Svacchandatantra · અધ્યાય 7

ક્રિયા જ્ઞાતા મયા દેવ ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વર
કાલાંશકં ચ દેવેશ કથયસ્વ પ્રસારતઃ ॥

કાલો દ્વિધાત્ર વિજ્ઞેયઃ સૌરશ્ચાધ્યાત્મિકઃ પ્રિયે
સુવારકરણે લગ્ને સુયોગે સુદિને પ્રિયે ॥

તેજો ઽપચયરાશૌ તુ દક્ષિણાયનમુત્તરમ્
ગ્રહણં ચન્દ્રસૂર્યાભ્યાં કાલશ્ચ ઋતવસ્તથા ॥

પક્ષો માસશ્ચ વેલા વિ ષુવદ્રાશ્યન્તરં તથા
પુણ્યાપુણ્યોદયો દેવિ સૌર એષ પ્રકીર્તિતઃ ॥

આધ્યાત્મિકં પુનર્દેવિ કથયામિ નિબોધ મે
ષાટ્કોશિકસ્તુ યો દેહો ભૂતતન્માત્રસંયુતઃ ॥

સ મનોબુદ્ધ્યહઙ્કાર બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયૈર્ગુણૈઃ
સર્વતત્ત્વૈસ્તથા દેવૈઃ સમધિષ્ઠિતવિગ્રહઃ ॥

તત્રાત્મા પ્રભુશક્તિશ્ચ વાયુર્વૈ નાડિભિશ્ચરન્
નાભ્યધોમેઢ્રકન્દે ચ સ્થિતા વૈ નાભિમધ્યતઃ ॥

તસ્માદ્વિનિર્ગતા નાડ્યસ્ તિર્યગૂર્ધ્વમધઃ પ્રિયે
ચક્રવત્ સંસ્થિતાસ્તત્ર પ્રધાના દશ નાડયઃ ॥

દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડ્યસ્તાભ્યો વિનિર્ગતાઃ
પુનર્વિનિર્ગતાશ્ચાન્યા આભ્યો ઽપ્યન્યાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

યાવત્યો રોમકોટ્યસ્તુ તાવત્યો નાડયઃ સ્મૃતાઃ
યથા પર્ણ પલાશસ્ય વ્યાપ્તં સર્વત્ર તન્તુભિઃ ॥

શરીરં સર્વજન્તૂનાં તદ્વદ્વ્યાપ્તં તુ નાડિભિઃ
મારુતાપૂરિતાઃ સર્વા આત્મશક્તિચરાઃ સદા ॥

પૃથગ્વૃત્તિપ્રભેદેન ભિન્નાશ્ચારપ્રભેદતઃ
ચારવૃત્તિપ્રભેદેન સંજ્ઞાભેદો વરાનને ॥

નાડિનાં ચૈવ વાયૂનાં ભેદો જ્ઞેયઃ સહસ્રશઃ
પ્રધાના દશ યાઃ પ્રોક્તા નાડયશ્ચ વરાનને ॥

તાસાં મધ્યે તુ દેવેશિ વાયવો યે વ્યવસ્થિતાઃ
નાડીનાં ચૈવ વાયૂનાં સંજ્ઞાવૃત્તીર્નિબોધ મે ॥

ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તૃતીયકા
ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશસ્વિની ॥

અલમ્બુસા કુહૂશ્ચૈવ શંખિની દશમી સ્મૃતા
એતાઃ પ્રાણવહાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રધાના દશ નાડયઃ ॥

પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ
નાગઃ કૂર્મો ઽથ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ॥

વાયવો નાડયશ્ચૈવ ચક્રવત્સંસ્થિતાઃ પ્રિયે
તાસુ સંચરતઃ સિદ્ધિં યોગં ચૈવ વરાનને ॥

જપતશ્ચ વરારોહે જપસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્
દશાનાં તુ પરં દેવિ નાડીત્રયમુદાહૃતમ્ ॥

બિન્દુનાદાત્મકે દ્વે વૈ મધ્યે શક્ત્યાત્મિકા સ્મૃતા
હૃચ્ચક્રે તુ સમાખ્યાતાઃ સાધકાનાં હિતાવહાઃ ॥

પ્રાણો વૈ ચરતે તાસુ અહોરાત્રવિભાગતઃ
તથા તે કથયિષ્યામિ પ્રવિભજ્ય યથાસ્ફુટમ્ ॥

પ્રભુશક્તિસમાકૃષ્ટા મરુત્પ્રાણાત્મસંસ્થિતાઃ
ત્રય એતે ઽવિભાગેન સંચરન્તે સમન્તતઃ ॥

અધ ઊર્ધ્વં વહેદ્યસ્માત્ સર્વનાડીઃ પ્રવાહયન્
વૃત્તિસંજ્ઞાપ્રભેદેન વર્ણરૂપાણ્યનેકધા ॥

દ્વાસપ્તતિસહસ્રેભ્યો જાયન્તે દશ વૈ પ્રિયે
કોટિધાતો વરારોહે સ એકઃ સંવ્યવસ્થિતઃ ॥

પ્રાણાપાનમયઃ પ્રાણો વિસર્ગાપૂરણં પ્રતિ
નિત્યમાપૂરયન્નેવ પ્રાણિનામુરસિ સ્થિતઃ ॥

પ્રાણનં કુરુતે યસ્માત્ તસ્માત્ પ્રાણઃ પ્રકીર્તિતઃ
અહોરાત્રગતિં પ્રાણે અધુના કથયામિ તે ॥

તુટયઃ ષોડશ પ્રાણે પૂર્વં હિ કથિતા મયા
બાહ્યે નૈવ તુ કાલેન તે લવાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

તાભિશ્ચતસૃભિર્દેવિ પ્રાણે યામો વિધીયતે
તૈરેવ પ્રહરૈર્દેવિ ચતુર્ભિસ્તુ દિનં ભવેત્ ॥

રાત્રિશ્ચતુર્ભિર્વિજ્ઞેયા અહોરાત્રસ્ત્વતો ઽષ્ટભિઃ
શિવો ધર્મેણ હંસસ્તુ સૂર્યા હંસઃ પ્રભાન્વિતઃ ॥

આત્મા વૈ હંસ ઇત્યુક્તઃ પ્રાણો હંસસમન્વિતઃ
તસ્યોદયાત્કલેત્કાલઃ ગ્રહાણામુદયો ભવેત્ ॥

ઋક્ષાણિ રાશયશ્ચૈવ તારાસ્ત્વંશાસ્તથૈવ ચ
પ્રાણે વૈ ઉદયન્ત્યેતે અહોરાત્રેણ સુવ્રતે ॥

અહોરાત્રોદયસ્ત્યૈવ વિભાગં કથયામિ તે
હૃદયોર્ધ્વે તુ કણ્ઠાધો યાવદ્વૈ પ્રવહેત્ પ્રિયે ॥

અઙ્ગુલેન વિહીને તુ પ્રથમઃ પ્રહરઃ સ્મૃતઃ
દ્વિતીય ઊર્ધ્વે વિજ્ઞેયો મધ્યાહ્નસ્તાલુમધ્યતઃ ॥

અત્ર હોમો જપો ધ્યાનં કૃતં વૈ મોક્ષદં ભવેત્
નાસાગ્ર્યત્ર્યઙ્ગુલોર્ધ્વે તુ યાવત્પ્રાપ્તસ્તુ સુવ્રતે ॥

પ્રહરસ્તુ તૃતીયો ઽસૌ ભવેદ્વૈ વરવર્ણિનિ
શક્ત્યન્તે ચ ચતુર્થસ્તુ પ્રહરો ઽહઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥

ચતુર્થાન્તે તુ દેવેશિ પ્રાણસૂર્યઃ સદાસ્તગઃ
તતો ઽસ્તમયસન્ધ્યાત્ર તુટ્યર્ધં તુ ભવેત્ પ્રિયે ॥

તત્કાલં તુ વિલમ્બ્યૈવં પુનશ્ચાધઃ પ્રવર્તતે
સ ચ ચન્દ્રોદયો દેવિ રજની ચ વિધીયતે ॥

પૂર્વોક્તક્રમયોગેન યામેષ્વેવં ચરત્યસૌ
તાલુકે ચાર્ધરાત્રસ્તુ પુનરેવં વિધીયતે ॥

હૃત્પદ્મં તુ યદા પ્રાપ્તઃ પ્રભાતસમયસ્તદા
તુટ્યર્ધં તુ વરારોહે પૂર્વસંધ્યા ભવેત્તતઃ ॥

તસ્માત્સમુદયશ્ચૈવ સૂર્યસ્ય સ ભવેત્પુનઃ
પૂર્વવત્ ક્રમયોગેન સ ચરેદ્ધિ સદા શુભે ॥

વાસરે તુ ચરેત્સૂર્યો ધારાયાં સંચરેચ્છશી
ચન્દ્રસૂર્યોદયો હ્યેષ મયા તે પરિકીર્તિતઃ ॥

ભૌમાદ્યાશ્ચ ગ્રહા હ્યેવં ચરન્તિ પ્રવિભાગશઃ
પ્રાણે ચાપ્યુદયન્ત્યેતે પ્રહરે પ્રહરે પ્રિયે ॥

વેલા વારો ભવેદ્યસ્ય સ ચરેત્પ્રહરદ્વયમ્
રાહુશ્ચરતિ સોમેન કેતુશ્ચરતિ ભાસ્વતા ॥

યે ગ્રહાસ્તે ચ વૈ નાગા લોકપાલાષ્ટકં ચ તે
મૂર્તયશ્ચૈવ તે ચાષ્ટાવ્ અષ્ટૌ તે ચ ગણેશ્વરાઃ ॥

તે ચ પઞ્ચાષ્ટકા રુદ્રાસ્ તથા યોગાષ્ટકાઃ પરે
અનન્તાદિશિખણ્ડ્યન્તાસ્ તે ચ વિદ્યેશ્વરાષ્ટકાઃ ॥

સકલાદ્યાનિ તત્ત્વાનિ સ્થિતાનિ પરતસ્ત્વિહ
પૂર્વોક્તા ભૈરવાશ્ચાષ્ટૌ સર્વે તે ચ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

ગ્રહાદીન્સમધિષ્ઠાય સર્વેષૂદયકારકાઃ
રાશિભિઃ સહ નક્ષત્રૈસ્ ત ઉદ્યન્તિ અહર્નિશમ્ ॥

મધ્યાહ્ને ચાર્ધરાત્રે ચ ઉદયો ઽભિજિતો ભવેત્
અભીપ્સિતં ફલં તત્ર સાધકાનાં ભવેદિહ ॥

અહોરાત્રવિભાગો ઽયમ્ એવં તે કથિતો મયા
અધુના પક્ષમાસાંશ્ચ વર્ષાણિ કથયામિ તે ॥

આધ્યાત્મિકાહોરાત્રેણ બાહ્યે કાષ્ઠા વિધીયતે
માસેનાધ્યાત્મિકેનૈવ બાહ્યે ચૈવ કલા ભવેત્ ॥

તત્ર ત્રિંશદહોરાત્રા માસસ્તુ વરવર્ણિનિ
માસૈદ્વદશભિશ્ચૈવ બાહ્યે ઽથ ઘટિકા ભવેત્ ॥

શતાનિ ત્રીણ્યહોત્રાત્રાઃ ષષ્ટિરેવ તથાધિકા
વર્ષમેતત્ સમાખ્યાતં બાહ્યે વૈ ઘટિકા ચ સા ॥

ઘટિકાઃ ષષ્ટિસ્ત્વહોરાત્રે બાહ્યે તુ પ્રવહન્તિ વૈ
તા એવાન્તરચારેણ ષષ્ટિઃ સંવત્સરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રાણસંખ્યાં પુનસ્તેષુ કથયામ્યધુના તવ
ષટ્ શતાનિ વરારોહે સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ॥

અહોરાત્રેણ બાહ્યેન અધ્યાત્મં તુ સરધિપે
પ્રાણસંખ્યા સમાખ્યાતા જ્ઞાતવ્યા સાધકેન તુ ॥

પ્રણહંસે સદા લીનઃ સાધકઃ પરતત્ત્વવિત્
તસ્યાયં જપ ઉદ્દિષ્ટઃ સિદ્ધિમુક્તિફલપ્રદઃ ॥

અધઃ પ્રવહણે સિદ્ધિર્ હૃત્પદ્મં યાવદાગતઃ
મુક્તિશ્ચૈવ ભવેદૂર્ધ્વે પરતત્ત્વે તુ સુવ્રતે ॥

મનો ઽપ્યન્યત્ર નિક્ષિપ્તં ચક્ષુરન્યત્ર પાતિતમ્
યથા પ્રવર્તતે પ્રાણસ્ ત્વ્ અયત્નાદેવ સર્વદા ॥

નાસ્યોચ્ચારયિતા કશ્ચિત્ પ્રતિહન્તા ન વિદ્યતે
સ્વયમુચ્ચરતે હંસઃ પ્રાણિનામુરસિ સ્થિતઃ ॥

માસવત્સરસંખ્યા તુ એષા તે કથિતા મયા
ચન્દ્રસૂર્યોપરાગં તુ કથયામિ તતઃ પરમ્ ॥

અહોરાત્રસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણે ઽસ્મિન્સુરસુન્દરિ
સ એવ પક્ષદ્વિતયં માસં ચ કથયામિ તે ॥

તુટ્યર્ધં ચાપ્યધશ્ચોર્ધ્વં વિશ્રમઃ પરિકીર્તિતઃ
મધ્યે પઞ્ચદશોક્તા યાસ્ તિથયસ્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

પ્રથમોદયે તુ હૃત્પદ્માત્ તુટ્યર્ધં તુ દિનં ભવેત્
દ્વિતીયે ચૈવ તુટ્યર્ધે યદા ચરતિ શર્વરી ॥

રાશયો ગ્રહનક્ષત્રાણ્ય્ ઉદયન્તિ યથાક્રમમ્
અસ્મિન્નેવમહોરાત્રે પૂર્વવચ્ચ વરાનને ॥

તુટિભિઃ પઞ્ચદશભિઃ પક્ષઃ સ તુ વિધીયતે
તિથિચ્છેદે ઋણં જ્ઞેયં વૃદ્ધૌ ચૈવ ધનં ભવેત્ ॥

ઋણં ચૈવ ભવેત્કાસો નિઃશ્વાસો ધન ઉચ્યતે
કૃષ્ણપક્ષોર્ધ્વચારેણ સંહારઃ સંક્ષયો ભવેત્ ॥

ક્રૂરકર્માણિ વૈ તત્ર કુર્વન્સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્
શુભકર્માણિ કૃષ્ણે ચ ન ચ સિદ્ધ્યન્તિ સુવ્રતે ॥

શક્તિં વૈ વિશતિ પ્રાણે યા તુટિસ્તુ વિધીયતે
અમાવસ્યા તુ સા જ્ઞેયા કૃષ્ણપક્ષે વરાનને ॥

શક્તેર્મધ્યોર્ધ્વભાગે તુ તુટ્યર્ધં યત્પ્રકીર્તિતમ્
પક્ષસંધિસ્ત્વસૌ જ્ઞેયો ઽમાવસ્યાર્ધપ્રતિપદા ॥

તિથિચ્છેદેન વૈ તત્ર સૂર્યસ્ય ગ્રહણં ભવેત્
રવિબિમ્બાન્તરે દેવિ ચન્દ્રબિમ્બં તદા ભવેત્ ॥

તદન્તરે ભવેદ્રાહુર્ અમૃતાર્થી વરાનને
અમૃતં સ્રવતે ચન્દ્રો રાહુશ્ચ ગ્રસતે તુ તમ્ ॥

પીત્વા ત્યજતિ તદ્લિમ્બં તદા મુક્તઃ સ ઉચ્યતે
આદિત્યગ્રહણં ચૈવ લોકે તદુપદિશ્યતે ॥

રાહુરાદિત્યચન્દ્રૌ ચ ત્રય એતે ગ્રહા યદા
દૃશ્યન્તે સમવાયેન તન્મહાગ્રહણં ભવેત્ ॥

સ કાલઃ સર્વલોકાનાં મહાપુણ્યતમો ભવેત્
તત્ર સ્નાનં તથા દાનં પૂજાહોમજપાદિકમ્ ॥

યત્કૃતં સાધકૈર્દેવિ તદનન્તફલં ભવેત્
તાં ચૈવાર્ધતુટિં ત્યક્ત્વા શુક્લપક્ષોદયો ભવેત્ ॥

શક્તિગર્ભાદધઃ સૃષ્ટિસ્ તસ્માદ્વૃદ્ધિઃ પ્રજાયતે
તદારભ્ય ચ કર્માણિ શુભાન્યભ્યુદયાનિ ચ ॥

ધ્યાનમન્ત્રાદિયુક્તસ્ય સિદ્ધિન્તે નાત્ર સંશયઃ
પ્રાણહંસો યદા પ્રાપ્તસ્ ત્વ્ અધસ્તાં પ્રથમાં તુટિમ્ ॥

પૂર્વમર્ધં ત્વહઃ પ્રોક્તં તુટ્યર્ધમપરં નિશા
રાશયો ગ્રહ ઋક્સાણિ યોગાશ્ચ કરણાનિ ચ ॥

પૂર્વવત્ક્રમયોગેન તાન્યુદ્યન્તિ ત્વહર્નિશમ્
પ્રતિપત્સા તુ વિજ્ઞેયા ચન્દ્રશ્ચૈકકલો ભવેત્ ॥

દ્વિતીયાયાં દ્વિતીયા તુ વૃદ્ધિમેતિ ક્રમેણ તુ
તિથયશ્ચૈવમારભ્ય યાવત્પઞ્ચદશી તુટિ ॥

પૌર્ણમાસી તુ વિજ્ઞેયા તિથિર્વૈ સાધકેન તુ
તત્ર પૂજા જપો ધ્યાનં સંપૂર્ણં સફલં ભવેત્ ॥

સંપૂર્ણશ્ચ ભવેત્તસ્યાં ચન્દ્રો વૈ ચારુલોચને
તસ્યાશ્ચાર્ધતુટિર્યા તુ પક્ષસંધ્યા તુ સા સ્મૃતા ॥

તસ્યાર્ધં પૌર્ણમાસી તુ પ્રતિપદર્ધેન સંસ્થિતા
હૃત્પદ્મસંધિમધ્યે તુ સોમસ્ય ગ્રહણં ભવેત્ ॥

આદિત્યેન વિના લોકે સોમગ્રહણમુચ્યતે
તત્રૈવ ચ મહત્પુણ્યં ધ્યાનહોમજપાદિભિઃ ॥

પક્ષદ્વયે ઽપિ દેવેશિ ગ્રહણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ
નાનાદિદ્ધિપ્રદં હ્યેતત્ સાધકસ્યાભિયોગિનઃ ॥

મોક્ષશ્ચૈવ પુનર્ભદ્રે પક્ષદ્વયસમુજ્ઝિતઃ
પક્ષદ્વયં પરિત્યજ્ય પૂવોક્તકરણેન તુ ॥

ઉન્મન્યન્તે સ્થિતો નિત્યં પરવૃત્ત્યવલમ્બકઃ
પરિત્યજ્ય ત્વધઃ સર્વં ધ્યાનમાસ્થાય યોજયેત્ ॥

તસ્ય મુક્તિર્ન સંદેહસ્ ત્વ્ અન્યથા સિદ્ધિભાગ્ભવેત્
પક્ષદ્વયે ઽપિ ગ્રહણં ભવેદ્વૈ સર્વદેહિનામ્ ॥

એવમેતત્સમાખ્યાતં યાવદાયુર્વરાનને
અત્રૈવાધ્યાત્માહોરાત્રે ત્વ્ અથાબ્દોદય ઉચ્યતે ॥

હૃત્પદ્માદૂર્ધ્વપર્યન્તં રાશયઃ ષડ્ વ્યવસ્થિતાઃ
અઙ્ગુલૈઃ ષડ્ભિરેકૈકો હૃત્પદ્માદ્યાવ શક્તિતઃ ॥

અઙ્ગુલે અઙ્ગુલે હ્યત્ર તિથયઃ પઞ્ચ સંસ્થિતાઃ
તસ્યાપ્યર્ધં દિનં પૂર્વમ્ અપરાર્ધં નિશા ભવેત્ ॥

ષટ્પઞ્ચકાસ્તિથીનાં યે તે ઃઓરાત્રાસ્તુ માસિકાઃ
ત્રિંશતા તૈરહોરાત્રૈર્ દ્વિપક્ષો માસ ઉચ્યતે ॥

માસિ રાશ્યુદયે હ્યેષ અધોર્ધ્વપ્રાણસંચરે
હૃદયાદુદયસ્થાનાત્ સંક્રાન્તિર્મકરે સ્થિતા ॥

ષડઙ્ગુલાન્યધસ્ત્યક્ત્વા કુમ્ભે સંક્રમતે પુનઃ
કણ્ઠોર્ધ્વે દ્વ્યઙ્ગુલં ત્યક્ત્વા મીને સંક્રમતે પુનઃ ॥

ગલોર્ધ્વાદ્યાવત્તાલ્વન્તં ત્યક્ત્વા મેષે ઽથ સંક્રમેત્
નાસાન્તં યાવત્સંક્રાન્તિર્ અઙ્ગુલાનિ ષડેવ હિ ॥

એષા વૈ વિષુસંક્રાન્તિર્ ઉત્તરે સંવ્યવસ્થિતા
જપહોમાર્ચનધ્યાનાન્ મહાભ્યુદયકારિકા ॥

નાસાગ્રં તુ પરિત્યજ્ય પ્રાણહંસો વૃષે ચરેત્
ષડઙ્ગુલાનિ સંત્યજ્ય સંક્રમેન્મિથુને પુનઃ ॥

શક્ત્યન્તં યાવદધ્વાનં સંક્રાન્તિર્મિથુને સ્મૃતા
મકરાચ્ચ સમારભ્ય મિથુનાન્તં ચ સુવ્રતે ॥

ઉત્તરયણમત્રૈતદ્ ઐહિકીસિદ્ધિવર્જિતમ્
સ્નાનં ધ્યાનં તથા દાનં પૂજાહોમજપાદિકમ્ ॥

સાધકાદ્યૈઃ કૃતં યચ્ચ સહસ્ત્રાનેકધા ભવેત્
ઇહ જન્મનિ નાપ્નોતિ પરત્રૈવોપતિષ્ઠતે ॥

દિનાનિ તત્ર વર્ધન્તે મકરાન્મિથુનાન્તિકમ્
તત્કાલે સંહરેદ્વીર્યં જગત્યસ્મિંશ્ચરાચરે ॥

હંસો રશ્મિભિરાકૃષ્ય ગર્ભસ્થં કારયેત્તુ તમ્
ગર્ભસ્થાનેકધારૂપં યદ્ગૃહીતં પુરાતનમ્ ॥

કર્કટાદેઃ સમારભ્ય સર્વં વર્ષતિ તત્પુનઃ
તસ્માદારભ્ય મકરાદ્ ધ્યાનહોમજપાદિકમ્ ॥

પરલોકનિમિત્તાય તદનન્તફલં ભવેત્
પુરશ્ચર્યાનિમિત્તાય મન્ત્રગ્રહવ્રતં ચ યત્ ॥

મીનાદાવારભેત્સર્વં મન્ત્રસિદ્ધ્યર્થમાત્મનઃ
બાહ્યે ઽપિ તરવો લોકે ઋતુષટ્કસમીરિતમ્ ॥

કુસુમાનન્દમાયાન્તિ કુસુમાયુધદીપકમ્
મન્ત્રાઃ કાલાનુરૂપેણ વ્રતચર્યાદિનેરિતાઃ ॥

જ્ઞેયબોધપ્રદીપ્તાશ્ચ સિદ્ધિમુક્તિપ્રસાધકાઃ
અધ્યાત્મશબ્દરૂપાત્મા ષડ્રસાસ્વાદનેરિતઃ ॥

હંસબોધપ્રદીપ્તસ્તુ ગલકે મીનમાશ્રિતઃ
શબ્દસંવેદનં તસ્ય સ્ફુટં તત્ર ભવેદ્યતઃ ॥

તદારભ્ય જપાત્તસ્ય સર્વમેવ પ્રવર્તતે
મિથુનાન્તં ચ દેવેશિ તતઃ સિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥

સહંસો બિન્દુશક્તિસ્થઃ સિદ્ધિદ્વારૈરધોમુખઃ
કર્કટાદૌ સ વર્ષેત્તુ તુલાન્તં તાલુકાન્તરે ॥

કણ્ઠાદધસ્તતો દેહી હૃત્પદ્માત્સર્વતો વ્રજેત્
તસ્માદિહાત્મસિદ્ધ્યર્થં પુષ્ટ્યર્થં ચૈવ સાધયેત્ ॥

દક્ષિણાયનજે કાલે યસ્માત્સૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે
શક્ત્યધો હૃદયે હંસઃ સંક્રમેત્કર્કટે પ્રિયે ॥

ષડઙ્ગુલાનિ સંત્યજ્ય સિંહે વૈ સંક્રમેત્પુનઃ
ષડઙ્ગુલૈઃ પુનસ્ત્યક્તૈઃ કન્યાં સંક્રમતે પુનઃ ॥

નાસિકાગ્રાત્તુ તાલ્વન્તં ત્યક્ત્વૈવં વિષુવદ્ભવેત્
તુલાસંક્રાન્તિરેષોક્તા દક્ષિણં વિષુવદ્ભવેત્ ॥

સાધનં યત્ કૃતં તત્ર ઇહ જન્મનિ કામદમ્
મૃત્યોર્જયં તથા શાન્તિં પુષ્ટિં તસ્માત્સમારભેત્ ॥

તસ્માત્સ ષડ્રસાહારો ગલાધઃ પ્રીણયેત્તનુમ્
ષડઙ્ગુલાનિ ત્યક્ત્વા તુ વૃશ્ચિકે ક્રમતે પુનઃ ॥

કણ્ઠોર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલં ત્યક્ત્વા કણ્ઠાધશ્ચતુરઙ્ગુલમ્
વૃશ્ચિકં તુ પરિત્યજ્ય ધન્વિસંક્રાન્તિરુચ્યતે ॥

ષડઙ્ગુલાદધસ્તાત્તુ ધન્વિસ્થશ્ચરતે હૃદિ
હૃત્પદ્માન્તં તુ વૈ હંસશ્ ચરિત્વા ઊર્ધ્વગોદયઃ ॥

મકરાદિષુ સંક્રાન્તૌ દ્વાદશૈવં ચરેત્સદા
અમુનોક્તક્રમેણૈવ આયુર્વૈ સર્વદેહિનામ્ ॥

ઐહિકામુષ્મિકી સિદ્ધિર્ અધમા મધ્યમોત્તમા
અયનદ્વયમાખ્યાતં મોક્ષસિદ્ધિર્દ્વયોજ્ઝિતા ॥

અયનદ્વયપર્યન્ત ઉન્મન્યન્તે સદા સ્થિતઃ
તત્રસ્થો વૈ જપધ્યાનાન્ મોક્ષસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ॥

મોક્ષં ગત્વા તુ નાગચ્છેત્ પ્રતિજ્ઞા ભૈરવસ્ય તુ
અસ્મિન્નબ્દોદયે ભૂયો દ્વાદશાબ્દોદયં શૃણુ ॥

ચૈત્રસંવત્સરે યસ્માન્ માસાનામુદયો ભવેત્
તદાદિ સાધકૈસ્તસ્માત્ કર્તવ્યં મન્ત્રસાધનમ્ ॥

દ્વાદશાબ્દઃ સ વિજ્ઞેયશ્ ચૈત્રમાસાદ્વરાનને
લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામિ પ્રાણો ઽસ્મિન્પ્રવિભાગશઃ ॥

તત્ર સંવત્સરેણૈવ અમુનોક્તેન સુવ્રતે
અહોરાત્રસ્તુ યઃ પ્રોક્તો દ્વાદશાંશં ભજેત્પ્રિયે ॥

દ્વાદશ તે અહોરાત્રા દ્વાદશાબ્દે ભવન્તિ વૈ
પઞ્ચભિસ્તાંસ્તુ સંગુણ્ય દ્વાદશાબ્દ ઋતુર્ભવેત્ ॥

તમેવ દ્વિગુણં કૃત્વા કાલસ્તુ સ વિધીયતે
ત્રિગુણેનૈતદયને વત્સરઃ ષઙ્ગુણેન તુ ॥

સંક્રાન્તયો દ્વાદશાત્ર યદ્વદબ્દે પ્રકીર્તિતાઃ
દ્વાદશાબ્દોદયે પ્રાણે વત્સરાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥

દ્વાદશાબ્દે ત્વહોરાત્રાઃ તેષાં સઙ્ખ્યાં નિબોધ મે
સહસ્રાણિ તુ ચત્વારિ ત્રિશતી વિંશતિસ્તથા ॥

દ્વાદશાબ્દોદયે દેવિ પ્રાણે ઽસ્મિન્કથિતા મયા
ષષ્ટ્યબ્દોદયમત્રૈવ પુનશ્ચ કથયામિ તે ॥

આનન્દાદ્યાસ્તુ તે જ્ઞેયાઃ ષષ્ટ્યબ્દાસ્તુ વરાનને
તે ચાધ ઊર્ધ્વગે પ્રાણે એકસ્મિન્સુરસુન્દરિ ॥

ચરન્તિ પ્રવિભાગેન તથા તે કથયામ્યહમ્
આનન્દપ્રભૃતેર્દેવિ મન્ત્રમારાધયેત્તુ યઃ ॥

તસ્યાનન્દસ્તુ દેવેશિ મન્ત્રેણ સહ જાયતે
દ્વાદશાબ્દે ત્વહોરાત્રં પઞ્ચધા ભેદયેચ્ચ તમ્ ॥

ષષ્ટ્યબ્દે તે ત્વહોરાત્રાઃ પઞ્ચૈવ પરિકીર્તિતાઃ
તે વૈ ષઙ્ગુણિતાસ્તત્ર માસ એકઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

તૈશ્ચ દ્વાદશભિર્દેવિ વર્ષમેકં વિધીયતે
અઙ્ગુલે તુ સપઞ્ચાંશે માનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥

ષડઙ્ગુલૈસ્તુ પઞ્ચાબ્દાઃ ષષ્ટ્યબ્દ ઉદયન્તિ તે
હૃત્પદ્માદ્યાવ શક્ત્યૂર્ધ્વં ત્રિંશદબ્દોદયો ભવેત્ ॥

શક્ત્યધો યાવદ્ધૃત્પદ્મં ત્રિંશદબ્દોદયો ભવેત્
ષષ્ટ્યબ્દે યે ત્વહોરાત્રાઃ સઙ્ખ્યાં તેષુ વદામ્યહમ્ ॥

વિંશતિસ્તુ સહસ્રાણિ સહસ્રં ષટ્શતાધિકમ્
અહોરાત્રાસ્તુ ષષ્ટ્યબ્દે સઙ્ખ્યાતાસ્તુ વરાનને ॥

ષષ્ટ્યબ્દોદય આખ્યાતઃ પ્રાણ એકત્ર તે મયા
ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે ચ પક્ષમાસાયનેષુ ચ ॥

યુગાદિષુ યુગાન્તેષુ યચ્ચ સંવત્સરે ઽપ્યથ
વર્ષદ્વાદશકે ચૈવ ષષ્ટ્યબ્દે ઽથ વરાનને ॥

સ્નાનદાનેન યજ્ઞૈશ્ચ પૂજાહોમજપેન ચ
જ્ઞાનયોગાદિભિશ્ચૈવ બાહ્યે કાલે તુ યત્કૃતમ્ ॥

અમુનોક્તે વરારોહે તત્ફલં લભતે મહત્
પ્રાણહંસગતિં ચારે જ્ઞાત્વૈકસ્મિંસ્તુ તદ્ભજેત્ ॥

સ્વસંવેદ્યો ભવેચ્ચારો નાડીચારજયાત્સ્ફુટમ્
અથવા સ જપાદેવમ્ અત્યર્થમુપબૃંહિતઃ ॥

મન્ત્રી યોગં વિજાનાતિ જ્ઞાત્વા સર્વજ્ઞતાં વ્રજેત્
પુનરેવ પ્રવક્ષ્યામિ નાડિત્રયવિભાગતઃ ॥

દક્ષિનોત્તરસંક્રાન્તૌ વિષુવચ્ચારતસ્તથા
યથા ચરત્યસૌ હંસો જગત્યસ્મિંશ્ચરાચરે ॥

અન્તઃસ્થઃ કાલરૂપેણ કલાભિઃ કલયઞ્જગત્
નાડિત્રયકૃતાધારો માર્ગત્રયવ્યવસ્થિતઃ ॥

ગુણત્રયસમાવિષ્ટસ્ ત્રિધાવસ્થાવ્યવસ્થિતઃ
કારણૈઃ ષડ્ભિરાક્રાન્તઃ શક્તિત્રિતયસંયુતઃ ॥

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાવિદ્ધઃ સોમસૂર્યાગ્નિમધ્યગઃ
દક્ષનાસાપુટે ચૈવ નાડી વૈ પિઙ્ગલા સ્મૃતા ॥

ઇડા ચૈવ તુ વામેન સુષુમ્ના મધ્યતઃ સ્થિતા
દક્ષિણે દેવમાર્ગસ્તુ પિતૃમાર્ગસ્તથોત્તરે ॥

મધ્યમઃ શિવમાર્ગસ્તુ તત્ર ગત્વા ન જાયતે
દક્ષિણે સત્ત્વજાગ્રત્સ્થઃ સ્વપ્નસ્થો વામતો રજઃ ॥

મધ્યે તમસ્તુ વિજ્ઞેયં સુષુપ્તાવસ્થ એવ ચ
બ્રહ્મેશ્વરશ્ચ દક્ષસ્થો વામે વિષ્ણુસદાશિવૌ ॥

મધ્યે રુદ્રશિવૌ પ્રોક્તૌ સર્વાતીતઃ પરઃ શિવઃ
જ્યેષ્ઠાજ્ઞાને ચ દક્ષે ચ ક્રિયા વામા તથોત્તરે ॥

રૌદ્રી ચેચ્છા ચ મધ્યસ્થા પરા શક્તિઃ પરાપરા
દક્ષિણો તુ સ્થિતઃ સૂર્યો વામે સોમો વિરાજતે ॥

પાકે પ્રકાશકત્વે ચ મધ્યસ્થશ્ચૈવ પાવકઃ
પાચયેત્સર્વપાકં હિ સોમાદિગુણસમ્ભવમ્ ॥

પ્રકાશયેત્સ્વસામર્થ્યાત્ પરતત્ત્વમનામયમ્
રાશયશ્ચ ગ્રહાઃ સર્વે ઋક્ષયોગાદયશ્ચ યે ॥

ચન્દ્રસૂર્યપથેનૈવ તે ચરન્ત્યનુપૂર્વશઃ
સૂર્યસોમૌ ચ તે સર્વે ભુઞ્જતે ક્રમશઃ પ્રિયે ॥

સોમસૂર્યાત્મકાસ્તે વૈ પથિત્રયવ્યવસ્થિતાઃ
વાયતિ તપતિ સૂર્યઃ સોમો વર્ષતિ ચામૃતમ્ ॥

સોમસૂર્યાત્મકં યસ્માજ્ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
સૌરો દક્ષિણમાર્ગસ્તુ ઉત્તરાયણસંજ્ઞિતઃ ॥

વામઃ સૌમ્યસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્ તત્ર વૈ દક્ષિણાયનમ્
સોમસૂર્યાત્મ વિષુવત્ પુટદ્વયવિનિઃસૃતમ્ ॥

ઉદક્સંક્રાન્તયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ વૈ દક્ષિણાયને
દક્ષિણોત્તરયોર્મધ્યે સંક્રાન્ત્યા વિષુવદ્દ્વયમ્ ॥

સૌરશ્ચ દક્ષિણો માર્ગસ્ ત્વ્ અભિચારપ્રસિદ્ધિદઃ
આપ્યાયને તથા પુષ્ટૌ શાન્તિકે સૌમ્ય ઉત્તરઃ ॥

દક્ષિણાદુત્તરં યાતિ ઉત્તરદ્દક્ષિણં યદા
દક્ષિણોત્તરસંક્રાન્તિઃ સા ચૈવં સંવિધીયતે ॥

દક્ષિણસ્યાં યદા નાડ્યં સંક્રામેત્તુ યદોત્તરમ્
યાવદર્ધં તુ તત્રસ્થં મધ્યેનોત્તરતો વહેત્ ॥

તાવત્તદ્વિષુવત્પ્રોક્તમ્ ઉત્તરં તૂત્તરાયણે
ઉત્તરાદ્દક્ષિણાયાં તુ સંક્રામન્સ વરાનને ॥

યાવદર્ધં વહેત્તત્ર અર્ધં દક્ષિણતો વહેત્
વિષુવદ્દક્ષિણં તાવદ્ દક્ષિણાયનજં પ્રિયે ॥

તત્ર પૂજા જપો હોમો યત્કૃતં મુક્તિદં ભવેત્
ધ્યાનયોગેન દીક્ષાયાં તત્સ્થો વૈ મોચયેદ્ગુરુઃ ॥

બાહ્યે ચૈવ ત્વહોરાત્રે અધ્યાત્મં તુ વરાનને
ચતુર્વિંશતિસંક્રાન્તીઃ પ્રાણહંસસ્તુ સંક્રમેત્ ॥

અહનિ દ્વાદશ પ્રોક્તા રાત્રૌ વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ
પૂર્વાહ્ણે વિષુવત્ત્વેકં મધ્યાહ્ને તુ દ્વિતીયકમ્ ॥

તૃતીયં ચાપરાહ્ણે વૈ અર્ધરાત્રે ચતુર્થકમ્
ચતુર્ધા વિષુવત્પ્રોક્તમ્ અહોરાત્રેણ મુક્તિદમ્ ॥

ચતુર્વિંશતિસંક્રાન્ત્યઃ સમધાતોઃ સ્વભાવતઃ
શતાનિ નવ વૈ હંસ એકામેકાં વહેત્સદા ॥

એતન્માનં સમાખ્યાતં અન્યથા પ્રવહેદ્યદા
ઇષ્ટં ચૈવાપ્યનિષ્ટં ચ તદા સંસૂચયેત્તુ સઃ ॥

આત્માર્થં વા પરાર્થં વા તસ્માદ્યોગી નિરૂપયેત્
પૂર્વોદયે તુ સંપ્રાપ્તે ભાસ્કરસ્ય વરાનને ॥

જીવિતં મરણં ચૈવ તદારભ્ય વિચારયેત્
સુસંયતમના યોગી વીરો યોગાસનસ્થિતઃ ॥

સંસ્મરન્નાત્મજં પ્રાણં સુષુમ્નાન્તર્ગતં પ્રિયે
સુપ્રશાન્તસ્તદા તિષ્ઠેત્ પ્રાણૈકગતમાનસઃ ॥

પ્રાણસંક્રાન્તિકાલો વૈ પિઙ્ગલૈકસ્થિતો વહેત્
પ્રવાહે વિષુવદ્દેવિ જ્ઞાત્વા કાલં સમાદિશેત્ ॥

એકાબ્દં જીવિતં જ્ઞેયમ્ અહોરાત્રેણ સુવ્રતે
અબ્દદ્વયં સ જીવેત્તુ અહોરાત્રદ્વયેન તુ ॥

ત્ર્યબ્દં તુ ત્રિભિરેવાત્ર ચતુર્ભિશ્ચતુરબ્દકમ્
પઞ્ચાબ્દં પઞ્ચદિવસૈઃ ષડ્ભિઃ ષડ્વર્ષમેવ ચ ॥

સપ્તભિઃ સપ્ત વર્ષાણિ જીવેદષ્ટાષ્ટભિર્દિનૈઃ
નવભિર્નવવર્ષાણિ દશભિર્દશ એવ ચ ॥

દિનૈકાદશકેનૈવ વર્ષૈકાદશકં પ્રિયે
દિનૈર્દ્વાદશભિર્યોગી જીવેદ્વર્ષાણિ દ્વાદશ ॥

સપ્તયામપ્રવાહેણ ષણ્માસાનથ જીવતિ
પ્રહરાન્ષડ્વહેદ્યસ્ય માસાંસ્ત્રીન્વૈ સ જીવતિ ॥

પઞ્ચપ્રહરવાહેન દ્વયર્ધમાસાયુર્વ સઃ
ચતુર્ભિઃ પ્રહરૈદેવિ માસમેકં સ જીવતિ ॥

પ્રહરત્રયવાહેન માસાર્ધં ચૈવ જીવતિ
પ્રહરદ્વયં વહેદ્યસ્ય દિનાન્યષ્ટૌ સ જીવતિ ॥

ચતુરઃ પ્રહરાઞ્જીવેત્ પ્રહરં તુ વહેદ્યદા
પ્રહરાર્ધં વહેદ્યસ્ય સ જીવેત્પ્રહરદ્વયમ્ ॥

સદ્યો મૃત્યુર્ભવેત્તસ્ય યસ્ય હંસસ્ત્રિમાર્ગગઃ
યદારભ્ય નિરૂપ્યેત પ્રાણે વૈ કાલમીશ્વરમ્ ॥

માસઃ પક્ષો દિનં વર્ષં તદહઃ પ્રભૃતિ પ્રિયે
સંલક્ષ્યૈવં પ્રયત્નેન તત્કાલે નિશ્ચયો ભવેત્ ॥

ઉત્તરાયણજે કાલે એવં તે કથિતં મયા
અયુક્તસ્યાપિ ચ પ્રાણે મૃત્યુજ્ઞાનં નિબોધ મે ॥

કર્ણરન્ધ્રકૃતાઙ્ગુષ્ઠો ઘોષં ન શૃણુતે યદા
મરણં તસ્ય દેવેશિ ષણ્માસેન વિનિર્દિશેત્ ॥

ઘોષમધ્યે પરં શબ્દં ચીરવાક્ચિઞ્ચિનીરવમ્
માસમેકં સ જીવેત્તુ ન શૃણોતિ યદા પ્રિયે ॥

ઉત્પાટં ચૈવ કાણં ચ મૃત્યુયોગં ચ મે શૃણુ
સંક્રાન્તિપઞ્ચકં પ્રાણો મુખરન્ધ્રે વહેદ્યદા ॥

તમુત્પાટં વદેદ્યોગં સ્થાનાત્સ્થાનાન્તરં વ્રજેત્
વિત્તનાશસ્તથોદ્વેગો રોગવૃદ્ધિશ્ચ જાયતે ॥

સુહૃદ્ગૃહવિનાશશ્ચ તેજોહાનિશ્ચ જાયતે
દક્ષિણે પુટ એકસ્મિન્ દક્ષિણાયનવર્જિતે ॥

સંક્રાન્ત્યષ્ટકવાહેન કાણયોગો ભવેદ્ધિ સઃ
ભગન્ધરો ઽનુગ્રન્થશ્ચ નેત્રરોગશ્ચ કામલા ॥

શૂલં વિસ્ફોટિકા દુઃખમ્ ઉરોદોષા ભવન્તિ ચ
વામનાસાપુટેનૈવ સંક્રાન્તીશ્ચ ત્રયોદશ ॥

જ્વરઃ શિરો ઽર્તિઃ શૂલં ચ અર્શાસિ સ્તમ્ભ એવ ચ
મૂત્રકૃચ્છ્રં પ્રમેહશ્ચ પાણ્ડુરોગશ્ચ જાયતે ॥

ઇડાસ્થઃ શ્લેષ્મણા વ્યાધિં પ્રકોપયતિ સુવ્રતે
યસ્મિંશ્ચારે નિરૂપ્યેત તત્કાલદિવસે પરે ॥

વ્યાધિભિઃ પીડ્યતે સર્વૈર્ વામવામેતરેતરે
અથાન્યત્સ્પર્શવિજ્ઞાનં નાસાધસ્તાત્તથોપરિ ॥

ઊર્ધ્વેન સ્પૃશતશ્ચોર્ધ્વં રુગ્દોષાઃ પ્રાક્પ્રચોદિતાઃ
વાચાક્રોશાભિભવનં દક્ષિણેન વહેદ્યદા ॥

મધ્યે મધ્યપુટસ્પર્શી પરાભિભવતાં વ્રજેત્
ઇતશ્ચેતશ્ચ બહુધા સંક્રાન્ત્યેકા વહેદ્યદા ॥

પૂજનં બહુસંમાનં લાભસ્તસ્ય ભવેત્તદા
મન્દચારે સુષુમ્નાયાં પ્રાણહંસો વહેદ્યદા ॥

ભૂલાભો ધર્મ ઐશ્વર્યં ભવેચ્ચાત્ર પ્રિયાગમઃ
દ્વાદશૈવ તુ સંક્રાન્તીર્ વહેદ્વિષુવતૈકતઃ ॥

તદૈકવત્સરેણૈવ મરણં તુ સમાદિશેત્
હ્રસેત્સંક્રાન્તિરેકૈકા માસ એકો હ્રસેત્તદા ॥

સંક્રાન્ત્યેકા વરારોહે ત્રિંશત્પ્રાણક્ષયોદયા
દિને દિને વહેદ્બાહ્યે યાવત્ત્રિંશદ્દિનાનિ તુ ॥

માસાન્તે તુ ભવેન્મૃત્યુઃ સદ્ય એવ વરાનને
મૃત્યુયોગઃ સમાખ્યાતો મયા તે વરવર્ણિનિ ॥

અબ્દં માસં તથા પક્ષં તિથિં વેલાં યદાભ્યસેત્
યત્કાલાત્તુ સમારભ્ય તત્કાલં તુ સમાદિશેત્ ॥

ઇડાસુષુમ્નામાર્ગેણ પ્રાણચારં વિદુર્બુધાઃ
દક્ષિણાયનજે કાલે એવં તે કથિતં શુભમ્ ॥

એવં શરીરજે કાલે મૃત્યું ચાશુભમેવ ચ
જ્ઞાત્વા યોગી જયેન્મૃત્યુમ્ અશુભાન્યપ્યશેષતઃ ॥

ધ્યાત્વા કાલેશસ્વચ્છન્દં હંસં વા સકલેશ્વરમ્
નાસિકારન્ધ્રમાર્ગસ્થઃ સ સૃજેત્સંહરેજ્જગત્ ॥

તત્રસ્થઃ કલયેત્સર્વં સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતઃ
તત્સ્થં ધ્યાત્વા જયેન્મૃત્યું નાકલસ્થં કલેત્પ્રભુઃ ॥

ધ્યાનયુક્તસ્ય ષણ્માસાત્ સર્વજ્ઞત્વં પ્રવર્તતે
કાલત્રયં વિજાનાતિ કાલયુક્તસ્તુ યોગવિત્ ॥

કાલહંસં સ તુ જપન્ ધ્યાયન્વાપિ મહેશ્વરિ
સ ભવેત્કાલરૂપી વૈ સ્વચ્છન્દઃ કાલવચ્ચરેત્ ॥

હતમૃત્યુર્જરાં ત્યક્ત્વા રોગૈઃ સર્વભયોજ્ઝિતઃ
વિજ્ઞાનં શ્રવણં દૂરાન્ મનનં ચાવલોકનમ્ ॥

સર્વૈશ્વર્યગુણાવાપ્તિર્ ભવેત્કાલજયાત્સદા
દક્ષનાસાપુટે ધ્યાત્વા બ્રાહ્મૈશ્વર્યમવાપ્નુયાત્ ॥

તદાયુસ્તત્સમં વીર્યં ભૂતકાલં ચ વેત્ત્યતઃ
ભવિષ્યજ્જ્ઞો ભવેદ્વામે વિષ્ણુતુલ્યબલશ્ચ સઃ ॥

તત્સમં ચૈતદૈશ્વર્યં તદાયુર્યોગિરાડ્ભવેત્
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ સર્વં જાનાતિ મધ્યતઃ ॥

નિત્યં વૈ ધ્યાનયોગેન રુદ્રસ્ય સમતાં વ્રજેત્
આયુષા બલવીર્યેણ રૂપૈશ્વર્યેણ તત્સમઃ ॥

બ્રહ્મણઃ પરભાવેન ઐશ્વરં પદમાપ્નુયાત્
વિષ્ણોઃ સદાશિવૈશ્વર્યં પરભાવાદવાપ્નુયાત્ ॥

રુદ્રસ્ય યઃ પરો ભાવો ધ્યાત્વા તં તુ શિવો ભવેત્
એવં મૃત્યુજયઃ ખ્યાતઃ અમૃતં ધ્યાયતો જયઃ ॥

નાડિભિન્નાલરન્ધ્રસ્થં હૃત્પદ્મં ષોડશચ્છદમ્
ધ્યાત્વા સિતં સુવિકચં કલાષોડશકાન્વિતમ્ ॥

સંપૂર્ણાવયવં ચન્દ્રં કર્ણિકાકારવિગ્રહમ્
તન્મધ્યે ચિન્ત્યમાત્માનં શુદ્ધસ્ફટિકનિર્મલમ્ ॥

શ્રીરામૃતાર્ણવાવસ્થ કલ્લોલામૃતપૂરિતમ્
ઉપરિષ્ટાદ્દ્વિતીયાબ્જં શક્તામૃતમહોદધૌ ॥

તચ્ચાધો મુખપદ્મં તુ પરિપૂર્ણેન્દુકર્ણિકમ્
તન્મધ્યે ચિન્તયેદ્ધંસમ્ અધો બિન્દુશિખાન્વિતમ્ ॥

વર્ષન્તમમૃતં દિવ્યં સમન્તાત્સંવિચિન્તયેત્
આત્મોર્ધ્વરન્ધ્રમાર્ગેણ પ્રવિષ્ટં તચ્ચ ચિન્તયેત્ ॥

સિતં સુબહુલં સાન્દ્રમ્ અમૃતં મૃત્યુનાશનમ્
તેનાપ્લાવિતમાત્માનં પૂર્યમાણં વિચિન્તયેત્ ॥

પદ્મનાલનિબદ્ધૈશ્ચ નાડીરન્ધ્રમુખૈઃ સદા
અમૃતાપૂરિતં દેહં સર્વમેવ વિચિન્તયેત્ ॥

એવં વૈ નિત્યયુક્તાત્મા અમૃતેશસમો ભવેત્
વ્યાધીન્મૃત્યું જરાં ત્યક્ત્વા ક્રીડતે ત્વણિમાદિભિઃ ॥

એવં તસ્યામૃતધ્યાનાત્ કાલમૃત્યુજયો ભવેત્
અથવા પરતત્ત્વસ્થઃ સર્વકાલૈર્ન બાધ્યતે ॥

ચિન્તયેત્પરમં તત્ત્વં કાલચારવિવર્જિતમ્
કલાકલઙ્કનિર્મુક્તં નિષ્કલં પરમં પદમ્ ॥

નિષ્કલં ચાત્મતત્ત્વં તુ કલઙ્કો દેહ ઉચ્યતે
સંયુક્તઃ કારણૈઃ ષડ્ભિઃ સર્વતત્ત્વસમન્વિતઃ ॥

વર્ણો બિન્દુસ્તથા નાદો વ્યાપિનીશક્તિસંયુતઃ
સમનાવધિપર્યન્તઃ કલઙ્કાધાર ઉચ્યતે ॥

આધેયઃ પરમો હ્યાત્મા તત્પરાપ્યુન્મના સ્મૃતા
તસ્યાશ્ચાન્તે પરં તત્ત્વં સકલાકલવર્જિતમ્ ॥

વ્યાપકં સર્વતોભદ્રં સર્વાન્તઃ સર્વતોમુખમ્
પઞ્ચપઞ્ચકતત્ત્વસ્થમ્ અષ્ટાદશગુણાન્વિતમ્ ॥

યદ્યસ્મિંસ્તુ પરં વેત્તિ તદા મુચ્યેત બન્ધનાત્
કારણાનિ ચ મન્ત્રાશ્ચ નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ કલાસ્તથા ॥

બિન્દુશ્ચૈવાર્ધચન્દ્રશ્ચ નિરોધી નાદ ઊર્ધ્વર્ગઃ
શક્તિશ્ચ વ્યાપિની ચૈવ સમનાત્મા તથોન્મના ॥

પઞ્ચપઞ્ચકમેતદ્ધિ કથિતં તે વરાનને
તત્ત્વાન્યેવ તુ ષટ્ત્રિંશત્ ગુણાંશ્ચૈવ નિબોધ મે ॥

અહંકારો ધીર્મનશ્ચ ઇન્દ્રિયાર્થાસ્તથૈવ ચ
ગ્રહણં સ્પર્શ આધારઃ શક્તિશ્ચૈવાષ્ટમી સ્મૃતા ॥

એતે ચાષ્ટૌ ગુણાઃ અષ્ટૌ ભૈરવા ભૈરવાવ્ષ્ટકમ્
પ્રાણહંસસ્તથા શક્તિઃ ગુણા અષ્ટાદશ ત્વિમે ॥

એતેષુ તત્પરં તત્ત્વમ્ ઉચ્ચારાલમ્બનાદૃતે
અક્ષરાક્ષરનિર્મુક્તં પરં તત્ત્વમનક્ષરમ્ ॥

અક્ષરેષુ કુતો મોક્ષ આકાશો કુસુમં કુતઃ
યાવદુચ્ચાર્યતે વાચા યાવલ્લેખ્યે ઽપિ તિષ્ઠતિ ॥

તાવત્સ સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલો ભેદવર્જિતઃ
સૃષ્ટિસંહારનિર્મુક્તઃ ક્રિયાકાલવિવર્જિતઃ ॥

અધશ્ચારે ભવેત્સૃષ્ટિર્ ઊર્ધ્વે સંહાર ઉચ્યતે
અધશ્ચારેણ જાતો ઽસૌ ઉર્ધ્વે ચૈવ મૃતો ભવેત્ ॥

સૂતકં મૃતકં ત્યક્ત્વા તિષ્ઠેદ્વૈ તત્ત્વવૃત્તિતઃ
તત્ત્વવૃત્તિશ્ચ વ્યાખ્યાતા સર્વાધ્વોપાધિવર્જિતા ॥

તત્ત્વાધ્વધર્મનિર્મુખ્તઃ કારણૈશ્ચ વિવર્જિતઃ
તત્ત્વવૃત્તૌ સ્થિતો યોગી સર્વારમ્ભવિવર્જિતઃ ॥

રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તો વિષાદાનન્દવર્જિતઃ
નાકાઙ્ક્ષેન્ન ચ નિન્દેત્તુ વિષયાંશ્ચ કદાચન ॥

સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ બ્રાહ્મણે શ્વપચે સમઃ
તુલ્યદર્શી ભવેન્નિત્યં સર્વં શિવમયં સ્મરેત્ ॥

આત્માનં ચ તથૈવૈવં સર્વથૈવ સદા સ્મરેત્
સર્વતત્ત્વાનિ ભૂતાનિ વર્ણા મન્ત્રાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ ॥

નિત્યં તસ્ય વશાસ્તે વૈ શિવભાવનયાનયા
નચાસૌ કુરુતે પુણ્યં નૈવ પાપં ચ સુવ્રતે ॥

કૃતકૃત્યઃ પ્રસન્નાત્મા કૃત્યં ચાસ્ય ન વિદ્યતે
ઇહ લોકે પરસ્મિંશ્ચ પરિપૂર્ણસ્તુ સર્વદા ॥

ધર્માધર્મવિનિર્મુક્તઃ પુણ્યપાપવિવર્જિતઃ
ન ચાસ્ય ભક્ષ્યાભક્ષ્યં હિ ન પેયાપેયમેવ ચ ॥

નાપવિત્રં હિ તસ્યાસ્તિ ન પવિત્રં હિ સુવ્રતે
નિરપેક્ષો હ્યસૌ નિત્યં સર્વાપેક્ષાવિવર્જિતઃ ॥

નાસ્ય ક્ષેત્રં નાસ્ય તીર્થં નિયમો યમ એવ ચ
ક્ષેત્રં તસ્ય પરા શક્તિર્ યતઃ સર્વં પ્રસૂયતે ॥

સર્વાધ્વાનો યતો દેવિ તત્રસ્થાઃ પ્રચરન્તિ વૈ
તીર્થં ચૈવ પરં શાન્તં નિત્યં ચાનન્દવિશ્વગમ્ ॥

યેન વ્યાપ્તમિદં વિશ્વમ્ અનન્તં વિશ્વશક્તિભિઃ
નિત્યં વિરક્તિઃ સંસારાદ્ યમો ઽયમ્ પરિકીર્તિતઃ ॥

નિયમો ભાવના નિત્યં પરતત્ત્વૈકતાનતા
નાત્મનો ભાવયેજ્જાતિં ન કુલં ન ચ બાન્ધવાન્ ॥

આચરેત્સર્વવર્ણત્વં ન ચ વર્ણેષુ વર્તયેત્
પરભાવનયા નિત્યં પરધર્મેણ વર્તયેત્ ॥

સર્વજ્ઞઃ પરિતૃપ્તશ્ચ પરિપૂર્ણઃ સ્વભાવતઃ
સ્વતન્ત્રો ઽલુપ્તસામર્થ્યસ્ ત્વ્ અનાદિનિધનાશ્રિતઃ ॥

અનાદિબોધો હ્યતુલઃ કાલવેલાવિવર્જિતઃ
ચારોચ્ચારવિનિર્મુક્તસ્ ત્વ્ અહોરાત્રવિવર્જિતઃ ॥

ન દિવા જાગરં કુર્યાન્ ન ચ રાત્રૌ સ્વપેત્ક્વચિત્
સ્વભાવેનૈવ સંતિષ્ઠદ્ દિનરાત્રિવિવર્જિતઃ ॥

એવં વૈ વર્તતે યોગી પરેણ સમતાં વ્રજેત્
ન ચ તં કલયેત્કાલઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥

જીવન્નેવ વિમુક્તો ઽસૌ યસ્યૈષા ભાવના સદા
શિવો હિ ભાવિતો નિત્યં ન કાલઃ કલયેચ્છિવમ્ ॥

યોગી સ્વચ્છન્દયોગેન સ્વચ્છન્દગતિચારિણા
સ સ્વચ્છન્દપદે યુક્તઃ સ્વચ્છન્દસમતાં વ્રજેત્ ॥

સ્વચ્છન્દશ્ચૈવ સ્વચ્છન્દઃ સ્વચ્છન્દો વિચરેત્સદા
એવં વૈ મૃત્યુલિઙ્ગાનિ રિષ્ટાન્યન્યાનિ યાનિ ચ ॥

યોગાજ્જાનાતિ યોગીન્દ્રો નાદજાન્તર્ગતાનિ ચ
નિર્જિત્યૈતાનિ યોગેન એવમુક્તવ્રમેણ તુ ॥

અયોગી યાનિ જાનાતિ અયુક્તો વાપિ સુવ્રતે
બહિર્લિઙ્ગાનિ તાન્યત્ર અઙ્ગારિષ્ટાનિ મે શૃણુ ॥

શુષ્કતાલ્વોષ્ઠકણ્ઠશ્ચેદ્ અકસ્માદ્ધૂસરચ્છવિઃ
સ્કન્ધૌ ચ ભઙ્ગમાયાતઃ ષણ્માસાન્મૃત્યુમાપ્નુયાત્ ॥

સુનીલં મણ્ડલં વ્યોમ્નિ યઃ પશ્યતિ દિને દિને
સિતં હરિતકૃષ્ણં ચ વત્સરાર્ધાન્મ્રિયેત સઃ ॥

વિરશ્મિં પશ્યતિ રવિં સોમં વૈ લક્ષ્મવર્જિતમ્
તારાં જ્યોત્સ્નાં ચ કૃષ્ણાં વૈ પશ્યેત્ષણ્માસજીવિતઃ ॥

હિરણ્યવર્ણં પુરુષં પિઙ્ગલં કૃષ્ણમેવ ચ
સ્વપ્ને સંપશ્યતે યો વૈ ષણ્માસાન્સો ઽપિ જીવતિ ॥

આત્મનો હ્યશિરચ્છાયાં પશ્યેત્ષણ્માસજીવિતઃ
તૈલાભ્યઙ્ગં તથા પાનં રક્તસ્રગનુલેપનમ્ ॥

રક્તામ્બરાણિ કૃષ્ણાનિ સ્વપ્ને પશ્યતિ વૈ યદા
પ્રેતૈઃ પિશાચૈ રક્ષોભિઃ શ્વગોમાયુકસૂકરૈઃ ॥

વૃતં યાતં ગૃદ્ધ્રકાકૈર્ મહિષૈરુષ્ટ્રગર્દભૈઃ
અઙ્ગભક્ષણમુદ્વાહં નગ્નં ચાતીવ વિહ્વલમ્ ॥

સ્વપ્ને ચ પશ્યતે યો વૈ વર્ષમેકં સ જીવતિ
શંખાવર્તે ભુજામધ્યે ગુલ્ફયોર્મર્મસન્ધિષુ ॥

સો ઽવશ્યં વધમાયાતિ યસ્યૈતત્સ્પન્દનં ન હિ
સોમાર્કમણ્ડલં દેહે ધ્રુવં ચૈવ ત્વરુન્ધતીમ્ ॥

ન પશ્યતિ મહાયાનં સો ઽવશ્યં મ્રિયતે નરઃ
તાલુરન્ધ્રગતો ધૂમો મહાયાનં તદુચ્યતે ॥

જિહ્વા ત્વરુન્ધતીત્યુક્તા નાસાગ્રં ધ્રુવ ઉચ્યતે
નેત્રાન્તે કરજાક્રાન્તે મણ્ડલં સોમસૂર્યયોઃ ॥

ન પશ્યેદ્ગગને ઽપ્યેતત્ સો ઽવશ્યં મ્રિયતે નરઃ
સ્થૂલો ઽકસ્માચ્ચ જાયેત અકસ્માદ્વૈ ભવેત્કૃશઃ ॥

અતિક્રુદ્ધો ઽતિભીતશ્ચ વર્ષમેકં સ જીવતિ
કૃષ્ણામ્બરધરં કૃષ્ણં લોહદણ્ડકરોદ્યતમ્ ॥

નરં ચાભિમુખં સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા માસત્રયાયુષમ્
હૃદયં શુષ્યતે યસ્ય સ્નાતમાત્રસ્ય તત્ક્ષણાત્ ॥

ગાત્રં ચૈવાપ્યનુષ્ણં ચ ઋતુમેકં સ જીવતિ
ધનુર્નિશિ દિવા ચોલ્કા વ્યભ્રે વિદ્યુત્પ્રદર્શનમ્ ॥

દિગ્દાહો ઽપ્લુષ્ટદેશે ઽપિ માસમેકં સ જીવતિ
ચક્ષુષી સ્રવતો યસ્ય શબ્દં ન શૃણુયાત્ સ્ફુટમ્ ॥

નાઘ્રાતિ ગન્ધં વાગ્જાડ્યં માસમેકં ગતાયુષઃ
રક્તપદ્મોપમં વક્ત્રં જિહ્વા કૃષ્ણા ચ યસ્ય વૈ ॥

ગાત્રે વર્ણાન્યનેકાનિ હૃદયં યસ્ય રોદિતિ
તાલુકમ્પો ઽથ નાભેશ્ચ અર્ધમાસં સ જીવતિ ॥

પ્રત્યક્ષકાકનાસીરો દીપધૂમં ન જિઘ્રતિ
પૂર્વદૃષ્ટં ન જાનાતિ ચતુર્માસં સ જીવતિ ॥

બિન્દું યસ્તુ ન પશ્યેત્તુ નિત્યં વક્ત્રાનુગં હિતમ્
નિત્યં વહતિ હિક્કાં તુ વર્ષમેકં સ જીવતિ ॥

બહિર્લિઙ્ગાનિ ચૈતાનિ અઙ્ગારિષ્ટાનિ યાનિ ચ
પૂજયા જપહોમેન ધ્યાનધારણયા પ્રિયે ॥

કૃતરક્ષાવિધાનેન જીયન્તે નાત્ર સંશયઃ
નાડીનાં શોધનં ચૈવ વાયૂનાં ચ જયઃ કથમ્ ॥

સ્થાનં રૂપં ચ શબ્દં ચ કર્મ બ્રૂહિ મમ પ્રભો
પરમો યોગસદ્ભાવો ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરઃ પ્રિયે ॥

યો ન કસ્યચિદાખ્યાતસ્ તં યોગં શૃણુ તત્ત્વતઃ
સુપ્રશસ્તે ભૂપ્રદેશે નાગ્નિતોયસમીપતઃ ॥

વાલુકાશર્કરાહીને શુષ્કવૃક્ષવિવર્જિતે
નિઃશબ્દકીટવલ્મીકે ઈતિભિઃ પરિવર્જિતે ॥

પુણ્યે ધર્મિષ્ઠસંવાસે તત્ર યોગં સમભ્યસેત્
દેવદેવં સમભ્યર્ચ્ય ભૈરવં સવિનાયકમ્ ॥

પૂર્વાચાર્યાન્નમસ્કૃત્ય યુક્તો ધ્યાનપરાયણઃ
આસનં સ્વસ્તિકં બદ્ધ્વા પદ્મકં ભદ્રમેવ વા ॥

સાપાશ્રયં સાર્ધચન્દ્રં યોગપટ્ટં યથાસુખમ્
દહનોત્પૂયને કૃત્વા પ્લાવયેદમૃતેન ચ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરેણૈવ સકલીકરણં તતઃ
અન્તર્યાગં યથાપૂર્વમ્ ઉચ્ચાર્યં ચ પરં તથા ॥

દશધા યોગમાર્ગેણ હંસસ્વચ્છન્દમભ્યસેત્
મન્ત્રં બિન્દુમતીતં તુ નાદાન્તજ્યોતિરાકૃતિમ્ ॥

સંકલ્પ્ય કલ્પનાલક્ષ્યં ધ્યાયેદ્વૈ તેન સર્વગમ્
અપસવ્યેન પૂર્યેત સવ્યેનૈવ વિરેચયેત્ ॥

નાડીસંશોધનં ચૈતન્ મોક્ષમાર્ગપથસ્ય ચ
રેચનાત્પૂરણાદ્રોધાત્ પ્રાણાયામસ્રિધા સ્મૃતઃ ॥

સામાન્યા બહિરેતે તુ પુનશ્ચાભ્યન્તરે ત્રયઃ
આભ્યન્તરેણ રેચ્યેત પૂર્યેતાભ્યન્તરેણ તુ ॥

નિષ્કમ્પં કુમ્ભકં કૃત્વા કાર્યાશ્ચાભ્યન્તરાસ્ત્રયઃ
નાભ્યાં હૃદયસંચારાન્ મનશ્ચેન્દ્રિયગોચરાત્ ॥

પ્રાણાયામશ્ચતુર્થસ્તુ સુપ્રશાન્ત ઇતિ શ્રુતઃ
પ્રાણરોધે તુ સંપૂર્ણે નાભૌ નીત્વા સમુચ્છ્વસન્ ॥

શનૈર્વિમોચયેદ્વાયું વામનાસાપુટેન તુ
વાયવી ધારણાઙ્ગુષ્ઠે આગ્નેયી નાભિમધ્યતઃ ॥

માહેયી કણ્ઠદેશે તુ વારુણી ઘણ્ટિકાશ્રયા
આકાશધારણા મૂર્ધ્નિ સર્વસિદ્ધિકરી સ્મૃતા ॥

એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચ સંખ્યોદ્ધાતૈઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ
સંનિરુદ્ધે તુ વૈ પ્રાણે મૂર્ધ્નિ ગત્વા નિવર્તતે ॥

સ ઉદ્ઘાત ઇતિ પ્રોક્તો જ્ઞાતવ્યો યોગિભિઃ સદા
રાગદ્વેષૌ પ્રહીયેતે પ્રાણાયામૈઃ સુધારિતૈઃ ॥

ધારણાભિર્દહેત્પાપં પ્રત્યાહારે ઽક્ષસંયમઃ
હૃદ્ગુદે નાભિકણ્ઠે ચ સર્વસન્ધૌ તથૈવ ચ ॥

પ્રાણાદ્યાઃ સંસ્થિતા હ્યેતે રૂપં શબ્દં ચ મે શૃણુ
દ્રુતતારનિભો રક્ત ઇન્દ્રગોપકસંનિભઃ ॥

ક્ષીરાભઃ સ્ફટિકાભશ્ચ પઞ્ચાનાં રૂપલક્ષણં
ઘણ્ટાકંસાબ્દમધુરો ગજનાદો મહાધ્વનિઃ ॥

પ્રાણાદિનાં તુ પઞ્ચાનામ્ અયં શબ્દ ઉદાહૃતઃ
જલ્પિતં હસિતં ગીતં નૃત્તં યુદ્ધગતિઃ કલાઃ ॥

શિલ્પં ચ સર્વકર્માણિ પ્રાણસ્યૈવ વિચેષ્ટિતમ્
પ્રવેશયેદન્નપાનં તન્મલં સ્રાવયેદધઃ ॥

અન્ધત્વં શ્રોત્રરોગં ચ અપાનસ્તુ કરિષ્યતિ
અશિતં લીઢપીતં ચ સમાનઃ સમતાં નયેત્ ॥

ક્ષોભો હિક્કા તથા છિક્કા ઉદાનસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
સ્વેદશ્ચ રોમહર્ષશ્ચ શૂલં દાહો ઽઙ્ગભઞ્જનમ્ ॥

વ્યાનસ્યૈતાનિ કર્માણિ સ્પર્શં ચૈવ સ વિન્દતિ
અઙ્ગુષ્ઠજાનુહૃદયે લોચને મૂર્ધ્નિ સંસ્થિતાઃ ॥

નાગાદ્યાઃ બહુરૂપાશ્ચ કર્મ ત્વેષાં નિબોધ મે
આહ્લાદોદ્વેગજનકઃ શોષણસ્ત્રાસનસ્તથા ॥

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તશ્ચ પઞ્ચમઃ
અતિનિદ્રાકરશ્ચાન્યો યોજકશ્ચ ધનંજયઃ ॥

શ્વાસસંકોચનચ્છેદા ઘુર્ઘુરોત્ક્રમણં તથા
નાગાદીનાં તુ પઞ્ચાનાં મૃત્યુકાલે વિચેષ્ટિતમ્ ॥

ન ચૈવ યાતિ ચોત્ક્રાન્તૌ તનું ત્યક્ત્વા ધનઞ્જયઃ
આકુઞ્ચયતિ વૈ કૂર્મઃ શોષયેચ્ચ કલેવરમ્ ॥

પ્રાણમેવ જયેત્પૂર્વં જિતે પ્રાણે જિતં મનઃ
જિતે મનસિ શાન્તસ્ય પરં તત્ત્વં પ્રકાશતે ॥

પ્રાણાપાનં ગુદે ધ્યાયેત્ પ્રાણસમાનં નાભિતઃ
પ્રાણોદાનં તુ કણ્ઠે તુ પ્રાણવ્યાનં તુ સર્વગમ્ ॥

નાગાદ્યાઃ પ્રાણસંયુક્તાઃ સ્વસ્થાનેષુ નિરોધયેત્
નિરુદ્ધસ્ય ચ યઃ કાલસ્ તં વક્ષ્યામિ નિબોધ મે ॥

તાલાત્પ્રભૃતિ તં ધ્યાયેદ્ યાવત્પઞ્ચશતં ગતમ્
જિતો ઽનિલો ભવત્યેવ સંક્રાન્ત્યુત્ક્રાન્તિકર્મણિ ॥

દિવ્યા કાન્તિઃ શુભો ગન્ધઃ પ્રજ્ઞા ચાસ્ય વિવર્ધતે
દિવ્યા દૃષ્ટિશ્ચ શ્રવણં દિવ્યા વાક્ચ પ્રજાયતે ॥

વાયુવદ્વિચરેલ્લોકાન્ સિદ્ધાન્દેવાંશ્ચ પશ્યતિ
મનસા ચિન્તિતાવાપ્તિઃ પ્રવર્તેત ગુણાષ્ટકમ્ ॥

સર્વકામસુસંપૂર્ણઃ સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતઃ
સંસારબન્ધનિર્મુક્તઃ શિવતુલ્યશ્ચ જાયતે ॥

પ્રાણાપાનૌ તુ સંયોજ્ય હ્રસ્વકોટિસમન્વિતૌ
નાભ્યાધારે ચ યોગીન્દ્રઃ સ્વેદઃ કમ્પશ્ચ જાયતે ॥

પુનરેવ તુ હૃત્સ્થૌ હિ પ્રાણાપાનૌ નિરોધયેત્
દીર્ઘકોટિસમાયોગાત્ તત્ક્ષણાચ્ચ પતેદ્ભુવિ ॥

કણ્ઠસ્થં ચ તથૈવેહ પ્રાણમેવ નિરોધયેત્
પ્લુતકોટિસમાયોગાત્ સ્વપ્નવૃત્તિસ્તતો ભવેત્ ॥

ભ્રૂમધ્યે બિન્દુયોગેન પ્રાણરોધં તુ કારયેત્
સુષુપ્તં જાયતે તત્ર ક્ષણાચ્ચૈવ પ્રબુદ્ધ્યતે ॥

મૂર્ધદ્વારં સમાશ્રિત્ય નિષ્કલં ધ્યાનમારભેત્
એવમભ્યસતસ્તસ્ય પ્રત્યયસ્તુ તદા ભવેત્ ॥

પિપીલકણ્ટકાવેધો મૂર્ધ્વદ્વારં વિભિન્દતઃ
ભિત્ત્વા ક્રમેણ સર્વણિ ઉન્મન્યન્તાનિ યાનિ તુ ॥

પૂર્વોક્તલક્ષ્ણૈર્દેવિ ત્યક્ત્વા સ્વચ્છન્દતાં વ્રજેત્
જાયતે ઉન્મનસ્ત્વં હિ દેહેનાનેન સાધકે ॥

સંક્રામેત્પરદેહેષુ ક્ષુત્તૃષ્ણાભ્યાં ન બાધ્યતે
અતીતાનાગતં ચૈવ ત્રૈલોક્યે યત્પ્રવર્તતે ॥

પ્રત્યક્ષં તદ્ભવેત્તસ્ય સર્વજ્ઞત્વં ચ જાયતે
પ્રસઙ્ગે ઽધ્યાત્મકાલસ્ય જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમેવ ચ ॥

સર્વમેતત્સમાખ્યાતમ્ અંશકાંશ્ચ નિબોધ મે ॥