Svacchandatantra · અધ્યાય 12
સૃષ્ટિઃ સ્થિતિશ્ચ સંહારસ્ તત્ત્વાનાં કથિતસ્ત્વયા
જગત્સંભવહેતુશ્ચ ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતં મયા ॥
તત્ત્વવિજ્ઞાનમાખ્યાહિ સિદ્ધિસ્તેષુ યથા ભવેત્
પૃથિવ્યાદિ શિવાન્તં ચ કથયામિ સમાસતઃ ॥
પૃથ્વી કઠિનરૂપેણ શૃણુ દેહે યથા સ્થિતા
માંસે ઽસ્થિષુ તથા ચૈવ સ્નાયુલોમનખેષુ ચ ॥
મજ્જાન્ત્રેષુ ચ વિજ્ઞેયા પૃથ્વી પઞ્ચગુણોત્કટા
કફાસૃગામમૂત્રેષુ રસસ્વેદવસાસુ ચ ॥
શુક્રે ચ સંગ્રહે ચૈવ સ્થિતા આપશ્ચતુર્ગુણાઃ
પચને દહને ચૈવ તેજસ્યૂષ્મણિ સંસ્થિતમ્ ॥
તેજસ્ત્વેવં સ્થિતં દેવિ પ્રકાશે ચ ત્રિલક્ષણમ્
વાયુરુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસ સ્પર્શનવ્યૂહલક્ષણઃ ॥
મૂત્રોચ્ચારવિસર્ગેષુ અન્નપાનપ્રવેશને
વાયુરેભિઃ સ્થિતો દેહે વિજ્ઞેયસ્તુ દ્વિલક્ષણઃ ॥
એકલક્ષણમાકાશં કથયામિ યથા સ્થિતમ્
સુષિરાત્મકં તુ વિજ્ઞેયં નવધા ચ્છિદ્રલક્ષણમ્ ॥
શબ્દાત્મકં ગુણં હ્ યેતત્ કથિતં તવ સુવ્રતે
વાગિન્દ્રિયં વદેદ્વાણીં સા ચ વાણી ચતુર્વિધા ॥
સંસ્કૃતા પ્રાકૃતી ચૈવ અપભ્રષ્ટાનુનાસિકા
છેદનં ભેદનં દાનં વ્યધનં શિલ્પયોજનમ્ ॥
ગ્રહણં વિજયશ્ચૈવ સર્વં હસ્તેન્દ્રિયે સ્થિતમ્
સમનિમ્નોન્નતાશ્ચૈવ લોષ્ટકણ્ટકવાલુકાઃ ॥
કર્દમો જલદુર્ગાણિ રથ્યાટ્ટાલકપર્વતાઃ
પાદેન્દ્રિયેણ ગમ્યન્તે દેશાન્તરગમાગમે ॥
ઉત્સર્ગે પર્દિતે ચૈવ પાયુર્વૈ ચેષ્ટતે સદા
આનન્દકૃદુપસ્થશ્ચ ગમ્યાગમ્યપ્રવર્તકઃ ॥
કર્મસ્વેતાનિ વર્તન્તે તેન કર્મેન્દ્રિયાણિ તુ
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ દેવેશિ વર્તન્તે બુદ્ધિયોગતઃ ॥
ષડ્જાખ્યર્ષભગાન્ધાર મધ્યમાઃ પઞ્ચમઃ પ્રિયે
ધૈવતો નિષધશ્ચૈવ સ્વરાઃ સપ્ત પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ગાન્ધારો મધ્યમઃ ષડ્જસ્ ત્રયો ગ્રામાશ્ચ પાર્વતિ
સપ્તસ્વરાસ્ત્રયો ગ્રામા મૂર્છનાશ્ચૈકવિંશતિઃ ॥
તાન એકોનપઞ્ચાશદ્ ઇત્યેતત્સુરમણ્ડલમ્
સૂક્ષ્મશબ્દાઃ સ્મૃતા હ્યેતે ચરાચરરવસ્થિતાઃ ॥
સ્થૂલાંશ્ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્તાન્નિબોધ મે
ભેરીપટહશઙ્ખોત્થો મૃદઙ્ગપણવોત્થિતઃ ॥
વેણુગોમુખશબ્દશ્ચ મન્દલો દર્દુરો ધ્વનિઃ
તન્ત્રીવાદ્યાનિ ચિત્રાણિ કરવાદ્યાનિ યાનિ ચ ॥
સંયોગજવિયોગોત્થાઃ કાષ્ઠપાષાણવારિજાઃ
અપભ્રંશો ઽનુનાસિક્યઃ સંસ્કૃતઃ પ્રાકૃતો રવઃ ॥
સપ્તસ્વરપ્રતિષ્ઠાનિ વ્યક્તાવ્યક્તાનિ ચૈવ હિ
ઉક્તાનુક્તાનિ ગૃહ્ણાતિ શ્રવણેન્દ્રિયયોગતઃ ॥
શબ્દો ઽસ્ય વિષયો હ્યેષ યેન બુધ્યેત પુદ્ગલઃ
મૃદું ચ કઠિનં ચૈવ કર્કશં શીતલં તથા ॥
ઉષ્ણં ચ પિચ્છિલં લોષ્ટં કર્દમં વાલુકાસ્તથા
શરકુન્તાસિઘાતાદિ તાડનં છેદનં તથા ॥
એતાનિ વૈ વિજાનાતિ સ્પર્શનં ચ ત્વગિન્દ્રિયમ્
સ્પર્શો ઽસ્ય વિષયો હ્યેષ યેન બુધ્યેત પુદ્ગલઃ ॥
ચક્ષુરિન્દ્રિયકર્માણિ કથ્યમાનાનિ મે શૃણુ
સિતં રક્તં ચ પીતં ચ કૃષ્ણં હરિતધૂમ્રકમ્ ॥
કપિલં પિઙ્ગલં બભ્રુ અન્યાન્યપિ વિશેષતઃ
નરનારીપશુમૃગાઞ્ જ્યોતિઃ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥
રૂપાકૃતિવિવિક્તાનિ ચક્ષુઃ પશ્યતિ સર્વદા
રૂપાખ્યો વિષયો હ્યસ્ય યેનાત્મા પ્રતિબુદ્ધ્યતે ॥
મધુરામ્લરસં ચૈવ લવણં કટુ તિક્તકમ્
કષાયમિશ્રં સ્વાદું ચ જિહ્વા વેદયતે રસમ્ ॥
રસો ઽસ્ય વિષયો હ્યેષ યેન બુદ્ધ્યેત પુદ્ગલઃ
સુરભિર્દિવ્યગન્ધશ્ચ દુર્ગન્ધશ્ચાપ્યનેકધા ॥
ઉભૌ જિઘ્રતિ નાસાગ્રે વિષયો ગન્ધસંજ્ઞિતઃ
યેનાસૌ બુધ્યતે ક્ષેત્રી અહઙ્કારેણ મોહિતઃ ॥
સંકલ્પે ચ વિકલ્પે ચ દશધાક્ષેષુ ધાવતિ
અનિવારિતસન્દેહમ્ અજય્યં સર્વદેહિનામ્ ॥
મનશ્ચ કથિતં હ્યેતદ્ ધર્માધર્મનિબન્ધકમ્
સ્વરૂપધર્મં વક્ષ્યામિ તન્માત્રાણાં યથાર્થતઃ ॥
ગન્ધં તુ ગન્ધતન્માત્રં નાસિકાગ્રેણ જિઘ્રતિ
જિહ્વયા રસતન્માત્રં રસં ગૃહ્ણાતિ સંસ્થિતમ્ ॥
ચક્ષુષા રૂપતન્માત્રં રૂપં ગૃહ્ણાત્યુપાગતમ્
ગૃહ્ણાતિ સ્પર્શતન્માત્રં ત્વચા સ્પર્શમુપાગતમ્ ॥
શબ્દં ચ શબ્દતન્માત્રં ગૃહ્ણાતિ શ્રવણેન તુ
સૂક્ષ્મસ્તન્માત્રધર્મો ઽયં ભૂતાનાં પ્રકૃતિક્રમાત્ ॥
વૈકારિકસ્તતશ્ચોર્ધ્વં બુધ્યતે યેન પુદ્ગલઃ
અહં વિદ્વાનહં ભોગી ત્વ્ અહં જાતો મહાકુલે ॥
અહં દાતા ચ ભોક્તા ચ તેજસ્વી બલવાનહમ્
અહં યોદ્ધા ચ સંગ્રામે શત્રવશ્ચ મયા જિતાઃ ॥
ધર્મશીલશ્ચ ગુણવાન્ શ્રેયસ્કર્તા હ્યહં પરમ્
અહં પાપી દુરાચારો મૂર્ખશ્ચાહં દુરાકૃતિઃ ॥
ન દત્તં ન મયા ભુક્તં મત્સમો નાસ્તિ દુઃખિતઃ
ઇત્યહઙ્કારચિત્તાનાં મમત્વવશવર્તિનામ્ ॥
અહઙ્કારો નિબધ્નાતિ સંસારે દૃઢબન્ધનૈઃ
ત્રિવિધસ્યાપ્યયં ધર્મો ઽહઙ્કારસ્ય પ્રકીર્તિતઃ ॥
બુદ્ધિધર્માંસ્તતો વક્ષ્યે ધર્માદીંસ્તવ સુવ્રતે
ધર્મો જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યં ચ ચતુષ્ટયમ્ ॥
અધર્મશ્ચ તથાજ્ઞાનમ્ અવૈરાગ્યમનૈશ્વરમ્
બધ્નાતિ સપ્તધા સા તુ જ્ઞાનભાવેન મોહયેત્ ॥
બુદ્ધિશ્ચાધ્યવસાયં ચ કરોતિ વિવિધેષ્વપિ
ધર્માદીનામથાષ્ટાનાં લક્ષણાનિ શૃણુ પ્રિયે ॥
ઉપવાસો જપો મૌનમ્ અક્રોધો ઽસ્તેયમાર્જવમ્
સત્યં શૌચં ચ દાનં ચ દયા ક્ષાન્તિશ્ચ સર્વદા ॥
વિદ્યાભ્યાસશ્ચ લજ્જ ચ ઇન્દ્રિયાણાં ચ નિગ્રહઃ
ઇષ્ટાપૂર્તં તીર્થસેવા પિતૃણાં ચૈવ તર્પણમ્ ॥
અભયં સર્વસત્ત્વેભ્યો જીવિતસ્ય ચ રક્ષણમ્
ધીગુણઃ પ્રથમો હ્યેષ ધર્મ ઇત્યભિધીયતે ॥
ધર્મકર્મનિબદ્ધાનાં સંસારમનુવર્તિનામ્
પુનર્માર્ત્યં પુનઃ સ્વર્ગ્યં તીર્યક્ ત્વં ચ પુનઃ પુનઃ ॥
ધર્મભાવઃ સમાખ્યાતઃ જ્ઞાનભાવં ચ મે શૃણુ
ચતુર્વિંશતિકઃ પિણ્ડઃ કરણેન્દ્રિયસંયુતઃ ॥
પ્રાકૃતઃ સ તુ વિજ્ઞેયો ધર્માધર્મપ્રવર્તકઃ
અકર્તા નિર્ગુણશ્ચાહં ન મે બન્ધો ઽસ્તિ પ્રાકૃતઃ ॥
પ્રકૃત્યા કારિતં મન્યે વાસનાદેવ મુચ્યતે
સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં મયા પ્રોક્તં પ્રકૃતેર્યેન મુચ્યતે ॥
મુક્તં પ્રકૃતિબન્ધાત્તં પુનર્બધ્નાતિ ચેશ્વરઃ
બદ્ધઃ સંસરતે ભૂયો યાવદ્દેવં ન વિન્દતિ ॥
ઈશ્વરં સૃષ્ટિકર્તારં સર્વજન્તુનિબન્ધકમ્
વૈરાગ્યાત્સન્ત્યજેત્પુત્રાન્ દારાનિષ્ટાન્સુસંમતાન્ ॥
હસ્ત્યશ્વરથયાનાનિ સુહૃદ્ભોગધનાનિ ચ
ઉપવાસં જપં તીર્થં પઞ્ચાગ્નિં જલશાયિતામ્ ॥
ઉપાસ્યૈતાનિ ઘોરાણિ દેહં સન્ત્યજતિ ક્ષણાત્
ગિરિવૃક્ષજલાગ્નિભ્યઃ પ્રહારોદ્બન્ધનાશનૈઃ ॥
વૈરાગ્યં તુ સમાશ્રિત્ય કુરુતે સાહસાન્યપિ
ઐશ્વર્યભાવમાપન્નો દ્રવ્યૈસ્તૃપ્તિં ન ગચ્છતિ ॥
ન દારૈર્ન ધનૈર્ભાગૈઃ પરિવારૈર્ન વાહનૈઃ
તપો વ્રતાનિ મન્ત્રાંશ્ચ ઐશ્વર્યાર્થે તુ સાધયેત્ ॥
યુદ્ધં દ્યુતં તથા માયાં ચૌર્યં ચાનૃતહિંસનમ્
અન્યાન્યપિ ત્વયુક્તાનિ વિસ્રમ્ભચ્છલઘાતિતામ્ ॥
ઐશ્વર્યભાવમાપન્નઃ કરોતિ ચ બહૂન્યપિ
પ્રાણિહિંસારતો નિત્યં ચૌરિકાનૃતદમ્ભવાન્ ॥
યાચકો દુઃખદાતા ચ ભવેચ્ચાધર્મચેષ્ટિતમ્
નાસ્તિધર્મો ન ચાધર્મઃ સ્વર્ગં મોક્ષં ચ કો ગતઃ ॥
અજ્ઞાનભાવમાપન્નઃ સર્વં મિથ્યેતિ ભાષતે
નિત્યં દુઃખી પરપ્રેષ્યો ભારં યાનં વહન્નપિ ॥
કૃચ્છ્રજીવી ચ સતતમ્ અવૈરાગ્યે ન ખિદ્યતે
રાજ્યં કૃત્વા તુ સામન્તઃ સામન્ત્યાદ્ગ્રામભુગ્ભવેત્ ॥
ગ્રામાદ્ભ્રષ્ટસ્તદર્ધેન વર્તતે ઽસાવનીશ્વરઃ
ન શોચતિ ન ચોદ્વિગ્નઃ ક્રીડતે પૂર્વરાજ્યવત્ ॥
અનૈશ્વર્યસ્ય ભાવો ઽયમ્ એવં તે સમુદાહૃતઃ
અવ્યક્તં ત્રિગુણં વક્ષ્યે સંસારસ્ય પ્રવર્તકમ્ ॥
યસ્માચ્ચ જગદુત્પત્તિઃ પ્રકૃતિસ્તેન ચોચ્યતે
અસ્ય ધર્મં પ્રવક્ષ્યામિ રજઃ સત્ત્વતમો ઽભિધમ્ ॥
પ્રકાશભાવઃ સત્ત્વં ચ ધર્મઃ સત્ત્વસમાશ્રિતઃ
સંવિભાગી ચ સતતં નિત્યં સત્ત્વોપકારકઃ ॥
ક્ષમાદયાસમાયુક્તો જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગઃ
પ્રીતિર્દાનં ધૃતિર્મેધા તપઃ શૌચં દમસ્તથા ॥
ઋતવાક્સમદૃષ્ટિશ્ચ દિવ્યબુદ્ધિપ્રબોધનમ્
યસ્મિન્નેતે સદા ધર્મા ભવન્તિ પુરુષોત્તમે ॥
સ સાત્ત્વિકસ્તુ વિજ્ઞેયઃ રજોધર્માંશ્ચ મે શૃણુ
નિસ્ત્રિંશશ્ચાતિલોભી ચ વિદ્વેષી ક્રોધનસ્તથા ॥
કામી હર્ષસમાવિષ્ટો દુઃખાર્તઃ પર્યટેત્સદા
માની દમ્ભસમાયુક્તો ઽપ્યહઙ્કારે વ્યવસ્થિતઃ ॥
નિત્યં યુદ્ધરતઃ શૂરઃ રાજસં ગુણલક્ષણમ્
કામક્રોધાભિભૂતત્વં લોભેન ચ સમન્વયઃ ॥
ઈર્શ્યા દમ્ભો વિષાદશ્ચ મદ ઉન્માદ એવ ચ
નિદ્રાલસ્ય મકર્મિત્વં દૌર્મેધ્યાજ્ઞાનિતે તથા ॥
અધર્મતાબુદ્ધિમત્ત્વં નાસ્તિક્યં છલચિત્તતા
તમઃ ચિહ્નાનિ ચૈતાનિ દૃશ્યન્તે યત્ર માનવે ॥
તામસઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ પુરુષઃ કલુષાશયઃ
એતત્રિગુણમવ્યક્તં ત્રિગુણં સામુદાહૃતમ્ ॥
એતત્સમ્યગ્વિદિત્વા તુ મુચ્યતે પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ
ગુણધર્મા ન ચૈવાહં બુદ્ધ્યહાંકૃદ્ગુણો નહિ ॥
કરણેન્દ્રિયહીનશ્ચ ભૂતતન્માત્રવર્જિતઃ
અકર્તા નિર્ગુણશ્ચાહં ચિન્માત્રઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
માનસં વાચિકં ચૈવ શારીરં કર્મ યત્કૃતમ્
પ્રકૃત્યા કારિતાં મન્યે અકર્તા પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
એવં સંન્યસ્ય કર્માણિ વર્તતે નચ નિત્યશઃ
નાહં કર્તા ન મે બન્ધ એવં બુધ્યેત યો નરઃ ॥
પ્રકૃતેઃ સ વિમુચ્યેત યાવન્ન સૃજતીશ્વરઃ
સાઙ્ખ્યજ્ઞાનેન સંમૂધો મુક્તિરિત્યભિમન્યતે ॥
ન હિ મુક્તિર્ભવેત્તસ્ય કંચિત્કાલં વિદેહતા
તિષ્ઠેત્પ્રકૃતિનિર્મુક્તઃ સૃષ્ટિસંહારવર્જિતઃ ॥
યાવત્કરોત્યસૌ સૃષ્ટિમ્ ઈશ્વરઃ પરમેશ્વરઃ
તાવત્પ્રકૃતિબન્ધેન સંસારે ક્ષિપ્યતે પુનાઃ ॥
ક્ષિપ્તઃ સંસરતે ભૂયઃ સંસારે ઘોરસાગરે
ધર્માધાર્મનિબદ્ધસ્તુ સાઙ્ખ્યજ્ઞાનેન મોહિતઃ ॥
અહં કર્તા ચ ભોક્તા ચ ઈશ્વરોબલવાનહમ્
મમત્વેનૈવ સંમૂઢો ભ્રામ્યતે ઘટયન્ત્રવત્ ॥
સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં મયા પ્રોક્તં શૃણુ ધ્યાનાધિદૈવતમ્
પૃથ્વીં કઠિનરૂપેણ ચતુઃ સાગરમેખલામ્ ॥
સપર્વતવનાકીર્ણાં મૃગપક્ષિસમાકુલામ્
સુસ્થિતાં પીતવર્ણાભામ્ ઊબીજેન સમન્વિતામ્ ॥
ધ્યાત્વા તત્સિદ્ધિમભ્યેતિ વિષસત્ત્વાન્નિવારયેત્
અચાલ્યઃ સર્વભૂતાનાં યથૈવ વસુધા ભવેત્ ॥
જલાપૂરિતસર્વાઙ્ગો જલધ્યાનેન પૂરયેત્
એવમભ્યસ્યમાનસ્તુ વિષસત્ત્વાન્વિનાશયેત્ ॥
તૃષ્ણાદાહવિનિર્મુક્ત ઈતિભિશ્ચ વિવર્જિતઃ
જગદાપૂરયેત્સિદ્ધઃ પૂર્વબીજસમન્વિતઃ ॥
કુર્યાત્કર્મસહસ્રાણિ સ્વબીજેન તુ બીજિતઃ
કૃષ્ણરેણ્વાત્મકો વાયુર્ ધ્યેયો બીજેન સંયુતઃ ॥
પૂરયેદ્વૈ જગદ્દેહાન્ સિદ્ધશ્ચાશ્ચર્યકારકઃ
સુષિરાત્મકં સ્વદેહં તુ જગચ્ચ સુષિરાત્મકમ્ ॥
ધ્યાયેત્પ્રકૃતિબીજેન ચિત્રકર્માણિ કારયેત્
વાગિન્દ્રિયે તથા વહ્નિર્ ધ્યાતો વાક્સિદ્ધિદાયકઃ ॥
ઇન્દ્રઃ પાણાવભિધ્યાતઃ બાહુશાલી ત્વજેયકઃ
પાદયોર્દૂરસંચારં ધ્યાતો વિષ્ણુઃ પ્રયચ્છતિ ॥
પાયૌ મિત્રઃ સિતો ધ્યાતઃ પાયુવ્યાધિવિનાશકઃ
શિશ્ને પ્રજાપતિં શ્યામં ધ્યાયેદ્યુક્તેન ચેતસા ॥
જિતેન્દ્રિયશ્ચ ભવતિ ત્વ્ ઇચ્છયા રમતે શતમ્
શ્રોત્રેન્દ્રિયે દિશશ્ચિત્રા ધ્યાયેદ્વીજેન સંયુતાઃ ॥
સકૃદુક્તં ચ ગૃહ્ણાતિ દિગ્યાત્રા ચૈવ સિદ્ધ્યતિ
મારુતં કૃષ્ણરૂપેણ ધ્યાયેત્તુ ત્વચિ સંસ્થિતમ્ ॥
યઃ સ દંષ્ટ્રાદ્યભેદ્યઃ સ્યાત્ ન ક્વચિઞ્જાયતે વ્યથા
આદિત્યં ચક્ષુષિ ધ્યાયેજ્ જિહ્વાયાં વરુણં તથા ॥
નાસાયાં પૃથિવીં પીતાં મનસીન્દું તથૈવ ચ
પીતકં ગન્ધતન્માત્રં રસતન્માત્રકં સિતમ્ ॥
રક્તં તુ રૂપતન્માત્રં કૃષ્ણં તુ સ્પર્શસંજ્ઞિતમ્
અરૂપં શબ્દતન્માત્રં ધ્યાતવ્યં બિન્દુરૂપિ ચ ॥
વિષયેષ્વીપ્સિતાં સિદ્ધિં જાનાતિ ચ વિચિન્તિતમ્
વૈકારિકે તથા રુદ્રો ધ્યાતવ્યઃ સિદ્ધિમિચ્છતા ॥
ધ્યાનાત્સિદ્ધિમવાપ્નોતિ મુક્તાહઙ્કારબન્ધનામ્
બ્રહ્માણં બુદ્ધિસંસ્થં તુ ધ્યાયેદ્યુક્તેન ચેતસા ॥
સ્મરન્વૈ પૂર્વબીજેન જ્ઞાનૌઘઃ સંપ્રવર્તતે
દિવ્યા ચ જાયતે બુદ્ધિઃ સંશયોચ્છિત્તિકારિકા ॥
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ પ્રત્યક્ષં સંપ્રજાયતે
પ્રકૃતિઃ કૃષ્ણવર્ણા તુ રક્તશુક્લા વિરાજતે ॥
રક્તં ચ હૃદયં તસ્યાઃ બહુપાદભુજાનના
ધ્યાતવ્યા તત્ત્વબીજેન યદીચ્છેત્સિદ્ધિમાત્મનઃ ॥
સિદ્ધશ્ચૈવ સ્વતન્ત્રશ્ચ દિવ્યદૃષ્ટિશ્ચ જાયેતે
ષણ્માસાભ્યાસયોગેન દિવ્યા દૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે ॥
ત્રૈલોક્યે યત્પ્રવર્તેત પ્રત્યક્ષં તસ્ય જાયતે
એષ તે પ્રાકૃતો યોગ ઉક્તઃ મોક્ષકરઃ પરઃ ॥
અતઃ પરં તુ પુરુષઃ પદ્મમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ
ચિત્સ્વરૂપશ્ચ સર્વેષુ દેહમાપૂર્ય સંસ્થિતઃ ॥
સ જીવ ઇતિ વિખ્યાતો યેન જીવતિ તત્પુરમ્
નિર્ગતેન મૃતા યેન અચેતાઃ શીર્યતે તનુઃ ॥
બધ્યતે મુચ્યતે ઽસૌ વૈ સુખદુઃખાનિ વેત્તિ ચ
ન તસ્ય રૂપં વર્ણો વા પ્રમાણં દૃશ્યતે ક્વચિત્ ॥
ન શક્યઃ કથિતું વાપિ સૂક્ષ્મશ્ચાનન્તવિગ્રહઃ
વાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય તુ ॥
તસ્ય સૂક્ષ્મતરો જીવઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે
આદિત્યવર્ણં રુક્માભમ્ અબ્બિન્દુમિવ પુષ્કરે ॥
પશ્યન્તિ તારકમિવ યોગિનો દિવ્યચક્ષુષા
રાગવિદ્યાકલોપેતઃ કાલબદ્ધો હિ રૂપવાન્ ॥
શ્યામવર્ણેન વિજ્ઞેયા સ્થિતા જીવસ્ય દેવતા
દક્ષિણેન સિતાઙ્ગી તુ વામેનાસિતરૂપિણી ॥
તદ્વર્ણાનિ ચ વક્ત્રાણિ મણ્ડલાનિ વિશેષતઃ
કર્મબન્ધેન બધ્નાતિ સુખદુઃખં પ્રયચ્છતિ ॥
નિયતિં ચ વિજાનીયાદ્ અનિવાર્યાં સુરાસુરૈઃ
પૂર્વબીજસહધ્યાના દ્વિરૂપેણ સમન્વિતા ॥
ધ્યાનાત્સિદ્ધિમવાપ્નોતિ નિયતેશ્ચ વિમુચ્યતે
ત્રિનેત્રં ચ ચતુર્વક્ત્રં કૃષ્ણવર્ણં ચતુર્ભુજમ્ ॥
સંહરન્તં દુરાધર્ષમ્ અનન્તં કાલમીશ્વરમ્
સ્વબીજધ્યાનરૂપજ્ઞઃ કાલેન નહિ કલ્યતે ॥
ચક્રવત્પરિવર્તન્તે કાલધ્યાનવિવર્જિતાઃ
એવં કાલં સદા ધ્યાયેત્ ધ્યેયસિદ્ધિશ્ચ જાયતે ॥
રાગં તુ રક્તવર્ણં વૈ વિદ્યાં શ્યામાં સુલોચનામ્
સિતવર્ણાં કલાં ધ્યાયેચ્ ચેતન્યોન્મીલિનીં તુ તામ્ ॥
કૃષ્ણવર્ણા ચ રક્તાક્ષી દીર્ઘદન્તા સુલોચના
કચોર્ધ્વપિઙ્ગકેશી ચ સ્થૂલકાયા મહોદરી ॥
યા પાતયતિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદ્યાનિ પુનઃ પુનઃ
નિર્વૈરપરિપન્થિત્વાન્ માયા ગ્રન્થિર્દુરુત્તરા ॥
સાઙ્ખ્યવેદપુરાણજ્ઞા અન્યશાસ્ત્રવિદશ્ચ યે
ન તાં લઙ્ઘયિતું શક્તા યે ચાન્યે મોક્ષવાદિનઃ ॥
ક્લિશ્યન્તિ માયયા ભ્રાન્તા અમોક્ષે મોક્ષલિપ્સયા
સ્વબીજધ્યાનયોગેન પૂર્વધ્યાનસ્વરૂપતઃ ॥
દીક્ષાસિના ચ તાં છિત્ત્વા વિશન્તિ શિવમવ્યયમ્
ચતુર્વર્ણા ભવેદ્વિદ્યા સા વર્ણવ્યાપિની સ્મૃતા ॥
સિતરક્તપીતકૃષ્ણા ધ્યાતવ્યા સુષિરાત્મિકા
આકાશવાયુમારૂઢા રૂપયૌવનશાલિની ॥
સ્વબીજેન તુ સા ધ્યેયા તત્સિદ્ધિશ્ચૈવ જાયતે
દિવ્યા સિદ્ધિરમોઘા તુ સિદ્ધવિદ્યશ્ચ જાયતે ॥
વેદ લોકાંસ્તતઃ સર્વાન્ કામરૂપી સ ગચ્છતિ
કુઙ્કુમાભં ચ નારેશં ત્રિનેત્રં તુ જટાધરમ્ ॥
પૂર્વાનનમભિધ્યાયેત્ વાયુભક્ષસ્ય યત્ફલમ્
તત્પુણ્યફલમાપ્નોતિ અશ્વમેધાયુતસ્ય ચ ॥
જગચ્ચ વશમાયાતિ ક્રમતે સિદ્ધિમેતિ ચ
ષડ્ભિર્માસૈરસન્દેહઃ દક્ષિણં ચ તથૈવ હિ ॥
નીલામ્બુદપ્રતીકાશં પિઙ્ગભ્રૂશ્મશ્રુલોચનમ્
ભ્રુકુટીકરાલવક્ત્રં ચ કપાલાહિ વિભૂષિતમ્ ॥
બહુરૂપજટાધારં દક્ષિણં તસ્ય ચિન્તયેત્
સુખદુઃખવિનાશાય ઈતિજ્વરવિનાશનમ્ ॥
વિષગ્રહાદિ સર્વં તુ ધ્યાનાન્નાશયતે ક્ષણાત્
અગ્નિવજ્જ્વલતે યોગી જરામૃત્યુવિવર્જિતઃ ॥
ક્રમતે સર્વલોકાન્વૈ સિદ્ધશ્ચ સમતાં વ્રજેત્
સિતં ત્રિનયનં દેવિ સાક્ષાસૂત્રકમણ્ડલુ ॥
પશ્ચિમં વદનં ધ્યાયેદ્ દિવ્યસિદ્ધિપ્રદાયકમ્
હત્વા પ્રાણિસહસ્રાણિ પરદારશતાનિ ચ ॥
અલેપકો વિશુદ્ધાત્મા સિદ્ધિં પ્રાપ્ય શિવો ભવેત્
ત્રિનેત્રમુત્તરં વક્ત્રં રક્તોત્પલસમદ્યુતિ ॥
ધ્યાનાત્તસ્ય જગત્સર્વં વશમેતિ ન સંશયઃ
તપતે વર્ષતે ચૈવ સૃજતે સંહરત્યપિ ॥
ઈપ્સિતાં લભતે સિદ્ધિં યો ઽબ્દમેકં તુ ચિન્તયેત્
સિતમૂર્ધ્વં સદા ધ્યાયેચ્ છૂલહસ્તં જટાધરમ્ ॥
વ્યાઘ્રચર્મપારીધાનં સાક્ષાસૂત્રકમણ્ડલુ
વીણાડમરુહસ્તં ચ નાગયજ્ઞોપવીતકમ્ ॥
ચન્દ્રમૂર્ધોર્ધ્વલિઙ્ગં ચ ધ્યાયેન્નિત્યં મહેશ્વરમ્
અનેનૈવ તુ દેહેન સર્વજ્ઞઃ કામરૂપવાન્ ॥
ઘણ્ટાનાદસ્ય વા ધ્યાનાત્ સિદ્ધિઃ ષાણ્માસિકી ભવેત્
ઈપ્સિતા મર્ત્યલોકે તુ સિદ્ધિસ્તસ્ય પ્રજાયતે ॥
લિઙ્ગધ્યાનં તુ યઃ કુર્યાત્ પૂર્વબીજેન સંયુતમ્
માસેનૈકેન પશ્યેત્સ સૂક્ષ્મં લિઙ્ગં તનૂપરિ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં તદ્દૃષ્ટ્વા તુ વિમુચ્યતે
સિદ્ધિસ્તુ માનુષે લોકે ષણ્માસેન પ્રજાયતે ॥
ત્રૈલોક્યદર્શને બુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષા તસ્ય જાયતે
આક્રામેત્સર્વલોકાંશ્ચ ઈશ્વરેણ સમો ભવેત્ ॥
સોમાર્કૌ ચક્ષુષી સ્યાતાં ચક્રે વૈ ધી રથસ્ય તુ
તન્માત્રાણિ હયાસ્તસ્ય મનઃ સારથિ ચોદિતઃ ॥
અહંકારો ભવેદ્યોદ્ધા ગુણશ્ચાસ્ય મહાધનુઃ
ઇન્દ્રિયાણિ શરાસ્તસ્ય મૃગો ધર્મઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
એવં સ ક્રીડતે યોગી પરમાત્મનિ હૃત્સ્થિતે
પુણ્યપાપૈર્વર્તમાન ઇચ્છયા પરમેશ્વરિ ॥
નાહં કર્તા ન મે બન્ધઃ સર્વમીશ્વરકારણમ્
મત્વા ચેશ્વરવિજ્ઞાનં સર્વકર્મણિ સન્ત્યજેત્ ॥
ધર્માધર્મસ્ય કર્તૃત્વે પ્રેરકો હૃદિ સંસ્થિતઃ
તમહં શરણં પ્રાપ્તો ન મે બન્ધો ઽસ્તિ કઋતૃતા ॥
સદાશિવો ઽષ્ટભેદેન પૂર્વબીજસમન્વિતઃ
ધ્યેયઃ પૂર્વોક્તરૂપેણ તત્સિદ્ધિફલમિચ્છતા ॥
નાદં વૈ વ્યાપકં ધ્યાયેદ્ અહોરાત્રાયનેષુ ચ
દક્ષિણોત્તરસંક્રાન્ત્યા વિષુવજ્જ્ઞસ્ય મોક્ષદઃ ॥
વંશધ્વનિસમપ્રખ્યઃ શાન્તનાદસ્તુ સ સ્મૃતઃ
સદાશિવઃ સ વિજ્ઞેયઃ ધ્યાનાત્સિદ્ધિફલં શૃણુ ॥
માસમાત્રેણ તેજસ્વી વાગીશસ્તુ દ્વિતીયકે
તૃતીયે પશ્યતે સિદ્ધાન્ દિવ્યદૃષ્ટિશ્ચતુર્થકે ॥
સિદ્ધિસ્તુ માનુષે લોકે વત્સરાર્ધે ન સંશયઃ
દિવ્યાસિદ્ધિસ્તથાબ્દેન સાયુજ્યં તુ દ્વિતીયકે ॥
ષણ્મુખીકરણં કૃત્વા ધ્યાયેદ્દેવં સદાશિવમ્
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં શ્રુતી નેત્રે તર્જનીમધ્યમાક્રમાત્ ॥
શેષાભ્યાં વૃણુયાદ્ઘ્રાણે ષણ્મુખે કિલ બદ્ધધીઃ
દશધા વર્ણરૂપેણ દૃશ્યતે ચ સદાશિવઃ ॥
સિતં રક્તં ચ પીતં ચ કૃષ્ણં હરિતપિઙ્ગલમ્
નીલં ચિત્રકવર્ણં તુ સ્ફટિકાભં મનોરમમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સર્વાણિ રૂપાણિ ત્યજેત્તનિ વિચક્ષણઃ
એકમેવ તુ ગૃહ્ણીયાદ્ અન્યે તુ ગુણરૂપકાઃ ॥
ચન્દ્રમણ્ડલસઙ્કાશં વિદ્યુત્પુઞ્જનિભેક્ષણમ્
તારકાચલિતાકારં બિન્દુમેવં વિલક્ષયેત્ ॥
નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યા શાન્તિસ્તથૈવ ચ
આભિઃ કલાભિઃ સંયુક્તો ધ્યાતવ્યો બિન્દુરીશ્વરઃ ॥
બિન્દુધ્યાનં સમાખ્યાતં શક્તિલક્ષં નિબોધ મે
ખં વીક્ષ્ય મીલિતાક્ષો યદ્ ઉદ્યદ્ભાસ્કરસન્નિભમ્ ॥
ઈક્ષતે ચ મહત્તેજઃ શક્તિઃ પ્રભ્વીતિ સા સ્મૃતા
પીતા રક્તા તથા કૃષ્ણા સ્ફટિકાભા મનોરમા ॥
દ્રષ્ટવ્યા પારમા શક્તિઃ તાં દૃષ્ટ્વા શિવતાં વ્રજેત્
વ્યાપિનીં ચ તતશ્ચોર્ધ્વે પઞ્ચરૂપાં વિચિન્તયેત્ ॥
કારણૈઃ સ્વૈઃ સમોપેતાં ધ્યાત્વા સ્વચ્છન્દતાં વ્રજેત્
સમનામુન્મનાં ચોક્તાં ધ્યાયેદ્યુક્તેન ચેતસા ॥
ધ્યાનાત્સિદ્ધિમવાપ્નોતિ વ્યાપકઃ પ્રભુરખ્યયઃ
તતશ્ચોર્ધ્વે શિવઃ શાન્તઃ પૂર્વં વૈ કથિતો મયા ॥
ચક્ષુષા યશ્ચ દૃશ્યેત વાચો વા યશ્ચ ગોચરઃ
મનશ્ચિન્તયતે યાનિ બુદ્ધિર્યાનિ વ્યવસ્યતિ ॥
અહંકૃતાનિ યાન્યેવ યચ્ચ વેદ્યતયા સ્થિતમ્
યશ્ચ નાસ્તિ સ તત્રૈવ ત્વ્ અન્વેષ્ટવ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥
યત્ર તત્ર સ્થિતો દેશે યત્ર તત્રાશ્રમે રતઃ
સુખાસીનઃ સંયતાત્મા એકચિત્તઃ સમાહિતઃ ॥
સ્વચ્છન્દં સમનુસ્મૃત્ય અભાવં ભાવયેત્સદા
ભાવનાત્તસ્ય તત્ત્વસ્ય તત્સમશ્ચૈવ જાયતે ॥
યે ધર્માસ્તસ્ય ચાખ્યાતાઃ પૂર્વં તે વરવર્ણિનિ
તૈસ્તુ ધર્મૈઃ સમાયુક્તિ યોગી વૈ ભવતિ પ્રિયે ॥
સ્વરૂપરૂપકધ્યાનં તત્ત્વાનાં કથિતં મયા
એવં જ્ઞાત્વા ચ ધ્યાત્વા ચ સિદ્ધ્યતે મુચ્યતે ઽપિ ચ ॥
મૂળ પાઠ: Svacchandatantra [or Svacchandabhairavatantra] · Edition: Chapter 1 typed in from Dwivedi's edition by Dominic Goodall; Chapter 2 typed in from KSTS edition by Mei Yang; Chapter 3 typed in from Dwivedi's edition by Dominic Goodall; Chapter 4 typed in from the KSTS edition by S.A.S. Sarma Chapters 5-6 typed in from Dwivedi's edition by Dominic Goodall; Chapter 7 typed in from KSTS edition by Mei Yang; Chapters 8-9 typed in from KSTS edition by Nibedita Ro · Data entry members of the Saiva reading group at the EFEO in Pondicherry · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0