Svacchandatantra · અધ્યાય 11
અધ્વાયં તુ મયા જ્ઞાતસ્ ત્વત્પ્રસાદાત્ સુરાધિપ
જગત્સૃષ્ટિસ્ત્વયા દેવ સૂચિતા ન તુ વર્ણિતા ॥
અધ્વસૃષ્ટિં મહાદેવ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ
યો ઽસૌ સૂક્ષ્મઃ પરો દેવઃ કારણં સર્વગઃ શિવઃ ॥
નિમિત્તકારણં સો ઽત્ર કથિતસ્તવ સુવ્રતે
અકામાત્સંસૃજેત્સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥
સ્વતેજસા વરારોહે વ્યોમ સંક્ષોભ્ય લીલયા
ઉપાદાનં તુ તત્પ્રોક્તં સંક્ષુબ્ધં સમવાયતઃ ॥
તસ્માચ્છૂન્યં સમુત્પન્નં શૂન્યાત્સ્પર્શસમુદ્ભવઃ
તસ્માન્નાદઃ સમુત્પન્નઃ પૂર્વં વૈ કથિતસ્તવ ॥
અષ્ટધા સ તુ દેવેશિ વ્યક્તઃ શબ્દપ્રભેદતઃ
ઘોષો રાવઃ સ્વનઃ શબ્દઃ સ્ફોટાખ્યો ધ્વનિરેવ ચ ॥
ઝાઙ્કારો ધ્વઙ્કૃતશ્ચૈવ અષ્ટૌ શબ્દાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
નવમસ્તુ મહાશબ્દઃ સર્વેષાં વ્યાપકઃ સ્મૃતઃ ॥
નદત્યસૌ સદા યસ્માત્ સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતઃ
તસ્માત્ સદાશિવો દેવો વ્યક્તો વૈ દૃક્ક્રિયાત્મકઃ ॥
નાદાદ્બિન્દુઃ સમુત્પન્નઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ
સ ચૈવ દશધા જ્ઞેયો દશતત્ત્વફલપ્રદઃ ॥
દશધા વર્ણરૂપેણ દશદૈવતસંયુતઃ
બિન્દોઃ સદાશિવો જ્ઞેયઃ સો ઽષ્ટભેદાઙ્ગસંયુતઃ ॥
પઞ્ચબ્રહ્મકલાભિશ્ચ વિદ્યાઙ્ગૈઃ શક્તિભિર્યુતઃ
પઞ્ચભિશ્ચ મહાજ્ઞાનૈર્ મૂર્તિભિશ્ચ સમન્વિતઃ ॥
સ એવાપરરૂપેણ પરમાત્મા શિવો ઽવ્યયઃ
દ્વિધાવસ્થઃ સ ચ જ્ઞેયઃ સોચ્ચારોચ્ચારવર્જિતઃ ॥
મુદ્રામન્ત્રસ્વરૂપેણ સ એવ ચ પુનર્દ્વિધા
ક્રિયાજ્ઞાનસ્વરૂપેણ ઇચ્છારૂપસ્વરૂપતઃ ॥
શબ્દાવબોધરૂપેણ વસ્તુરૂપસ્વરૂપતઃ
સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પરશ્ચૈવ પરાતીતો નિરઞ્જનઃ ॥
વ્યોમરૂપસ્વરૂપેણ સમનોન્મન એવ ચ
ઉન્મનાતીતો દેવેશિ શિવો જ્ઞેયઃ શિવાગમે ॥
ઉન્મનાસમનાસ્થાનં શિવેન સમધિષ્ઠિતમ્
પઞ્ચકારણરૂપેણ તદધઃ પુનરેવ સઃ ॥
કારણં પઞ્ચકં દેવિ અધિષ્ઠાય ત્વધસ્તતઃ
વ્યાપકઃ શક્તિમૂર્ધસ્થો બિલદ્વારમનાશ્રિતઃ ॥
અનન્તશ્ચ સુષુમ્નેશસ્ ત્વ્ અનાથશ્ચોર્ધ્વગસ્તથા
વ્યોમરૂપી મહાદેવિ બિન્દ્વીશઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
અનાશ્રિતઃ સ્વયં બ્રહ્મા સમધિષ્ઠાય સંસ્થિતઃ
અનાથો વિષ્ણુરિત્યુક્તસ્ ત્વ્ અનન્તો રુદ્ર એવ ચ ॥
વ્યોમરૂપીશ્વરઃ પ્રોક્તો વ્યાપી ચૈવ સદાશિવઃ
વ્યાપકશ્ચ પુનર્દેવિ હાટકઃ પરમેશ્વરઃ ॥
વિદ્યામન્ત્રગણૈર્યુક્તઃ સપ્તપાતાલનાયકઃ
અનન્તશ્ચૈવ દેવેશિ રુદ્રઃ કાલાગ્નિવિગ્રહઃ ॥
અનાથો ઽનન્તરૂપેણ સ્થિતશ્ચાધ્વનિ ધારકઃ
અનાશ્રિતો મહાદેવિ સ્થિતો વૈ હૂહુકઃ પ્રભુઃ ॥
સ્વશક્ત્યાશ્રિતઃ સ ભવાંસ્ તેન ગીતસ્ત્વનાશ્રિતઃ
તસ્યાશ્રિતં જગત્સર્વમ્ ઉન્મન્યન્તં વરાનને ॥
સંસ્થિતશ્ચામ્ભસો મૂર્ધ્નિ શક્ત્યાધારસ્તુ હૂહુકઃ
અપ્તત્ત્વં ચૈવ તદધ આગ્નેયં તદનન્તરમ્ ॥
વાયવ્યં નાભસં ચૈવ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ
વિષયાશ્ચ મનશ્ચૈવ અહંકારસ્ત્વનુક્રમાત્ ॥
બૌદ્ધં ગૌણં ચ દેવેશિ પ્રાકૃતં પૌરુષં તથા
નિયતિઃ કાલરાગૌ ચ વિદ્યા ચૈવ કલા તથા ॥
માયાતત્ત્વં તથા વિદ્યા ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ
બિન્દ્વર્ધેન્દુનિરોધી ચ નાદો નાડી ત્વતઃ પરમ્ ॥
અધો બ્રહ્મબિલં દેવિ શક્તિતત્ત્વં તતઃ પરમ્
પઞ્ચકારણસંયુક્તા વ્યાપિની ચ તતઃ પરમ્ ॥
સમના ઉન્મના ચૈવ પ્રક્રિયાણ્ડૈર્યુતા પ્રિયે
એવં વૈ પ્રક્રિયાણ્ડં તુ અધોર્ધ્વં સંવ્યવસ્થિતમ્ ॥
એવંવિધાન્યધો ઽધો વૈ ઊર્ધ્વોર્ધ્વં ચ સમન્તતઃ
યથા આત્માણવો દેવિ અસંખ્યાતા વ્યવસ્થિતાઃ ॥
એવં વૈ પ્રક્રિયાણ્ડાનિ ત્વ્ અસંખ્યેયાન્યનેકશઃ
એકેન વર્ણિતેનેહ સર્વો ઽધ્વા વર્ણિતઃ પ્રિયે ॥
યથા હ્યેકં તથા સર્વં પ્રક્રિયાણ્ડં સ્થિતં પ્રિયે
સર્વેષાં પ્રક્રિયાણ્ડાનાં સ્વસ્વરૂપેણ સુવ્રતે ॥
વ્યાપકસ્તુ શિવઃ સૂક્ષ્મઃ સબાહ્યાભ્યન્તરં સ્થિતઃ
સર્વાતિશયનિર્મુક્તઃ સર્વકારણવર્જિતઃ ॥
સૃષ્ટિસંહારનિર્મુક્તઃ પ્રપઞ્ચાતીતગોચરઃ
નિર્મલો વિમલઃ શાન્તસ્ ત્વ્ અધ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ ॥
આકાશસ્ય યથા નોર્ધ્વં ન મધ્યં નાપ્યધઃ ક્વચિત્
એવં સર્વગતો દેવઃ શિવઃ પરમકારણમ્ ॥
વ્યાપ્ય દેવિ જગત્સર્વં વ્યોમસુ વ્યોમવત્સ્થિતઃ
એવં જ્ઞાત્વા વરારોહે ન ભૂયો જન્મભાગ્ ભવેત્ ॥
કારણાનાં પુનર્વ્યાપ્તિં કથયામિ સમાસતઃ
તત્ત્વે તુ પાર્થિવે બ્રહ્મા અધિષ્ઠાતા વ્યવસ્થિતઃ ॥
અપ્તત્ત્વે તુ સ્થિતો વિષ્ણૂ રુદ્રસ્તેજસિ સંસ્થિતઃ
ઈશ્વરો વાયુતત્ત્વે તુ આકાશે તુ સદાશિવઃ ॥
આદિત્યશ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા સોમો વિષ્ણુશ્ચ સુવ્રતે
ગ્રહાણામધિપો રુદ્રો નક્ષત્રાણાં તથેશ્વરઃ ॥
યજમાનસ્તુ દેવેશિ સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ
સદ્યોજાતસ્તુ વૈ બ્રહ્મા વામો વિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
અઘોરો રુદ્ર ઇત્યુક્તસ્ તથા પુરુષ ઈશ્વરઃ
ઈશાનસ્તુ વરારોહે સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ ॥
સદ્યોજાતસ્તુ ઋગ્વેદો વામદેવો યજુઃ સ્મૃતઃ
અઘોરઃ સામવેદસ્તુ પુરુષો ઽથર્વ ઉચ્યતે ॥
ઈશાનશ્ચ સુરશ્રેષ્ઠઃ સર્વવિદ્યાત્મકઃ સ્મૃતઃ
લૌકિકં દેવિ વિજ્ઞાનં સદ્યોજાતાદ્વિનિર્ગતમ્ ॥
વૈદિકં વામદેવાત્તુ આધ્યાત્મિકમઘોરતઃ
પુરુષાચ્ચાતિમાર્ગાખ્યં નિર્ગતં તુ વરાનને ॥
મન્ત્રાખ્યં તુ મહાજ્ઞાનમ્ ઈશાનાત્તુ વિનિર્ગતમ્
તથા તત્ત્વવિભાગેન પુનશ્ચ શૃણુ સુવ્રતે ॥
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ બ્રહ્મા વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ
પ્રધાનાન્તં તુ દેવેશિ પૌરુષં તુ જનાર્દનઃ ॥
નિયતેરથ માયાન્તં રુદ્રો વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ
વિદ્યા તથૈશ્વરં તત્ત્વં વ્યાપ્તં ચૈવેશ્વરેણ તુ ॥
ઊર્ધ્વં સદાશિવો દેવઃ સર્વં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ
તત્ત્વત્રયવિભાગેન પુનર્વક્ષ્યામિ સુવ્રતે ॥
આત્મતત્ત્વે તુ વૈ બ્રહ્મા માયાન્તે ચ વ્યવસ્થિતઃ
વિદ્યાતત્ત્વે તથા વિષ્ણુર્ યાવત્ સાદાખ્યગોચરમ્ ॥
શિવતત્ત્વે તથા રુદ્રો વિજ્ઞેયસ્તુ વરાનને
સાદાખ્યમૂર્ધ્વમધ્વાનં સર્વં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ ॥
રૌદ્ર્યા અધિષ્ઠિતાત્મા વૈ સ રુદ્રઃ પરિકીર્તિતઃ
વ્યાપ્તશ્ચ વામયા વિષ્ણુર્ જ્યેષ્ઠયા ચ પિતામહઃ ॥
જ્ઞાનશક્તિઃ સ્મૃતો બ્રહ્મા ક્રિયાશક્તિર્જનાર્દનઃ
ઇચ્છાશક્તિઃ પરો રુદ્રઃ સ શિવઃ પરિગીયતે ॥
વિષ્ણુઃ સદાશિવો દેવો બ્રહ્મા ચૈવેશ્વરસ્તથા
સદાશિવઃ શિવાદ્દેવિ ઉત્પન્નઃ પ્રભુરીશ્વરઃ ॥
તસ્માદ્વિદ્યા તતો માયા વિદ્યાયાઃ પુનરીશ્વરઃ
જ્ઞાનશક્તિકરાગ્રેણ સ્વેચ્છયા પરમેશ્વરઃ ॥
સપ્ત કોટીસ્તુ મન્ત્રાણાં સૃજેજ્જ્ઞાનક્રિયાત્મિકાઃ
તે ચ સાદાખ્યપર્યન્તે પાર્થિવાદ્યે તુ સુવ્રતે ॥
અનુગ્રહં પ્રકુર્વન્તિ દેહિનાં ભુવને સ્થિતાઃ
શિવશક્તિસમાવિષ્ટાસ્ ત્રિનેત્રાશ્ચન્દ્રમૌલયઃ ॥
રુદ્રમૂર્તિભિરેકો ઽસૌ શિવઃ પરમકારણમ્
જગદ્વ્યાપ્ય સ્થિતો માયી શૂલપાણિરનેકધા ॥
જ્ઞાનશક્ત્યા પુનશ્ચૈવ સમાલોક્ય વરાનને
ઇચ્છાશક્ત્યા સમાવિષ્ટઃ ક્રિયાશક્ત્યા તુ સુવ્રતે ॥
માયાતત્ત્વં જગદ્બીજં નિત્યં વિભુતયાવ્યયમ્
તત્સ્થં કૃત્વાત્મવર્ગં તુ યુગપત્ ક્ષોભયેત્પ્રભુઃ ॥
હેલાદણ્ડાહતાયાશ્ચ બદર્યા વા ફલાનિ તુ
તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ નિર્ગચ્છન્તિ સમાસતઃ ॥
મુક્તેસ્તુ ભાજનં યે ઽત્ર અનુધ્યાતાઃ શિવેન તુ
ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ તે સર્વે શિવં પરમનિર્મલમ્ ॥
વિદ્યાયા ભાજનં તિર્યઙ્ મન્ત્રરૂપા ભવન્તિ વૈ
સંસારભાજનં યે તુ મલકર્મકલાન્વિતાઃ ॥
અધસ્તાત્તે વ્રજન્ત્યત્ર ઘોરે ઽધ્વન્યતિદારુણે
તસ્માત્કલા સમુત્પન્ના વિદ્યા રાગસ્તથૈવ ચ ॥
કાલો નિયતિતત્ત્વં ચ પુંસ્તત્ત્વં પ્રકૃતિસ્તથા
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ પ્રકૃતેસ્તુ ગુણાસ્ત્રયઃ ॥
સત્ત્વં પ્રકાશજનકં પ્રવૃત્તિજનકં રજઃ
તમો ઽવષ્ટમ્ભકં પ્રોક્તં વિજ્ઞેયં તુ ગુણત્રયમ્ ॥
સત્ત્વં બ્રહ્મા રજો વિષ્ણુસ્ તમો રુદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ
બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ વિષ્ણુત્વે સ્થિતિકારકઃ ॥
રુદ્રત્વે સંહરેત્ સર્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તં ચ તિસ્રો ઽવસ્થાશ્ચ તદ્ગતાઃ ॥
ગુણેભ્યો ધિષણા જાતા ભાવભેદૈઃ સમન્વિતા
બ્રહ્મા તત્રાધિપત્યેન બુદ્ધિતત્ત્વે વ્યવસ્થિતઃ ॥
સર્વજ્ઞં ચ તમેવાહુર્ બૌદ્ધાનાં પરમં પદમ્
ગુણેષ્વારહતાનાં ચ પ્રધાનં વેદવાદિનામ્ ॥
પૌરુષં ચૈવ સાંખ્યાનાં સુખદુઃખાદિવર્જિતમ્
ષડ્વિંશકં ચ દેવેશિ યોગશાસ્ત્રે પરં પદમ્ ॥
વ્રતે પાશુપતે પ્રોક્તમ્ ઐશ્વરં પરમં પદમ્
મૌસુલે કારુકે ચૈવ માયાતત્ત્વં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ક્ષેમેશો બ્રહ્મણઃ સ્વામી તેષાં તત્પરમં પદમ્
તેજેશો વૈમલાનાં ચ પ્રમાણે ચ ધ્રુવં પદમ્ ॥
દીક્ષાજ્ઞાનવિશુદ્ધાત્મા દેહાન્તં યાવ ચર્યયા
કપાલવ્રતમાસ્થાય સ્વં સ્વં ગચ્છતિ તત્પદમ્ ॥
જપભસ્મક્રિયાનિષ્ઠાસ્ તે વ્રજન્ત્યૈશ્વરં પદમ્
સર્વાધ્વાનો વિનિષ્ક્રાન્તં શૈવાનાં તુ પરં પદમ્ ॥
બુદ્ધિતત્ત્વાદહઙ્કારઃ પુનર્જાતસ્ત્રિધા પ્રિયે
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ॥
ભૂતાદિર્વૈકૃતશ્ચૈવ તૈજસશ્ચ ત્રિધા સ્થિતઃ
તન્માત્રાણ્યથ ભૂતાદેસ્ તેભ્યો ભૂતાન્યજીજનત્ ॥
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ
એતાનિ પઞ્ચ ખ્યાતાનિ તન્માત્રાણિ ક્રમેણ તુ ॥
શબ્દાદ્વ્યોમ સમુત્પન્નં સ્પર્શદ્વાયુસ્તથા પુનઃ
રૂપાત્તેજઃ સમુત્પન્નમ્ આપો જાતા રસાત્ પુનઃ ॥
ગન્ધાત્તુ પૃથિવી જાતા સમાસાત્ કથિતં તવ
કર્મેન્દ્રિયાણિ જાતાનિ તસ્માદ્વૈકારિકાદથ ॥
વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચ ઉપસ્થશ્ચેતિ પઞ્ચમમ્
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ તૈજસાત્તુ ભવન્ત્યથ ॥
શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષૌ જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી
ઉભયાત્મ મનઃ પ્રોક્તં વ્યાપ્તૃ સર્વેન્દ્રિયાણિ તુ ॥
આત્મોપકારકાણ્યેવ કથિતાનિ યથાર્થતઃ
આત્મા ચૈવાન્તરાત્મા ચ બાહ્યાત્મા ચૈવ સુન્દરિ ॥
નિરાત્મા પરાત્માત્મૈતાન્ કથયામિ સમાસતઃ
અબુધશ્ચ બુધશ્ચૈવ બુધ્યમાનસ્તથૈવ ચ ॥
પ્રબુદ્ધઃ સુપ્રબુદ્ધશ્ચ પુનશ્ચ કથયામિ તે
પ્રધાનસામ્યમાશ્રિત્ય સુખદુઃખવિવર્જિતઃ ॥
યદા તસ્મિન્ સ્થિત્વા દેવિ તદાત્મા તુ સ ઉચ્યતે
પુર્યષ્ટકસમાયોગાત્ પર્યટેત્ સર્વયોનિષુ ॥
અન્તરાત્મા સ વિજ્ઞેયો નિબદ્ધસ્તુ શુભાશુભૈઃ
બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયૈર્યુક્તો મહાભૂતૈઃ સમાવૃતૈઃ ॥
બાહ્યાત્મા તુ તદા દેવિ ભુઙ્ક્તે ઽસૌ વિષયાન્ સદા
ભૂતભાવવિનિર્મુક્તસ્ તત્ત્વધર્મકલોજ્ઝિતઃ ॥
મલધર્મૈકયુક્તાત્મા માયાધર્મતિરસ્કૃતઃ
નિરાત્મા તુ તદા જ્ઞેયઃ પરમાત્માથ કથ્યતે ॥
મલકર્મકલાદ્યૈસ્તુ નિર્મુક્તશ્ચ યદા પ્રિયે
સર્વાધ્વસમતીતશ્ચ માયામોહોજ્ઝિતશ્ચ યઃ ॥
નિર્મલત્વં યદા યાતિ પદં પરમમવ્યયમ્
પરમાત્મા તદા દેવિ પ્રોચ્યતે પ્રભુરવ્યયઃ ॥
અબુધં ચ પુનર્દેવિ કથયામિ સમાસતઃ
તત્ત્વભૂતાત્મસંહારે કલાક્ષિત્યન્તગોચરે ॥
માયાસામ્યનિશાયાં વૈ સંહૃત્ય પરમેશ્વરઃ
નિર્વ્યાપારો ભવેત્તાવદ્ યાવદ્વૈ નોદય પુનઃ ॥
સુખદુઃખાદ્યભાવશ્ચ હ્ય્ આત્મવર્ગસ્ય કર્મણઃ
મલનિદ્રાવિમૂઢાત્મા રુદ્ધચૈતન્યદૃક્ક્રિયઃ ॥
ન વિજાનાતિ શબ્દાદીન્ આત્માનં ચ વરાનને
કારણં ન વિજાનાતિ ન ચ સ્થાનં સ્વકં પ્રિયે ॥
સર્વમેતન્ન જાનતિ યતો લુપ્તાક્ષદૃક્ક્રિયઃ
અબુધસ્તિષ્ઠતે તત્ર યાવન્માયા અહર્મુખમ્ ॥
અબુધસ્તુ સમાખ્યાતઃ બુધં ચૈવ નિબોધ મે
પરિપાકગતે કર્મણ્ ઈશ્વરેચ્છાકરોદ્ધૃતે ॥
પ્રકાશં નાયનં યદ્વદ્ અનુગૃહ્ણાતિ ભાસ્કરઃ
કરણાન્યનુગૃહ્ણાતિ તદ્વદીશ્વર આત્મનામ્ ॥
કલોન્મીલિતચૈતન્યો વિદ્યાદર્શિતગોચરઃ
રાગો ઽસ્ય રઞ્જકત્વેન વિષયાનન્દલક્ષણઃ ॥
કાલો વૈ કલયત્યેનં તુટ્યાદિપ્રલયાવધિઃ
નિયતિર્નિશ્ચિતં નિત્યં યોજયેચ્ચ શુભાશુભે ॥
પરમાણુસહસ્રાંશાન્ ન ચ ન્યૂનં ન ચાધિકમ્
પુમ્ભાવં તમનુપ્રાપ્ય તત્ત્વે ચ પુરુષાહ્વયે ॥
પુરં પ્રધાનમિત્યુક્તં પ્રપઞ્ચાનેકસંકુલમ્
તત્પુરં પોષયેદ્યસ્માત્ તસ્માદ્વૈ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
યતઃ શ્રીકણ્ઠનાથસ્તુ નિયત્યા કર્મતઃ પશુમ્
પ્રધાનપાશજાલેવ વેષ્ટયેદસમઞ્જસમ્ ॥
બુદ્ધિસ્ત્રિગુણબન્ધેન બુદ્ધ્વા વૈકારિકેણ તુ
તન્માત્રેન્દ્રિયબન્ધેન દૃઢં ભૂતૈશ્ચ વેષ્ટિતઃ ॥
બદ્ધઃ સંચરતિ હ્યેવં માયાદ્યવનિગોચરે
સંસારી પ્રોચ્યતે તસ્માત્ સંસરેદ્યત્ પુનઃ પુનઃ ॥
શદ્બાદિવિષયા યસ્માદ્ વિદ્યન્તે વિષયી તતઃ
વિષયાઃ પરમિત્યાહ નાનાભેદૈર્વિસર્પિતાઃ ॥
નાનાકર્મવિપાકૈશ્ચ ભુઙ્ક્તે તદ્ભાવભાવિતઃ
એવં ભુઙ્ક્તે તુ વૈ યસ્માત્ તસ્માદ્ભોક્તા સ ઉચ્યતે ॥
તસ્મિંસ્તજ્જ્ઞો વરારોહે ક્ષેત્રે વૈ કાર્ષકો યથા
મહાબિલાષમાલોક્ય કૃષેદ્વૈ લોભલાઙ્ગલૈઃ ॥
વપેચ્ચ મોહભાવેન મનોવાક્કાયિકં સદા
ધર્માધર્મમયં બીજં પ્રવિકીર્ય સમન્તતઃ ॥
તસ્માદ્વૈ અઙ્કુરોત્પત્તિઃ સુખદુઃખફલોદયા
વર્ધતે કામક્રોધેન સિક્તા રાગામ્બુના ભૃશમ્ ॥
યસ્મિન્ દેશે ચ કાલે ચ વયસા યાદૃશેન ચ
ઉપ્તં શુભાશુભં કર્મ તત્કાલે લભતે ફલમ્ ॥
ભુઙ્ક્તે તુ વિવિધાકારં પૂર્વકર્મવશાદ્બુધઃ
યસ્માદેવં વિજાનાતિ તસ્માત્ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥
વિષયાન્બુધ્યતે યસ્માદ્ બુધસ્તસ્માત્ પ્રકીર્તિતઃ
તદેવાનિષ્ટરૂપેણ યદા ભાવયતે પુમાન્ ॥
બુધ્યમાનસ્તુ સ તદા અધુના કથયામિ તે
યદા જુગુપ્સતે ભોગાન્ શુભાંશ્ચૈવાશુભાંસ્તથા ॥
કૃત્રિમાનેવ મન્યેત પરં વૈરાગ્યમાશ્રિતઃ
માયાદ્યવનિપર્યન્તમ્ ઇન્દ્રજાલં તુ બુધ્યતે ॥
પુત્રમિત્રકલત્રાણિ સુહૃત્સ્વજનબાન્ધવાઃ
યદર્જિતં મયા દ્રવ્યં શુભેનાપ્યશુભેન વા ॥
તદ્ભોક્ષ્યન્તે ત્વિમે સર્વે નિરાતઙ્કા નિરાકુલાઃ
એકાકી ચાહમેવૈષ યાસ્યામિ યમસાદનમ્ ॥
તસ્માચ્ચ ન શુભા હ્યેતે વૈરિણો ઽનર્થકારિણઃ
સ્વામીયમપ્યયં દેહં નિત્યમેવ જુગુપ્સતે ॥
શુક્રશોણિતસમ્ભૂતં વિષયોરગદૂષિતમ્
નાનાવ્યાધિસમાકીર્ણં જરામૃત્યુભયાકુલમ્ ॥
સો ઽહમસ્મિ મલાકીર્ણે કથમત્ર રમામ્યહમ્
નિત્યમુદ્વિગ્નચિત્તસ્તુ ચિન્તયેદ્વૈ પુનઃ પુનઃ ॥
કથં મુક્તિર્ભવેદસ્માત્ સંસારાદ્દુરતિક્રમાત્
એવં પ્રબુદ્ધો દેવેશિ તલ્લયસ્તત્પરાયણઃ ॥
સર્વારમ્ભવિનિર્મુક્તઃ પ્રમુક્તઃ પ્રોચ્યતે તદા
પ્રબુદ્ધસ્તુ સમાખ્યાતઃ સુપ્રબુદ્ધં તુ મે શૃણુ ॥
દીક્ષાજ્ઞાનેન યોગેન ચર્યયાપ્યથ સુવ્રતે
યદા પ્રાપ્તઃ પરં સ્થાનમ્ અધ્વાતીતં નિરામયમ્ ॥
વિરજો વિમલં શાન્તં પ્રપઞ્ચાતીતગોચરમ્
નિષ્કમ્પં કારણાતીતં સર્વજ્ઞં સર્વતોમુખમ્ ॥
સુતૃપ્તાનાદિસમ્બુદ્ધં સ્વતન્ત્રં નિત્યમેવ હિ
અલુપ્તશક્તિવિભવં સુપ્રબુદ્ધં સનાતનમ્ ॥
તસ્મિન્ યુક્તસ્તદાત્મા વૈ તદ્ગુણૈસ્તુ સમન્વિતઃ
સુપ્રબુદ્ધઃ સ એવોક્તો ભૈરવસ્ય વચો યથા ॥
ન ચાધિકારિતા દીક્ષાં વિના યોગો ઽસ્તિ શાઙ્કરે
અધુના કથયિષ્યામિ ભાવભેદાન્ વરાનને ॥
કરણાનિ દશ ત્રીણિ કાર્યં ચ દશધા પ્રિયે
એકાદશેન્દ્રિયવધા અહઙ્કારસ્તુ વૈ ત્રિધા ॥
બુદ્ધિરષ્ટવિધા ચૈવ પઞ્ચધા તુ વિપર્યયઃ
નામાન્યેષાં વિભાગેન કથયામિ યથાક્રમમ્ ॥
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ॥
ગન્ધો રસશ્ચ તન્માત્રે રૂપતન્માત્રમેવ ચ
સ્પર્શઃ શબ્દશ્ચ પઞ્ચૈવ તન્માત્રાણીરિતાનિ તુ ॥
એતત્તે દશધા કાર્યં કીર્તિતં નામસંખ્યયા
વાક્પાણિપાદં પાયું ચ ઉપસ્થં ચ તથા વિદુઃ ॥
શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચેતિ કીર્તિતમ્
બહિષ્કરણકં દેવિ દશધા સંવ્યવસ્થિતમ્ ॥
મનોહંકારબુદ્ધ્યાખ્યં ત્રિધાન્તઃકરણં સ્મૃતમ્
મૂકતા કૌણ્યપઙ્ગુત્વં તથાનુત્સર્ગતાપિ ચ ॥
નિરાનન્દશ્ચ વિજ્ઞેયો બધિરત્વં તથૈવ ચ
શીર્ણતા ચૈવ ગાત્રસ્ય તથા ચાન્ધત્વમેવ ચ ॥
અનાસ્વાદસ્ત્વગન્ધશ્ચ અનવસ્થા મનસ્યથ
ઇતીન્દ્રિયવધાઃ ખ્યાતા એકાદશ તુ તત્ક્રમાત્ ॥
તૈજસો વૈકૃતાખ્યશ્ચ ભૂતાદિશ્ચ તૃતીયકઃ
અહઙ્કારસ્ત્રિધા પ્રોક્તો મયા ત વરવર્ણિનિ ॥
ધર્મો જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યં ચ ચતુર્થકમ્
અધર્મં ચ તથાજ્ઞાનમ્ અવૈરાગ્યમનૈશ્વરમ્ ॥
અષ્ટાવેતે સમાખ્યાતા બુદ્ધેર્ધર્માદયો ગુણાઃ
તમો મોહો મહામોહસ્ તામિસ્રો ઽન્યો વિપર્યયઃ ॥
અન્ધતામિસ્રમિત્યાહુર્ એવં પઞ્ચ વિપર્યયાઃ
ભાવભેદાઃ સમાખ્યાતાઃ પઞ્ચાશત્તે યથાક્રમમ્ ॥
પુનશ્ચાષ્ટૌ તુ યે બુદ્ધેર્ ભેદા ધર્માદયઃ સ્થિતાઃ
તેષાં ભેદા યથા ભિન્નાસ્ તથાહં કથયામિ તે ॥
બધ્નાતિ સપ્તધા સા તુ પુંસઃ સંસારવર્ત્મનિ
મોચયેજ્જ્ઞાનભાવેન સાંખ્યજ્ઞાનરતાન્નરાન્ ॥
જ્ઞાનં ચ સાત્ત્વિકં પ્રોક્તં ત્રયો ઽન્યે રાજસાઃ સ્મૃતાઃ
તામસાશ્ચાપ્યધર્માદ્યાશ્ ચત્વારો વૈ વરાનને ॥
ધર્મશ્ચ દશધા પ્રોક્તો જ્ઞાનં ચૈવાષ્ટધા સ્મૃતમ્
વૈરાગ્યં નવધા ચૈવમ્ ઐશ્વર્યં ચાષ્ટધા વિદુઃ ॥
એત એવ વિપર્યસ્તા અધર્માદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચં સન્તોષ આર્જવમ્ ॥
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યમકલ્કતા
એવં દશવિધો ધર્મઃ કથિતસ્તુ વરાનને ॥
તારં સુતારં તરણં તારકં ચ પ્રમોદકમ્
પ્રમુદિતં રમ્યકં ચ સદાપ્રમુદિતં તથા ॥
એતજ્ જ્ઞાનં સમાખ્યાતં સમાસાત્ પરમેશ્વરિ
અમ્ભા ચ સલિલા ઓધા વૃષ્ટિસંજ્ઞા તથાપરા ॥
સુતારા ચ સુપારા ચ સુનેત્રા ચ પરા સ્મૃતા
અષ્ટમી ચ કુમારી સ્યાદ્ ઉત્તમામ્ભસિકા તથા ॥
વૈરાગ્યં નવધા ચૈવ કથિતં તુ મયા તવ
અણિમા લઘિમા ચૈવ મહિમા પ્રાપ્તિરેવ ચ ॥
પ્રાકામ્યં ચ તથેશિત્વં વશિત્વં ચ તથા પરમ્
યત્રકામાવસાયિત્વમ્ અષ્ટમં પરિકીર્તિતમ્ ॥
ઐશ્વર્યમષ્ટધા ચૈવ કથિતં તુ વરાનને
ક્રોધશ્ચાગુરુશુશ્રૂષા અશૌચં ચ તતઃ પરમ્ ॥
અસન્તોષો ઽનાર્જવં ચ હિંસા ચાસત્યમેવ ચ
સ્તેયમબ્રહ્મચર્યં ચ તથા ચૈવ સકલ્કતા ॥
એવમેષ સમાખ્યાતો દશધાધર્મસંગ્રહઃ
અતારમસુતારં ચ અતારણમથાપિ ચ ॥
અતારકં ચ દેવેશિ ચતુર્થં પરિકીર્તિતમ્
અપ્રમોદો ઽપ્રમુદિતમ્ અરમ્યકમથાપિ ચ ॥
અસદાપ્રમુદિતં તદ્ અજ્ઞાનં ચૈવમષ્ટધા
અનમ્ભા અસલિલા ચ અનોઘાવૃષ્ટિરેવ ચ ॥
અસુતારમસુપારમ્ અસુનેત્રમતઃ પરમ્
અકુમારી ચ વિજ્ઞેયાન્ ઉત્તમામ્ભસિકા તથા ॥
અનણિમાલઘિમા ચૈવામહિમા મહેશ્વરિ
અપ્રાપ્તિરપ્રાકામ્યં ચા નીશિત્વં ચ તથૈવ ચ ॥
અવશિત્વં તથા ચૈવા યત્રકામાવસાયિતા
અનૈશ્વર્યં ચ દેવેશિ અષ્ટધા પરિકીર્તિતમ્
અનૈશ્વર્યાદિભિશ્ચૈતે પૈશાચાદ્યા અધિષ્ઠિતાઃ ॥
યથા ક્રમેણ તેષ્વષ્ટૌ સંસ્થિતાન્ કથયામિ તે
અનૈશ્વર્યં હિ પૈશાચે અવૈરાગ્યં ચ રાક્ષસે ॥
યાક્ષે ચૈવ તદજ્ઞાનં ગાન્ધર્વે ઽધર્મ એવ ચ
ધર્મં ચૈવ તથૈન્દ્રે તુ જ્ઞાનં સૌમ્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
પ્રાજાપત્યે તુ વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્
ચતુષ્ષષ્ટિગુણં ચૈતત્ પદે બ્રાહ્મે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
ષટ્પઞ્ચાશદ્ગુણં તચ્ચ પ્રાજાપત્યે વ્યવસ્થિતમ્
અષ્ટચત્વારિંશદ્ગુણં સૌમ્યે વૈ પરિકીર્તિતમ્ ॥
ચત્વારિંશદ્ગુણં ચૈવ માહેન્દ્રૈશ્વર્યમુચ્યતે
દ્વાત્રિંશદ્ગુણિતં દેવિ ગાન્ધર્વૈશ્વર્યમુચ્યતે ॥
ચતુર્વિંશગુણં યાક્ષં ષોડશં રાક્ષસં સ્મૃતમ્
ઐશ્વર્યમષ્ટગુણિતં પૈશાચં પરિકીર્તિતમ્ ॥
એવં સ્થિતં તદૈશ્વર્યં દેવયોનિષુ સુવ્રતે
અન્યે સપ્તસ્વરૂપેણ સંસ્થિતા દેવયોનિષુ ॥
એત એવ સુસંકીર્ણા માનુષેષુ વ્યવસ્થિતાઃ
પ્રધાનગુણભાવેન સ્થાવરાન્તં વ્યવસ્થિતાઃ ॥
ગુણત્રયસ્ય વ્યાપ્તિં વૈ કથયામિ યથાસ્થિતામ્
સત્ત્વેનાધિષ્ઠિતા દેવા બ્રહ્માદ્યા મઘવાન્તકાઃ ॥
ગન્ધર્વયક્ષમનુજા દૈત્યાશ્ચૈવ તુ રાજસાઃ
યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ તામસાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
રજઃસત્ત્વોત્કટા જ્ઞેયા ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ
અન્યોન્યાભિભવાસ્તે ચ પૃથિવ્યાં સંવ્યવસ્થિતાઃ ॥
અત્યન્તતમસાવિષ્ટાઃ સ્થાવરાશ્ચ સરીસૃપાઃ
પાદપાદવિહીનાશ્ચ તામસાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
સરીસૃપાદ્યા વિજ્ઞેયાઃ સ્થાવરાન્તાસ્તુ સુવ્રતે
એષામન્તર્ગતાશ્ચાન્યા અનન્તા એવ યોનયઃ ॥
માનુષેષુ તથાનન્તા ભેદાનન્ત્યવ્યવસ્થયા
ન શક્યા ગદિતું તા વૈ કર્માનન્ત્યપ્રભેદતઃ ॥
ગુણાસ્તુ માનુષે લોકે ધર્માદ્યા એવ સંસ્થિતાઃ
ધર્માદ્યેષુ નિબદ્ધાનિ યાનિ જ્ઞાનાનિ સુવ્રતે ॥
અધર્માદ્યેષુ યાનિ સ્યુસ્ તાનિ તે કથયામ્યહમ્
હેતુશાસ્ત્રં ચ યલ્લોકે નિત્યાનિત્યવિડમ્બકમ્ ॥
વાદજલ્પવિતણ્ડાભિઃ વિવદન્તે હ્યનિશ્ચિતાઃ
હેતુનિષ્ઠાનિ વાક્યાનિ વસ્તુશૂન્યાનિ સુવ્રતે ॥
જ્ઞાનયોગવિહીનાનિ દેવતારહિતાનિ તુ
ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ નિશ્ચયો નૈવ જાયતે ॥
અજ્ઞાનેન નિબદ્ધાનિ ત્વ્ અધર્મેણ નિમિત્તતઃ
નિરયં તે પ્રગચ્છન્તિ યે તત્રાભિરતા નરાઃ ॥
અવૈરાગ્યાદનૈશ્વર્યં ભુઞ્જતે નિરયે સદા
ચત્વારસ્તે વરારોહે દુઃખદા નરકે સદા ॥
મોહકાઃ સર્વજન્તૂનાં યતસ્તે તામસાઃ સ્મૃતાઃ
ધર્મેણૈકેન દેવેશિ બદ્ધં જ્ઞાનં હિ લૌકિકમ્ ॥
ધર્મજ્ઞાનનિબદ્ધં તુ પાઞ્ચરાત્રં ચ વૈદિકમ્
બૌદ્ધમારહતં ચૈવ વૈરાગ્યેણૈવ સુવ્રતે ॥
જ્ઞાનવૈરાગ્યસમ્બદ્ધં સાંખ્યજ્ઞાનં હિ પાર્વતિ
જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં યોગજ્ઞાનપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
અતીતં બુદ્ધિભાવાનામ્ અતિમાર્ગં પ્રકીર્તિતમ્
લોકાતીતં તુ તજ્જ્ઞાનમ્ અતિમાર્ગમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
લોકાશ્ચ પશવઃ પ્રોક્તાઃ સૃષ્ટિસંહારવર્ત્મનિ
તેષામતીતાસ્તે જ્ઞેયા યે ઽતિમાર્ગે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
કપાલવ્રતિનો યે ચ તથા પાશુપતાશ્ચ યે
સૃષ્ટિર્ન વિદ્યતે તેષાં ઈશ્વરે ચ ધ્રુવે સ્થિતાઃ ॥
યસ્માન્મોક્ષં ગમિષ્યન્તિ અપુનર્ભવકારણમ્
લૌકિકાનાં પુનઃ સૃષ્ટિઃ પુનઃ સંહાર એવ ચ ॥
સંસારચક્રમારૂઢા ભ્રમન્તિ ઘટયન્ત્રવત્
ધર્માદ્યરકસંયુક્તમ્ અષ્ટારં ચક્રકં પ્રિયે ॥
ઈશ્વરાધિષ્ઠિતં દેવિ નિત્યત્યાદણ્ડકાહતમ્
મલકર્મકલાવિદ્ધં ભ્રમતે કાલવેગતઃ ॥
લૌકિકાદ્યેષુ જ્ઞાનેષુ યે તેષ્વભિરતાઃ પ્રિયે
હેતુશાસ્ત્રપરા યે તુ યે ચાન્યે પાપકર્મિણઃ ॥
તે સર્વે ચાસ્ય ચક્રસ્ય નાન્તં પશ્યન્તિ મોહિતાઃ
લૌકિકાદ્યેષુ યે સાધ્યા અતિમાર્ગાન્તગોચરે ॥
લીલયા સાધયેત્ સર્વાન્ શિવજ્ઞાને મહોદયે
ન સર્વૈઃ સાધ્યતે તદ્વૈ યતો ઽતીવ સુનિર્મલમ્ ॥
યતો યોજયતે દેવિ અભાવે પરમે પદે
અભાવં ભાવનાતીતં પ્રપઞ્ચાતીતગોચરમ્ ॥
મનોબુદ્ધ્યાદિનિર્મુક્તં હેતુવાદવિવર્જિતમ્
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈશ્ચ વ્યતીતં પ્રભુ ચાવ્યયમ્ ॥
સર્વતર્કાગમાતીતં પાશમન્ત્રવિવર્જિતમ્
સર્વજ્ઞં સર્વગં શાન્તં નિર્મલં નિરુપપ્લવમ્ ॥
સર્વશક્ત્યાત્મકં હ્યેકં સ્વતન્ત્રાનાથનાદિમત્
સર્વાતિશયનિર્મુક્તમ્ અનાદિભવવર્જિતમ્ ॥
સર્વજ્ઞાનપદાતીતં શૈવં જ્ઞાનં પરં સ્મૃતમ્
એવં સૃષ્ટાનિ તત્ત્વાનિ જ્ઞાનાનિ ચ વરાનને ॥
તત્ત્વૈરેતૈર્જગત્સર્વં વિસૃષ્ટં સચરાચરમ્
ભુવનાનિ વિચિત્રાણિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥
તત્ત્વાભ્યન્તરસંસ્થાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
વિજ્ઞાનં કુહકં શિલ્પં સિદ્ધિસન્દોહલક્ષણમ્ ॥
સર્વં તત્ત્વેષુ બોદ્ધવ્યં સર્વતત્ત્વેષુ દૃશ્યતે
પ્રક્રિયા શિવદીક્ષા ચ તત્ત્વૈરેતૈર્હિ લભ્યતે ॥
નાસ્તિ દીક્ષાસમો મોક્ષો ન વિદ્યા માતૃકા પરા
ન પ્રક્રિયાપરં જ્ઞાનં નાસ્તિ યોગસ્ત્વલક્ષકઃ ॥
તત્સર્વં કથિતં દેવિ શિવજ્ઞાનમહોદધૌ
એવં સૃષ્ટિઃ સમાખ્યાતા સ્થિતિઃ સંહાર ઉચ્યતે ॥
માનુષાક્ષિનિમેષસ્ય અષ્ટમાંશઃ ક્ષણઃ સ્મૃતઃ
ક્ષણદ્વયં તુટિર્જ્ઞેયા તદ્દ્વયં તુ લવઃ સ્મૃતઃ ॥
લવદ્વયં નિમેષસ્તુ જ્ઞાતવ્યો ગણિતક્રમાત્
દશ પઞ્ચ નિમેષાશ્ચ કાષ્ઠા ચૈવ પ્રકીર્તિતા ॥
ત્રિંશત્કાષ્ઠાઃ કલા જ્ઞેયા મુહૂર્તસ્ત્રિંશદેવ તાઃ
મુહૂર્તસ્તુ પુનસ્ત્રિંશદ્ અહોરાત્રસ્તુ માનુષઃ ॥
અહોરાત્રશતૈશ્ચૈવ ત્રિભિઃ ષષ્ટ્યધિકૈઃ પ્રિયે
સંવત્સરસ્તુ વિજ્ઞેયો માનુષઃ કમલેક્ષણે ॥
સંવત્સરશતં પૂર્ણમ્ આયુર્જ્ઞેયં તુ માનુષમ્
દશ પઞ્ચ ત્વહોરાત્રાઃ પક્ષસ્તુ પરિકીર્તિતઃ ॥
પક્ષદ્વયેન માસસ્તુ ઋતુર્દ્વિગુણ એવ સઃ
ઋતુદ્વયેન કાલઃ સ્યાદ્ અયનં ચ ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ॥
તાભ્યાં દ્વ્યાભ્યાં વરારોહે વર્ષં તુ પરિગીયતે
દક્ષિણં ચાયનં રાત્રિર્ ઉત્તરં ચાયનં દિનમ્ ॥
પિતૄણાં તદહોરાત્રમ્ અનેનાબ્દસ્તુ પૂર્વવત્
એવં દૈવસ્ત્વહોરાત્રસ્ તત્રાપ્યબ્દાદિ પૂર્વવત્ ॥
દ્વાદશાબ્દસહસ્રાણિ વિજ્ઞેયં તુ ચતુર્યુગમ્
ચતુર્ભિસ્તુ કૃતં દેવિ સહસ્રૈસ્તુ યથાક્રમમ્ ॥
ત્રેતા જ્ઞેયા ત્રિભિર્દેવિ દ્વાભ્યાં વૈ દ્વાપરઃ સ્મૃતઃ
સહસ્રેણૈવ વર્ષાણાં વિજ્ઞેયસ્તુ કલિઃ પ્રિયે ॥
સન્ધ્યાદ્વયસ્ય માનં તુ કથયામિ યુગે યુગે
શતાનિ ચત્વારિ કૃતે ત્વ્ આદિરન્તશ્ચ કીર્ત્યતે ॥
ત્રેતે શતત્રયં જ્ઞેયં દ્વાપરે તુ શતદ્વયમ્
કલૌ ચાપિ શતં જ્ઞેયં સન્ધ્યામાનમિદં સ્મૃતમ્ ॥
લૌકિકેન તુ માનેન પુનશ્ચ કથયામિ તે
ત્રિચત્વારિંશલ્લક્ષાણિ સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ॥
લૌકિકેન તુ માનેન ત્વ્ ઇયં સંખ્યા ચતુર્યુગે
એકૈકસ્ય પુનર્દેવિ યુગસ્ય કથયામિ તે ॥
દશ સપ્ત ચ લક્ષાણિ સહસ્રાણ્યષ્ટવિંશતિઃ
કૃતસ્યૈતદ્ભવેન્માનં ત્રેતાયાં કથયામિ તે ॥
ષણ્ણવતિઃ સહસ્રાણિ લક્ષાણિ દ્વાદશૈવ તુ
ત્રેતાયુગસ્ય માનં તુ દ્વાપરસ્ય નિબોધ મે ॥
ચતુષ્ષષ્ટિઃ સહસ્રાણિ હ્ય્ અષ્ટૌ લક્ષાણિ સુવ્રતે
દ્વાપરસ્ય તુ માનં ચ કલેસ્તુ કથયામિ તે ॥
દ્વાત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ લક્ષાણાં ચ ચતુષ્ટયમ્
એતન્માનં કલેઃ પ્રોક્તં સમાસાત્તવ સુવ્રતે ॥
વર્ષૈસ્તુ માનવૈર્દેવિ માનમેતદ્યુગે યુગે
ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા ભવેન્મન્વન્તરં પુનઃ ॥
સન્ધ્યામાનવિહીનં તુ યુગૈર્માનં પ્રકીર્તિતમ્
એતદ્દિવ્યેન માનેન માનં મન્વન્તરે સ્મૃતમ્ ॥
વર્ષમાનૈઃ પુનશ્ચૈવ લૌકિકૈઃ કથયામિ તે
સપ્તષષ્ટિસ્તુ લક્ષાણિ ત્રિંશત્કોટ્યો વરાનને ॥
સહસ્રવિંશતિર્જ્ઞેયં માનં મન્વન્તરે પ્રિયે
ચતુર્દશભિર્દેવેશિ કલ્પો મન્વન્તરે ભવેત્ ॥
મન્વન્તરે વ્યતિક્રાન્તે ચાન્યસ્મિન્ પુનરાગતે
પઞ્ચ વર્ષસહસ્રાણિ મધ્યે સન્ધ્યા ભવેત્ સદા ॥
આદૌ સહસ્રં સર્વેષામ્ અન્તે ચાપિ પુનસ્તથા
કલ્પો બ્રહ્મદિનં પ્રોક્તં ચતુર્યુગસહસ્રકમ્ ॥
વર્ષમાનેન દિવ્યેન પુનશ્ચ કથયામિ તે
કોટિરેકા તુ વર્ષાણાં લક્ષાણાં ચૈવ વિંશતિઃ ॥
દિવ્યેનૈવ તુ માનેન બ્રહ્મણસ્તુ દિનં ભવેત્
ષણ્ણવત્યા સહસ્રૈસ્તુ સન્ધ્યાકાલઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
લૌકિકેન તુ માનેન અધુના કથયામિ તે
વર્ષવૃન્દાનિ ચત્વારિ ત્વ્ અર્બુદત્રયમેવ ચ ॥
કોટિદ્વયં ચ દેવેશિ દિનં પૈતામહં સ્મૃતમ્
સન્ધ્યા કોટિત્રયં ચૈવ પઞ્ચ લક્ષાણિ કીર્તિતા ॥
ચત્વારિંશત્તથા ષષ્ટિઃ સહસ્રાણિ તથૈવ ચ
પશ્ચિમઃ સન્ધિરેવં હિ પૂર્વસન્ધ્યાપિ તત્સમા ॥
નરકૈઃ સહ સપ્તાનાં પાતાલાનાં તથા પ્રિયે
લોકાનાં ચૈવ સપ્તાનાં સ્થિતિરેષા પ્રકીર્તિતા ॥
સંહારં ચ પુનર્દેવિ શૃણુષ્વ કથયામિ તે
બ્રહ્મણઃ સ્વદિનાન્તે વૈ કલ્પઃ સંહાર ઉચ્યતે ॥
દિનેનૈકેન બ્રાહ્મેણ ઇન્દ્રાશ્ચૈવ ચતુર્દશ
રાજ્યં કૃત્વા ક્રમાદ્યાન્તિ મન્વન્તરવ્યવસ્થયા ॥
તતઃ સંહરતે વિશ્વં સપ્તલોકાન્તગોચરમ્
સુપ્તે પિતામહે દેવિ ઊર્ધ્વં કાલાગ્નિરીક્ષતે ॥
તસ્ય વૈ દક્ષિણં વક્ત્રં મહાજ્વાલાં વિનિક્ષિપેત્
તસ્માદ્વક્ત્રાન્મહાજ્વાલા લક્ષયોજનવિસ્તૃતા ॥
ઊર્ધ્વં પ્રયાતિ સા દીપ્તા તીવ્રવેગા સુદુઃસહા
લોકેષુ યે સ્થિતા લોકા યે ચ પાતાલવાસિનઃ ॥
સુખદુઃખોભયે ક્ષીણે મોહં ભૂયિષ્ઠમાગતે
સત્તામાત્રાસ્તુ તે સર્વે ભવન્તિ બ્રહ્મવિષ્ટપે ॥
યાવન્નોદયનં ભૂયઃ સુખદુઃખાદિકર્મણામ્
તાવત્તિષ્ઠન્તિ તે મૂઢા યાવદ્બ્રહ્મા ન બુધ્યતે ॥
રુદ્રલોકાધિપતયઃ પાતાલપતયશ્ચ યે
કૂષ્માણ્ડહાટકાદ્યાસ્તુ તે તિસ્ઠન્ત્યતિનિર્મલાઃ ॥
નિર્વ્યાપારાસ્તુ તે તાવદ્ યાવત્ સૃષ્ટિઃ પુનર્ભવેત્
શૂન્યભૂતેષુ લોકેષુ જ્વાલા દહતિ દુર્ધરા ॥
સા દહેન્નરકાન્ દેવિ પાતાલાનિ સમન્તતઃ
ત્રીંલ્લોકાંશ્ચૈવ દહતિ ભૂર્ભુવઃસ્વઃપદાન્તિકાન્ ॥
ધૂમેન ચ ત્રયો લોકા વિનશ્યન્તિ વરાનને
મહોજનસ્તપઃસંજ્ઞાઃ સત્યલોકો ઽપિ સુવ્રતે ॥
તિષ્ઠન્તિ મોહિતાત્માનો નિદ્રયા તે મૃતોપમાઃ
એવં દગ્દ્ઘા જગત્સર્વં જ્વાલા વક્ત્રં વિશેત્ પુનઃ ॥
તતો વાન્તિ મહાવાતા બ્રહ્મનિઃશ્વાસસમ્ભવાઃ
નાશયન્તિ ચ તદ્ભસ્મ જગદ્દાહોદ્ભવં પ્રિયે ॥
બ્રહ્મપ્રસ્વેદજં વારિ તજ્જગત્ પ્લાવયેત્ પુનઃ
તેનૈવ વારિણા દેવિ જગદેકાર્ણવં ભવેત્ ॥
નિશાક્ષયે પુનઃ સ્થિત્વા સુખદુઃખફલોદયે
કર્મતઃ સર્વલોકસ્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
શૂન્યભૂતાં સમાલોક્ય ભગવાન્ પ્રભુરિચ્છયા
ષડ્વિધાં કુરુતે સૃષ્ટિં યથાપૂર્વવ્યવસ્થયા ॥
પ્રથમાં તામસીં સૃષ્ટિં કરોતિ તમસોત્કટાન્
નરકાન્ વિવિધાકારાન્ પશૂન્ વૈ સ્થાવરાન્તગાન્ ॥
તમોરજઃસમાવેશાન્ માનવાન્ સંસૃજેત્ પુનઃ
રજઃસત્ત્વસમાવિષ્ટઃ સૃજેન્મુનિવરેશ્વરમ્ ॥
ગતનિદ્રઃ પ્રબુદ્ધશ્ચ સત્ત્વનિષ્ઠો જગત્પતિઃ
સૃજેદ્દેવાન્ સલોકાંશ્ચ પૂર્વયૈવ વ્યવસ્થયા ॥
તતો રુદ્રેન્દ્રસૂર્યેન્દુ નક્ષત્રાણિ ગ્રહેશ્વરાઃ
અધિકારં પ્રકુર્વન્તિ સ્વે સ્વે વિષયગોચરે ॥
દિને દિને સૃજત્યેવં સંહરેચ્ચ દિનક્ષયે
દિનમાનં ચ યત્પ્રોક્તં રાત્રિસંખ્યા ચ તાવતી ॥
અહોરાત્રેણ ચાનેન અબ્દં વૈ પૂર્વવત્ સ્મૃતમ્
અબ્દાનાં તુ શતે પૂર્ણે મહાકલ્પઃ સ ઉચ્યતે ॥
બ્રાહ્મે વર્ષશતે દેવિ દિવ્યાન્યબ્દાનિ મે શૃણુ
એકનવતિકોટિસ્તુ તથા લક્ષાણિ વિંશતિઃ ॥
તથા સપ્તૈવ ખર્વાણિ નિખર્વાષ્ટકમેવ ચ
બ્રાહ્મં વર્ષશતં ચૈતજ્ જ્ઞાતવ્યં કાલવેદિના ॥
દૈવિકેન તુ માનેન માનમિત્થં પ્રકીર્તિતમ્
લૌકિકેન તુ માનેન પુનશ્ચૈવ નિબોધ મે ॥
દ્વાત્રિંશદબ્દકોટ્યસ્તુ તથા ખર્વાષ્ટકં પ્રિયે
ખર્વદ્વયં ચ દેવેશિ નિખર્વાઃ પઞ્ચ એવ તુ ॥
શઙ્કુત્રયં પદ્મમેકં સાગરત્રયમેવ ચ
એતદ્દેવિ સમાખ્યાતં જ્ઞાતવ્યં ચ મુમુક્ષુભિઃ ॥
એતલ્લૌકિકમાનેન બ્રાહ્મમબ્દશતં સ્મૃતમ્
એકં દશગુણં પૂર્વં શતં દશગુણં તુ તત્ ॥
શતં દશગુણં કૃત્વા સહસ્રં પરિકીર્તિતમ્
સહસ્રં દશગુણિતમ્ અયુતં તદ્ધિ કીર્તિતમ્ ॥
દશાયુતાનિ લક્ષં તુ નિયુતં દશતાનિ ચ
દશ તાનિ ચ કોટિઃ સ્યાદ્ દશ કોટિસ્તથાર્બુદમ્ ॥
અર્બુદૈર્દશભિર્વૃન્દં ખર્વં દશભિરેવ તૈઃ
દશભિસ્તૈર્નિખર્વં તુ શઙ્કુઃ સ્યાદ્દશ તાનિ તુ ॥
શઙ્કુભિર્દશભિઃ પદ્મં દશ પદ્માનિ સાગરઃ
સાગરૈર્દશભિર્મધ્યમ્ અન્ત્યં તૈર્દશભિઃ સ્મૃતમ્ ॥
અન્ત્યં દશાહતં કૃત્વા પરાર્ધં પરિકીર્તિતમ્
એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણિતસ્ય તુ ॥
મહાકલ્પસ્ય પર્યન્તે બ્રહ્મા યાતિ પરે લયમ્
વિષ્ણોશ્ચ તદ્દિનં પ્રોક્તં રાત્રિર્વૈ તત્સમા ભવેત્ ॥
અનેન પરિમાણેન તસ્યાબ્દં તુ વિધીયતે
વર્ષાણાં ચ શતે પૂર્ણે સો ઽપિ યાતિ પરે લયમ્ ॥
વિષ્ણોરાયુર્યદેવોક્તં રુદ્રસ્યૈતદ્દિનં ભવેત્
દિને દિને સૃજત્યન્યૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ પ્રજાપતી ॥
બ્રાહ્મી ચ વૈષ્ણવી શક્તિર્ અધિકારપદં ગતા
યં ચાધિતિષ્ઠત્યાત્માનં તત્સંજ્ઞાં સ પ્રપદ્યતે ॥
તદાધિકારં કુરુતે ઇચ્છયા પરમાત્મનઃ
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાશ્ચ વિદ્યેશા ઈશ્વરસ્તથા ॥
લોકાધિપાશ્ચ દેવેશિ તથા ચ ભુવનાધિપાઃ
ગ્રહાદિમાતરો રુદ્રા યોગનક્ષત્રરાશયઃ ॥
શક્તિયુક્તાસ્તુ તે સર્વે ભવન્તિ તદધિષ્ઠિતાઃ
તત્પરાક્રમવીર્યાસ્તુ સ્વકીયે તુ પદે સ્થિતાઃ ॥
શિવસ્યૈકા મહાશક્તિઃ શિવશ્ચૈકો હ્યનાદિમાન્
સા શક્તિર્ભિદ્યતે દેવિ ભેદૈરાનન્ત્યસમ્ભવૈઃ ॥
એવં વૈ કુરુતે સૃષ્ટિં રુદ્રશ્ચૈવ દિને દિને
સંહારં ચ દિનાન્તે વૈ રાત્રિર્વૈ તત્સમા ભવેત્ ॥
દિનરાત્રિપ્રમાણેના -નેન સ્યાદ્વત્સરો ઽસ્ય ચ
વત્સરાણાં શતે પૂર્ણે શતરુદ્રદિનક્ષયાત્ ॥
સો ઽપિ યાતિ પરં સ્થાનં યદ્ગત્વા નિષ્કલો ભવેત્
તસ્મિન્ સ્થાને પુનશ્ચાન્યસ્ તત્સમશ્ચ પ્રભુર્ભવેત્ ॥
રૌદ્રશક્તિસમાયોગાદ્ બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રનાયકઃ
શતરુદ્રાસ્તુ દેવેશિ સ્વાબ્દાનાં તુ શતક્ષયે ॥
તે પ્રયાન્તિ પરં તત્ત્વં તતો ઽણ્ડં તુ વિનશ્યતિ
સર્વભૂતગુણાધારં સર્વતત્ત્વાલયાલયમ્ ॥
સપર્વતવનોદ્યાન દ્વીપસાગરમણ્ડિતમ્
વિમાનમાલાકુલિતં ગ્રહનક્ષત્રમણ્ડિતમ્ ॥
દેવદાનવગન્ધર્વ સિદ્ધવિદ્યાધરોરગૈઃ
ઋષિભિર્માનુષાદ્યૈશ્ચ સપ્તલોકનિવાસિભિઃ ॥
નરકૈશ્ચૈવ પાતાલૈર્ યુક્તં ભુવનમણ્ડિતમ્
અશેષભુવનાધાર મણ્ડમપ્સુ પ્રલીયતે ॥
તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રશ્ચ કાલતત્ત્વે લયં વ્રજેત્
અપ્તત્ત્વાત્તુ સમારભ્ય યાવન્માયાન્તગોચરમ્ ॥
તત્સર્વં સંહરેત્ કાલઃ સ્વયમેવ ચરાચરમ્
તદૂર્ધ્વં શુદ્ધમધ્વાનં યાવચ્છક્ત્યન્તગોચરમ્ ॥
તત્સર્વં સંહરેદ્ઘોરમ્ અઘોરો ઘોરનાશનઃ
ત્રિષ્વેવં સંસ્થિતો રુદ્રઃ કાલરૂપી મહેશ્વરઃ ॥
તતઃ સંહરતે તોયમ્ અમરેશશતાત્યયે
એવં ભૂતાદ્યાવરણ પતયશ્ચ શતાત્યયે ॥
સંહરન્તિ ચ દેવેશિ સૃજન્તિ ચ પરસ્પરમ્
આપસ્તેજસિ લીયન્તે તત્તેજશ્ચાનિલે પુનઃ ॥
તથાનિલો ઽમ્બરં પ્રાપ્ય સહ તેનૈવ લીયતે
તન્માત્રેષુ પ્રલીયન્તે યથોત્પન્નાનિ ચ ક્રમાત્ ॥
તન્માત્રાણ્યપ્યહઙ્કારે સેન્દ્રિયાણિ યથાક્રમમ્
સ બુદ્ધૌ સા ચ ગહને ગુણસામ્યે પ્રલીયતે ॥
ગુણસામ્યમનિર્દેશ્યમ્ અપ્રતર્ક્યમનૌપમમ્
તસ્મિન્ જગદશેષં તુ પ્રસુપ્તમિવ તિષ્ઠતિ ॥
પરમાણુપ્રમાણેન લીનં સંતિષ્ઠતે જગત્
ષડ્વિંશકસ્ય રુદ્રસ્ય ચૈતદ્દિનમિહ સ્મૃતમ્ ॥
પ્રજાઃ પ્રજાનાં પતયઃ પિતરો માનવૈઃ સહ
સાઙ્ખ્યજ્ઞાનેન યે સિદ્ધાઃ વેદેન બ્રહ્મવાદિનઃ ॥
છન્દઃ સામાનિ ચોઙ્કારો બુદ્ધિસ્તદ્દેવતાઃ પ્રિયે
અહ્નિ તિષ્ઠન્તિ તે સર્વે પરમેશસ્ય ધીમતઃ ॥
દિનાન્તે તુ પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસમ્ભવઃ
ષટ્ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ બ્રહ્મણાં પ્રલયોદ્ભવાઃ ॥
અવ્યક્તે ચ દિનં પ્રોક્તં રુદ્રાણાં તન્નિવાસિનામ્
તસ્મિન્ સંહરતે સર્વં પ્રધાનસ્ય દિનક્ષયે ॥
રાત્ર્યન્તે ચ સૃજેદ્ભૂયઃ શ્રીકણ્ઠો વિશ્વનાયકઃ
તસ્યાપ્યનેન ન્યાયેન પરિમાણસ્થિતિર્ભવે ॥
યસ્માત્ પ્રલયકોટ્યશ્ચ વ્યતીતાશ્ચ સહસ્રશઃ
તતો નિયતિકાલૌ ચ રાગો વિદ્યા કલા તથા ॥
પરસ્પરં લયં યાન્તિ ક્રમાત્ સર્વે સ્વમાનતઃ
કલાદ્યવનિપર્યન્તં ગહનેશદિનક્ષયે ॥
નાનાભુવનવિન્યાસ રચનાદિવિભૂષિતમ્
સગુણાધારપર્યન્ત રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞસઙ્કુલમ્ ॥
ગહનેશે લયં યાતિ મૂલપ્રકૃતિકારણે
રાત્ર્યન્તે જાયતે ભૂયો ગહનેશપ્રચોદનાત્ ॥
અહોરાત્રસ્ત્વયં પ્રોક્તઃ પ્રાકૃતઃ પરમેશ્વરિ
પ્રલયશ્ચ સ એવોક્તો ભૂતાનાં પરમેશ્વરિ ॥
પ્રાધાનિકપરાર્ધેન દશધાગુણિતેન તુ
માયા સંહરતે સર્વં પુનશ્ચૈવ સૃજેજ્જગત્ ॥
માયાકાલપરાર્ધસ્ય શતધાગુણિતસ્ય ચ
ઈશ્વરઃ કુરુતે સૃષ્ટિં પુનશ્ચ સંહરેજ્જગત્ ॥
તતઃ સદાશિવો દેવઃ સ્વમાનેન ચ સંહરેત્
સૃજતે ચ પુનર્ભૂય આત્મીયે દેવ્યહર્મુખે ॥
મહાપ્રલય એવોક્તઃ સાદાખ્યે તુ દિનદ્વયે
બિન્દુતત્ત્વે લયં યાતિ પઞ્ચમન્ત્રમહાતનુઃ ॥
બિન્દું ચૈવાર્ધચન્દ્રં તુ ભિત્ત્વા ચૈવ નિરોધિકામ્
નાદતત્ત્વે લયં યાતિ ગૃહીત્વા સચરાચરમ્ ॥
નાદઃ સૌષુમ્નમાર્ગેણ ભિત્ત્વા બ્રહ્મબિલં પ્રિયે
શક્તિતત્ત્વે લયં યાતિ શક્તિતત્ત્વદિનક્ષયે ॥
પરાર્ધઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ કાલસ્તુ વરવર્ણિનિ
તચ્ચ શિવતત્ત્વસ્થસ્ય વ્યાપીશસ્યાપ્યહર્મુખમ્ ॥
તતશ્ચ સંસૃજેદ્ભૂયો વ્યાપી વ્યોમસ્વરૂપિણિ
લીયતે સો ઽપ્યનન્તેશે સો ઽનાથે સો ઽપ્યનાશ્રિતે ॥
શક્તિકાલપરાર્ધસ્ય કોટિધાગુણિતસ્ય ચ
અનાશ્રિતસ્ય દેવસ્ય દિનમેતત્ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અનેન પરિમાણેન પરાર્ધગુણિતેન તુ
સો ઽપિ યાતિ પરં સ્થાનં કારણં સ્વમનાશ્રયમ્ ॥
સ કાલઃ સામ્યસંજ્ઞશ્ચ જન્મમૃત્યુભયાપહઃ
તતો ઽપ્યૂર્ધ્વમમેયસ્તુ કાલઃ સ્યાત્ પરમાવધિઃ ॥
નિત્યો નિત્યોદિતો દેવિ અકલ્યશ્ચ ન કલ્યતે
સ ચાધઃ કલયેત્ સર્વં વ્યાપિન્યાદિં ધરાવધિમ્ ॥
તુટ્યાદિભિઃ કલાભિશ્ચ દેવ્યધ્વાનં ચરાચરમ્
ઊર્ધ્વમુન્મનસો યચ્ચ તત્ર કાલો ન વિદ્યતે ॥
ન કલ્યઃ કલ્યતે કશ્ચિન્ નિષ્કલઃ કાલવર્જિતઃ
યઃ શાઙ્કર્યુન્મનાતીતઃ સ નિત્યો વ્યાપકો ઽવ્યયઃ ॥
તસ્યાદૌ યાદૃશં રૂપં કલ્પાન્તે ચૈવ તાદૃશમ્
અરૂપા રૂપનિર્મુક્તઃ સો ઽનાદિર્ભવવર્જિતઃ ॥
સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ દાનાદિગુણવર્જિતઃ
સ એવાપરરૂપેણ ઉન્મન્યા મૂર્ધ્નિ સંસ્થિતઃ ॥
દેવદેવો જગન્નાથઃ પરમાત્મા શિવો ઽવ્યયઃ
પર્યાનુક્રમયોગેન સો ઽકામાત્ સૃજતે જગત્ ॥
અકામસ્ય ક્રિયા નાસ્તિ નિષ્ક્રિયશ્ચ સૃજેત્ કથમ્
એવં પ્રશ્નવરં ગુહ્યં કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ॥
આદિત્યસ્ય મણેર્યદ્વત્ તાપિતાદ્રવિરશ્મિભિઃ
વહ્નિઃ સંજાયતે તસ્માદ્ રવેસ્તત્ર ન કામિતા ॥
મણેરપિ ન કામિત્વં તદ્વદ્દેવસ્ય ચેષ્ટિતમ્
આદિત્યવચ્છિવો જ્ઞેયઃ શક્તિર્મણિરિવ સ્થિતા ॥
ઋતુકાલમિતાદ્વૃક્ષાત્ કાલો ઽઙ્કુરનિયોજકઃ
યદ્વચ્છિવસમાયોગાત્ તદ્વચ્છક્તેર્જગત્સ્થિતિઃ ॥
મૂળ પાઠ: Svacchandatantra [or Svacchandabhairavatantra] · Edition: Chapter 1 typed in from Dwivedi's edition by Dominic Goodall; Chapter 2 typed in from KSTS edition by Mei Yang; Chapter 3 typed in from Dwivedi's edition by Dominic Goodall; Chapter 4 typed in from the KSTS edition by S.A.S. Sarma Chapters 5-6 typed in from Dwivedi's edition by Dominic Goodall; Chapter 7 typed in from KSTS edition by Mei Yang; Chapters 8-9 typed in from KSTS edition by Nibedita Ro · Data entry members of the Saiva reading group at the EFEO in Pondicherry · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0