તેન વા દેહકલ્પના ।
અન્તર્બહિર્દ્વયૌચિત્યાત્તદત્રોત્કૃષ્ટમુચ્યતે ॥ 36

તતો જાલક્રમાનીતઃ સ જીવઃ સુપ્તવત્સ્થિતઃ ।
મનોવિશિષ્ટદેહાદિસામગ્રીપ્રાપ્ત્યભાવતઃ ॥ 37

ન સ્પન્દતે ન જાનાતિ ન વક્તિ ન કિલેચ્છતિ ।
તાદૃશસ્યૈવ સંસ્કારાન્ સર્વાન્ પ્રાગ્વત્પ્રકલ્પયેત્ ॥ 38

નિર્બીજદીક્ષાયોગેન સર્વં કૃત્વા પુરોદિતમ્ ।
વિધિં યોજનિકાં પૂર્ણાહુત્યા સાકં ક્ષિપેચ્ચ તમ્ ॥ 39

દાર્ભાદિદેહે મન્ત્રાગ્નાવર્પિતે પૂર્ણયા સહ ।
મુક્તપાશઃ શિવં યાતિ પુનરાવૃત્તિવર્જિતઃ ॥ 40

સપ્રત્યયા ત્વિયં યત્ર સ્પન્દતે દર્ભજા તનુઃ ।
તત્ર પ્રાણમનોમન્ત્રાર્પણયોગાત્તથા ભવેત્ ॥ 41

સાભ્યાસસ્ય તદપ્યુક્તં બલાશ્વાસિ ન તત્કૃતે ।
મૃતોદ્ધારોદિતૈરેવ યથાસંભૂતિ હેતુભિઃ ॥ 42

જીવત્પરોક્ષદીક્ષાપિ કાર્યા નિર્બીજિકા તુ સા ।
તસ્યાં દર્ભાકૃતિપ્રાયકલ્પને જાલયોગતઃ ॥ 43

સંકલ્પમાત્રેણાકર્ષો જીવસ્ય મૃતિભીતિતઃ ।
શિષ્ટં પ્રાગ્વત્કુશાદ્યુત્થાકારવિપ્લોષવર્જિતમ્ ॥ 44

પારિમિત્યાદનૈશ્વર્યાત્સાધ્યે નિયતિયન્ત્રણાત્ ।
જાલાકૃષ્ટિર્વિનાભ્યાસં રાગદ્વેષાન્ન જાયતે ॥ 45

પરોક્ષ એવાતુલ્યાભિર્દીક્ષાભિર્યદિ દીક્ષિતઃ ।
તત્રોત્તરં સ્યાદ્બલવત્સંસ્કારાય ત્વધસ્તનમ્ ॥ 46

ભુક્તિયોજનિકાયાં તુ ભૂયોભિર્ગુરુભિસ્તથા ।
કૃતાયાં ભોગવૈચિત્ર્યં હેતુવૈચિત્ર્યયોગતઃ ॥ 47

પરોક્ષદીક્ષણે માયોત્તીર્ણે ભોગાય યોજયેત્ ।
ભોગાનીપ્સા દુર્લભા હિ સતી વા ભોગહાનયે ॥ 48

ઉક્તં હિ સ્વાન્યસંવિત્ત્યોઃ સ્વસંવિદ્બલવત્તરા ।
બાધકત્વે બાધિકાસૌ સામ્યૌદાસીન્યયોસ્તથા ॥ 49

શ્રીમાન્ ધર્મશિવો@પ્યાહ પારોક્ષ્યાં કર્મપદ્ધતૌ ।
પરોક્ષદીક્ષણે સમ્યક્ પૂર્ણાહુતિવિધૌ યદિ ॥ 50

અગ્નિશ્ચિટિચિટાશબ્દં સધૂમં પ્રતિમુઞ્ચતિ ।
ધત્તે નીલામ્બુદચ્છાયાં મુહુર્જ્વલતિ શામ્યતિ ॥ 51

વિસ્તરો ઘોરરૂપશ્ચ મહીં ધાવતિ ચાપ્યધઃ ।
ધ્વાંક્ષાદ્યશ્રવ્યશબ્દો વા તદા તં લક્ષયેદ્ગુરુઃ ॥ 52

બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈસ્તત્સઙ્ગૈશ્ચોપપાતકૈઃ ।
તદા તસ્ય ન કર્તવ્યા દીક્ષાસ્મિન્નકૃતે વિધૌ ॥ 53

નવાત્મા ફટ્પુટાન્તઃસ્થઃ પુનઃ પઞ્ચફડન્વિતઃ ।
અમુકસ્યેતિ પાપાનિ દહામ્યનુ ફડષ્ટકમ્ ॥ 54

ઇતિ સાહસ્રિકો હોમઃ કર્તવ્યસ્તિલતણ્ડુલૈઃ ।
અન્તે પૂર્ણા ચ દાતવ્યા તતો@સ્મૈ દીક્ષયા ગુરુઃ ॥ 55

પરયોજનપર્યન્તં કુર્યાત્તત્ત્વવિશોધનમ્ ।
પ્રત્યક્ષે@પિ સ્થિતસ્યાણોઃ પાપિનો ભગવન્મયીમ્ ॥ 56

શક્તિં પ્રાપ્તવતો જ્યેષ્ઠામેવમેવ વિધિં ચરેત્ ।
યદિ વા દૈશિકઃ સમ્યઙ્ ન દીપ્તસ્તસ્ય તત્પુરા ॥ 57

પ્રાયશ્ચિત્તૈસ્તથા દાનૈઃ પ્રાણાયામૈશ્ચ શોધનમ્ ।
કૃત્વા વિધિમિમાં ચાપિ દીક્ષાં કુર્યાદશઙ્કિતઃ ॥ 58

સર્વથા વર્તમાનો@પિ તત્ત્વવિન્મોચયેત્પશૂન્ ।
ઇચ્છયૈવ શિવઃ સાક્ષાત્તસ્માત્તં પૂજયેત્સદા ॥ 59

શાઠ્યં તત્ર ન કાર્યં ચ તત્કૃત્વાધો વ્રજેચ્છિશુઃ ।
ન પુનઃ કીર્તયેત્તસ્ય પાપં કીર્તયિતા વ્રજેત્ ॥ 60

નિરયં વર્જયેત્તસ્માદિતિ દીક્ષોત્તરે વિધિઃ ।
એષા પરોક્ષદીક્ષા દ્વિધોદિતા જીવદિતરભેદેન ॥ 61